SPL Türev Araçlar Lisansı Sınav Konuları Finansal Piyasalar Konu Anlatımı

Borsa İstanbul, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun borsacılık faaliyetlerine ilişkin hükümleri çerçevesinde kurulmuş, sermaye piyasası araçları ve Kurulca uygun görülen diğer kıymetlerin güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi ortamda işlem görmesini sağlayan anonim şirket yapısındaki borsadır. Hukuki çerçevesi Sermaye Piyasası Kanunu, Türk Ticaret Kanunu, Borsalar Yönetmeliği, BİAŞ Yönetmeliği, kıymetli maden ve kıymetli taşlar yönetmeliği ile Borsa İstanbul'un kendi düzenlemelerinden oluşur. Eski İMKB ve İstanbul Altın Borsasının varlık, borç, hak ve kayıtları Borsa İstanbul'a devrolmuş; VOB paylarının devralınmasıyla piyasa altyapıları tek çatı altında toplanmıştır. Yönetim kurulu, işlem yapma yetkisi, kotasyon, piyasa ve pazar oluşturma, gözetim, uyuşmazlık ve disiplin alanlarında merkezi yetkilere sahiptir. Bu başlık, Borsa İstanbul'u hem anonim şirket hem de düzenlenmiş piyasa altyapısı olarak birlikte kavramayı gerektirir.

Borsa İstanbul Pay Piyasası, payların ve Yönetim Kurulunca işlem görmesi uygun görülen pay bağlantılı sermaye piyasası araçlarının BISTECH altyapısında alınıp satıldığı organize piyasadır. Paylar, yeni pay alma hakları, borsa yatırım fonu katılma payları, varantlar, sertifikalar, sahipliğe dayalı kira sertifikaları, gayrimenkul ve girişim sermayesi yatırım fonu katılma payları ile emtia sertifikaları farklı pazar ve platformlarda işlem görebilir. Piyasa, birincil piyasa halka arz işlevi ile ikincil piyasa likidite işlevini birlikte taşır. Yıldız Pazar, Ana Pazar, Alt Pazar, Yakın İzleme Pazarı, Piyasa Öncesi İşlem Platformu, Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı, Girişim Sermayesi Pazarı ve Emtia Pazarı; büyüklük, fiili dolaşım, likidite ve risk ölçütlerine göre ayrışır. Emirler fiyat ve zaman önceliğiyle eşleşir; seans, fiyat marjı, açığa satış, brüt takas, devre kesici ve Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi piyasanın düzenli çalışmasını sağlayan ana mekanizmalardır.

Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası, sabit getirili menkul kıymetlerin şeffaf ve rekabete açık bir ortamda işlem görmesini sağlayan organize piyasadır. Kesin Alım Satım Pazarı ile başlayan yapı, Repo Ters Repo, Menkul Kıymet Tercihli Repo, Pay Senedi Repo, Nitelikli Yatırımcıya İhraç, Gözaltı, Taahhütlü İşlemler ve Uluslararası Tahvil pazarı gibi bölümlere genişlemiştir. Piyasada fiyat, temiz fiyat, kirli fiyat, işlemiş faiz, birikmiş kira, repo, ters repo, takas ve valör kavramları işlem mantığının merkezindedir. İşlem yapma yetkisi verilen yatırım kuruluşları ile TCMB piyasaya katılabilir; üyeler taahhütname, Takasbank hesabı, teminat ve Borsa yükümlülüklerini yerine getirmelidir. Emirler BISTECH üzerinden veya zorunlu hallerde telefonla iletilir. Eşleşmede fiyat ya da oran önceliği ile zaman önceliği uygulanır; pazar türü, işlem görecek araçları, valör süresini, emir büyüklüğünü ve takas riskini belirler.

Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, dayanak varlıklar üzerine düzenlenen vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin organize biçimde işlem gördüğü türev piyasadır. Vadeli işlem sözleşmesi, belirli vadede önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte dayanak varlığı alma veya satma yükümlülüğü verir; opsiyon sözleşmesi ise alıcıya prim karşılığında alma ya da satma hakkı, satıcıya ise buna karşılık yükümlülük doğurur. Piyasada döviz, endeks, pay, kıymetli maden, emtia, elektrik, faiz, devlet iç borçlanma senedi ve benzeri türev pazarları bulunur. Günlük iş akışı işlem yapılmayan dönem, açılış seansı, normal seans, uzlaşma fiyatı ilanı, belirli sözleşmeler için akşam seansı ve gün sonu işlemlerinden oluşur. Açılışta tek fiyat, normal ve akşam seanslarında fiyat ve zaman önceliğine dayalı çok fiyat yöntemi uygulanır. Takas merkezi Takasbank'tır; uzlaşma fiyatı, teminat, açık pozisyon, hatalı işlem iptali, özsermaye uyarlamaları ve sözleşme kodları piyasanın sınavda en kritik başlıklarıdır.

Tezgahüstü piyasalar, organize borsalar dışında, merkezi bir işlem platformu olmadan, telefon veya elektronik iletişim araçlarıyla ve tarafların serbestçe belirlediği koşullarla işlem yapılan piyasalardır. Organize piyasalarda işlemler yazılı kurallara, üyelik şartlarına, gözetim sistemlerine, standart ürünlere ve takası güvenceye alan kurumlara dayanır. Tezgahüstü piyasalarda ise ürün koşulları esnektir, aracı kullanma zorunluluğu sınırlıdır, kotasyonlar farklı işlemcilerden alınır, fiyat ve miktar bilgisi çoğu zaman yalnız taraflarca bilinir ve karşı taraf riski açık biçimde taşınır. Bu yapı küçük şirketlere ve büyük profesyonel işlemlere alan açsa da likiditeyi azaltır, alış-satış farklarını genişletir ve şeffaflığı düşürür. Forward, opsiyon ve swap sözleşmeleri tezgahüstü türev piyasalarının ana ürünleridir. 2008 krizi sonrasında raporlama, veri depolama kuruluşları, merkezi karşı taraf, teminatlandırma ve sermaye yükümlülükleri önem kazanmıştır. Türkiye'de bankalararası TL, döviz, tahvil ve repo piyasaları tezgahüstü piyasalara örnek oluşturur.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın temel amacı fiyat istikrarını sağlamaktır; Banka bu amaçla para politikasını ve kullanacağı araçları doğrudan belirler, ayrıca finansal sistemde istikrarı destekleyici tedbirler alır. Para politikası ara hedefleme veya doğrudan enflasyon hedeflemesi yoluyla yürütülebilir; TCMB 2006 yılından itibaren açık enflasyon hedeflemesi rejimini uygulamaktadır. Temel araç kısa vadeli faiz oranlarıdır, fakat açık piyasa işlemleri, döviz alım ve satımları, reeskont penceresi ve zorunlu karşılıklar da para tabanı ya da parasal çarpan üzerinden etkili olur. Bankalararası Para Piyasası, Türk lirası depo işlemleri, gün içi likidite, geç likidite penceresi ve hazır imkanlar TCMB likidite yönetiminin parçasıdır. Bankalararası repo, tahvil, TL ve döviz piyasalarında ise bankalar özel bir merkezi düzenleme olmadan, teminat almaksızın ve birbirlerine tanıdıkları line limitleri içinde işlem yapar; fiyatlar likidite, nakit akışı, kotasyon ve pazarlık koşullarına göre oluşur.

Bu konu, kısa vadeli fonlama, para ve kıymet değişimi ile pay ödünç işlemlerinin organize piyasa altyapısı içinde nasıl yürüdüğünü açıklar. Borsa İstanbul Para Piyasası, Türk lirası fon arz ve talebini teminatlı borç alma verme işlemleriyle karşılaştırır; Takasbank merkezi karşı taraf olarak takasın tamamlanmasını güvenceye alır. Swap Piyasası, para birimleri ile kıymetli madenlerin başlangıç ve bitiş valörlerinde değişimini konu alır; emirler swap puanı, kur veya maden fiyatı üzerinden eşleşir. Takasbank Ödünç Pay Piyasası ise açığa satış ve kredili işlem altyapısı için pay ve borsa yatırım fonu ödüncünü düzenler. Bu üç yapı birlikte teminat, limit, valör, komisyon ve temerrüt kurallarıyla işlem güvenliğini sağlar. Sınavda merkezi karşı taraf rolü, emir öncelikleri, seans saatleri ve yükümlülük kapama akışı birlikte düşünülmelidir.

TEFAS, yatırım fonu katılma paylarının farklı kurucu ve dağıtım kuruluşları üzerinden merkezi, elektronik ve otomasyon ağırlıklı biçimde alınıp satılmasını sağlayan platformdur. Platformun işleyişinde Takasbank ve MKK entegrasyonu belirleyicidir; müşteri hesabının işlem yapabilirliği, fon payı bakiyesi, dağıtım kuruluşu limiti ve kurucu havuz hesabı talimatın akıbetini etkiler. Alım talimatı adet veya tutar üzerinden, satım talimatı ise adet üzerinden iletilebilir. Güncel valörlü işlemler cari fon fiyatıyla, ileri valörlü işlemler marjlı fiyatla eşleşir ve valör gününde geçerli fiyatla sonuçlanır. Netleştirme, nakit ve fon payı aktarımları, temerrüt faizi, mağduriyet ödemesi ve komisyon süreçleri platformun risk ve operasyon disiplinini oluşturur. Bu nedenle konu, fon dağıtımını satış kanalından çok merkezi takas ve kontrol düzeni olarak ele alır.

Bireysel Emeklilik Fon Alım Satım Platformu, emeklilik yatırım fonu paylarının merkezi elektronik altyapıda alım satımına, takasına ve saklama bağlantısına hizmet eder. İşleyiş TEFAS mantığına benzer biçimde talimat, fon payı, nakit yükümlülüğü ve valör yönetimi üzerine kuruludur; ancak konu emeklilik yatırım fonları olduğu için taraflar, hesaplar ve operasyonel kontroller bireysel emeklilik sisteminin kurallarıyla ilişkilidir. Platformda alım ve satım talimatlarının kabulü, geçerli fon fiyatı, marjlı fiyat, müşteri veya fon hesabının işlem yapabilirliği ve üyelerin limitleri birlikte değerlendirilir. Valör gününde netleştirme yapılır, borçlu ve alacaklı üyelerin nakit ile fon payı aktarımları Takasbank sisteminde sonuçlandırılır. Temerrüt, komisyon ve olağanüstü durum kuralları platform güvenliğinin ana araçlarıdır. Böylece katılımcı talebi, kayıt uygunluğu ve takas disiplini aynı işlem zincirinde birleşir.