SPL Muhasebe ve Finansal Raporlama Temel Kavramlar Konu Anlatımı

Bağımsız denetimin temel kavramlarını anlamak için önce denetimin hangi ihtiyaca cevap verdiğini görmek gerekir.

Finansal tablolar yönetim tarafından hazırlanır; ancak bu tabloları kullanan yatırımcı, ortak, kredi veren ve diğer taraflar çoğu zaman işletmenin günlük kayıtlarına doğrudan erişemez.

Bu bilgi asimetrisi, finansal tabloların gerçeğe uygun hazırlanıp hazırlanmadığı konusunda bağımsız bir değerlendirme ihtiyacı doğurur.

Bağımsız denetçi, finansal tabloların geçerli finansal raporlama çerçevesine uygunluğu hakkında görüş oluşturmak için denetim kanıtı toplar, bu kanıtları değerlendirir ve sonucunu raporlar.

Bu nedenle denetim, muhasebe kaydını yeniden yazma faaliyeti değil, yönetimin finansal tablo beyanlarını bağımsız ve standartlara bağlı biçimde sınama faaliyetidir.

Denetimin amacı makul güvence sağlamaktır.

Makul güvence, finansal tabloların bir bütün olarak hata veya hile kaynaklı önemli yanlışlık içerip içermediği konusunda yüksek fakat mutlak olmayan güvence düzeyidir.

Denetçi tüm işlemleri yüzde yüz incelemez; örnekleme kullanır, mesleki muhakeme uygular, işletmenin iç kontrol sistemi hakkında değerlendirme yapar ve kanıtın çoğu zaman kesin değil ikna edici olmasına dayanır.

Bu yüzden denetim riski sıfıra indirilemez.

Sınavda kritik ayrım buradadır: bağımsız denetçi finansal tabloların tamamen hatasız olduğunu garanti etmez; önemli yanlışlık bulunmadığına ilişkin makul dayanak elde ettiğinde görüş verir.

Bağımsızlık kavramı denetimin güven değerini belirler.

Denetçi, denetlenen işletmenin yönetimi tarafından hazırlanan finansal tablolar hakkında görüş bildirirken zihinsel ve görünüşte bağımsız olmalıdır.

Bağımsızlık yalnız fiili tarafsızlık meselesi değildir; kullanıcıların denetçi görüşüne güvenebilmesi için denetçinin çıkar ilişkileri, baskılar veya yakınlıklar nedeniyle etkilenmediği izlenimini de koruması gerekir.

Bu nedenle bağımsız denetim, işletme içindeki kontrol veya muhasebe biriminden ayrılır.

İç denetim işletme içinde yönetime veya yönetim kuruluna değer sağlayabilir; bağımsız denetim ise dış kullanıcılara yönelik finansal tablo görüşü üretir.

Mesleki şüphecilik ve mesleki muhakeme, denetçinin çalışma biçimini belirleyen iki temel davranış ilkesidir.

Mesleki şüphecilik, denetçinin yönetim açıklamalarını peşinen doğru kabul etmemesi, çelişkili kanıtları ve hile olasılığını dikkate alması, olağandışı durumlarda daha fazla sorgulama yapmasıdır.

Mesleki muhakeme ise denetim standardının ve eldeki kanıtın somut denetim koşullarına uygulanmasıdır.

Hangi alanın riskli olduğu, hangi kanıtın yeterli sayılacağı, hangi yanlışlığın önemli olduğu ve hangi rapor sonucuna ulaşılacağı mekanik kararlar değildir.

Denetçi standartlara bağlı kalırken işletmenin yapısını, sektörünü, iç kontrolünü ve finansal tablo kalemlerinin niteliğini değerlendirir.

Denetim kanıtı, denetçinin görüşüne dayanak oluşturan bilgidir.

Kanıtın iki yönü vardır: yeterlilik ve uygunluk.

Yeterlilik kanıt miktarıyla, uygunluk ise kanıtın ilgili ve güvenilir olmasıyla ilgilidir.

Bağımsız dış kaynaklardan elde edilen kanıtlar genellikle işletme içinden üretilen kanıtlardan daha güvenilir kabul edilir; doğrudan denetçi tarafından elde edilen kanıtlar dolaylı kanıtlara göre daha ikna edici olabilir.

Ancak kanıt değerlendirmesi yalnız kaynak türüyle sınırlı değildir.

Kanıtın hangi yönetim beyanını desteklediği, hangi döneme ait olduğu, çelişkili bilgi içerip içermediği ve denetim amacına gerçekten hizmet edip etmediği de önemlidir.

Denetim kanıtı ile finansal tablo beyanları arasındaki ilişki ayrıca kavranmalıdır.

Yönetim finansal tablolarda varlıkların var olduğu, işlemlerin gerçekleştiği, tüm işlemlerin kaydedildiği, değerleme ve sınıflandırmanın uygun yapıldığı, hak ve yükümlülüklerin doğru gösterildiği ve açıklamaların yeterli olduğu yönünde örtük beyanlarda bulunur.

Denetçi prosedürlerini bu beyanlara göre tasarlar.

Örneğin alacağın varlığı için dış teyit, stokun varlığı için sayım gözlemi, borçların tamlığı için sonraki ödemeler ve tedarikçi yazışmaları farklı kanıt alanlarıdır.

Böylece denetim, genel bir güven hissi değil, finansal tablo kalemlerine bağlanan sistematik kanıt çalışmasıdır.

Önemlilik kavramı, denetimin kullanıcı kararlarına odaklanmasını sağlar.

Bir yanlışlık, tek başına veya diğer yanlışlıklarla birlikte finansal tablo kullanıcılarının ekonomik kararlarını etkileyebilecek nitelikteyse önemli kabul edilir.

Önemlilik yalnız tutara bağlı değildir; kalemin niteliği, ilgili açıklamanın hassasiyeti, mevzuat etkisi ve hile ihtimali gibi unsurlar da değerlendirilir.

Denetçi planlama aşamasında önemlilik düzeyi belirler, denetim sürecinde bunu gözden geçirir ve bulunan yanlışlıkların finansal tablolar üzerindeki etkisini değerlendirir.

Böylece denetim, önemsiz ayrıntılarda kaybolmadan kullanıcı kararlarını etkileyebilecek risklere yoğunlaşır.

Denetim riski, denetçinin önemli yanlışlık içeren finansal tablolar hakkında uygun olmayan görüş verme riskidir.

Bu risk önemli yanlış beyan riski ile tespit edememe riskinin birleşimi olarak düşünülür.

Önemli yanlış beyan riski, finansal tabloların denetimden önce önemli yanlışlık içermesi riskidir ve doğal risk ile kontrol riskini içerir.

Doğal risk, ilgili kontrol dikkate alınmadan bir hesap bakiyesi, işlem sınıfı veya açıklamanın önemli yanlışlığa duyarlılığıdır.

Kontrol riski ise işletmenin iç kontrol sisteminin böyle bir yanlışlığı zamanında önleyememesi, tespit edememesi veya düzeltememesi riskidir.

Tespit edememe riski ise denetçinin uyguladığı prosedürlerin mevcut önemli yanlışlığı ortaya çıkaramaması riskidir.

Denetçi önemli yanlış beyan riski arttığında daha uygun, daha güvenilir veya daha kapsamlı prosedürler tasarlar.

Risk tabanlı denetim yaklaşımı bu kavramların uygulamadaki karşılığıdır.

Geleneksel denetim yaklaşımı planlama, kanıt toplama, kanıt değerlendirme ve raporlama aşamalarıyla ilerler; fakat çağdaş standartlarda denetim çalışmasının merkezine risk değerlendirmesi yerleştirilir.

Denetçi işletmeyi ve çevresini anlar, iç kontrolü değerlendirir, önemli yanlış beyan riski yüksek alanlara daha fazla dikkat ve kaynak ayırır.

Böylece denetim yalnız işlem seçip kontrol etme işi olmaktan çıkar, finansal tablonun en hassas alanlarına yönelen planlı bir güvence çalışmasına dönüşür.

Denetim standartları bu kavramları uygulama disiplinine dönüştürür.

Uluslararası Denetim Standartları ülkemizde KGK tarafından Bağımsız Denetim Standartları olarak mevzuata kazandırılmıştır.

Standartlar denetçinin genel amaçlarını, denetim sözleşmesini, kalite kontrolü, belgelendirmeyi, hile ve mevzuata aykırılık sorumluluklarını, risk değerlendirmeyi, önemliliği, kanıt toplamayı, analitik prosedürleri, örneklemeyi, muhasebe tahminlerini, ilişkili tarafları, raporlamayı ve özel denetim durumlarını düzenleyen bütüncül bir çerçeve sağlar.

Böylece denetim kişisel kanaat beyanı olmaktan çıkar; planlanabilir, belgelenebilir, kalite kontrolüne tabi ve karşılaştırılabilir bir mesleki süreç haline gelir.