SPL Türev Araçlar Kurumlarda ve Sermaye Piyasasında Vergilendirme Konu Anlatımı

Vergilendirme, Anayasa'nın 73. maddesindeki mali güce göre katkı ve kanunilik çerçevesine dayanır. Verginin konusu vergilendirilen ekonomik unsur veya olayı, matrah ise verginin hesaplandığı değer ya da miktarı gösterir. VUK'a göre mükellef vergi borcu kendisine düşen, vergi sorumlusu ise verginin ödenmesi bakımından alacaklı vergi dairesine muhatap olan kişidir. Vergiyi doğuran olayla vergi alacağı doğar; tarh alacağın matrah ve oranlar üzerinden hesaplanması, tebliğ vergilendirmeyi ilgilendiren işlemin muhataba bildirilmesi, tahakkuk verginin ödenebilir aşamaya gelmesi, tahsil ise kanuna uygun biçimde ödenmesidir. Tam ve dar mükellefiyetin kapsamı ilgili gelir veya kurumlar vergisi kuralına göre; tevkifatın nihai vergi olup olmadığı ise gelir, kişi ve dönem bakımından özel hükme göre belirlenir. Sermaye piyasası gelirleri bu nedenle araç adına bakılarak değil, gelirin hukuki türü ve yürürlükteki rejim birlikte incelenerek çözülür.

Kurumlar vergisi, sermaye şirketleri başta olmak üzere kanunda sayılan kurumların safi kazancını vergilendirir. Anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler bu kapsamdayken, kollektif ve adi komandit şirketler tüzel kişilik taşısalar bile kurumlar vergisi mükellefi değildir. Kurum kazancı ticari kazanç hükümlerine göre saptanır; bazı gelirler istisna, bazı giderler indirilebilir, bazı kalemler ise kanunen kabul edilmeyen gider sayılır. Sermaye piyasası açısından iştirak kazançları istisnası, emisyon primi, yatırım fon ve ortaklıklarının portföy kazançları ve belirli satış kazancı istisnaları önemlidir. Türev ürünlerde forward, swap, opsiyon, vadeli işlem sözleşmesi ve varantların kazanca dahil edilme zamanı farklılaşır. Özellikle borsa işlemlerinde uzlaşma fiyatı, tezgah üstü sözleşmelerde ise hakkın kullanılması veya vade sonu belirleyici olabilir. Dar mükellef kurumlarda kesinti niteliği ayrıca kontrol edilmelidir.

Sermaye piyasası araçlarının vergilendirilmesinde ilk ayrım, gelirin elde tutmadan mı yoksa elden çıkarmadan mı doğduğudur. Kâr payı ve faiz gibi getiriler menkul sermaye iradı, alım satım farkları ise çoğunlukla değer artışı kazancı niteliğindedir; işlem süreklilik kazanıp ticari faaliyet haline gelirse ticari kazanç hükümleri uygulanır. İkinci ayrım olağan vergileme rejimi ile Gelir Vergisi Kanunu Geçici 67 rejimi arasındadır. Olağan rejimde beyan ve artan oranlı tarife öne çıkar; Geçici 67 kapsamında banka ve aracı kurumların yaptığı stopaj çoğu durumda nihai vergidir. Hisse senetleri, tahvil ve bonolar, kira sertifikaları, repo, mevduat, yatırım fonları, varantlar ve vadeli işlem sözleşmeleri bu iki eksen üzerinden değerlendirilir. Mükellefin tam veya dar olması, aracın ihraç ve iktisap tarihi, elde tutma süresi ve işlem yeri sonucu değiştirebilir.