SPL Türev Araçlar Lisansı Sınav Konuları Kurumlarda ve Sermaye Piyasasında Vergilendirme Konu Anlatımı

Sermaye piyasası kazançlarının vergilendirilmesini anlayabilmek için önce vergi hukukunun temel kavramlarını doğru yerleştirmek gerekir. Verginin anayasal zemini, kamu giderlerine mali güce göre katılma ve vergilerin kanunla konulması ilkeleridir. Verginin konusu, üzerine vergi konulan gelir, işlem, servet veya belgeyi; matrah ise verginin hesaplandığı değeri anlatır. Mükellef vergi borcu kendisine yüklenen kişidir, vergi sorumlusu ise kesinti veya ödeme bakımından idareye karşı muhatap olabilir. Vergiyi doğuran olay gerçekleştiğinde alacak doğar; ardından tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil aşamaları gelir. Tam mükellefler dünya çapındaki gelirleri, dar mükellefler yalnız Türkiye kaynaklı gelirleri üzerinden vergilenir. Muafiyet kişiye, istisna olaya veya gelire uygulanır; tevkifat ise verginin kaynakta kesilmesidir. Bu kavramlar, finansal gelirlerin hangi rejime gireceğini belirleyen ana sözlüktür.

Kurumlar vergisi, sermaye şirketleri başta olmak üzere kanunda sayılan kurumların safi kazancını vergilendirir. Anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler bu kapsamdayken, kollektif ve adi komandit şirketler tüzel kişilik taşısalar bile kurumlar vergisi mükellefi değildir. Kurum kazancı ticari kazanç hükümlerine göre saptanır; bazı gelirler istisna, bazı giderler indirilebilir, bazı kalemler ise kanunen kabul edilmeyen gider sayılır. Sermaye piyasası açısından iştirak kazançları istisnası, emisyon primi, yatırım fon ve ortaklıklarının portföy kazançları ve belirli satış kazancı istisnaları önemlidir. Türev ürünlerde forward, swap, opsiyon, vadeli işlem sözleşmesi ve varantların kazanca dahil edilme zamanı farklılaşır. Özellikle borsa işlemlerinde uzlaşma fiyatı, tezgah üstü sözleşmelerde ise hakkın kullanılması veya vade sonu belirleyici olabilir. Dar mükellef kurumlarda kesinti niteliği ayrıca kontrol edilmelidir.

Sermaye piyasası araçlarının vergilendirilmesinde ilk ayrım, gelirin elde tutmadan mı yoksa elden çıkarmadan mı doğduğudur. Kâr payı ve faiz gibi getiriler menkul sermaye iradı, alım satım farkları ise çoğunlukla değer artışı kazancı niteliğindedir; işlem süreklilik kazanıp ticari faaliyet haline gelirse ticari kazanç hükümleri uygulanır. İkinci ayrım olağan vergileme rejimi ile Gelir Vergisi Kanunu Geçici 67 rejimi arasındadır. Olağan rejimde beyan ve artan oranlı tarife öne çıkar; Geçici 67 kapsamında banka ve aracı kurumların yaptığı stopaj çoğu durumda nihai vergidir. Hisse senetleri, tahvil ve bonolar, kira sertifikaları, repo, mevduat, yatırım fonları, varantlar ve vadeli işlem sözleşmeleri bu iki eksen üzerinden değerlendirilir. Mükellefin tam veya dar olması, aracın ihraç ve iktisap tarihi, elde tutma süresi ve işlem yeri sonucu değiştirebilir.