SPL Türev Araçlar Finansal Piyasalar Konu Anlatımı

Borsa İstanbul, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun borsacılık faaliyetlerine ilişkin hükümleri çerçevesinde kurulmuş, sermaye piyasası araçları ve Kurulca uygun görülen diğer kıymetlerin güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi ortamda işlem görmesini sağlayan anonim şirket yapısındaki borsadır. Hukuki çerçevesi Sermaye Piyasası Kanunu, Türk Ticaret Kanunu, Borsalar Yönetmeliği, BİAŞ Yönetmeliği, kıymetli maden ve kıymetli taşlar yönetmeliği ile Borsa İstanbul'un kendi düzenlemelerinden oluşur. Eski İMKB ve İstanbul Altın Borsasının varlık, borç, hak ve kayıtları Borsa İstanbul'a devrolmuş; VOB paylarının devralınmasıyla piyasa altyapıları tek çatı altında toplanmıştır. Yönetim kurulu, işlem yapma yetkisi, kotasyon, piyasa ve pazar oluşturma, gözetim, uyuşmazlık ve disiplin alanlarında merkezi yetkilere sahiptir. Bu başlık, Borsa İstanbul'u hem anonim şirket hem de düzenlenmiş piyasa altyapısı olarak birlikte kavramayı gerektirir.

Borsa İstanbul Pay Piyasası, payların ve Yönetim Kurulunca işlem görmesi uygun görülen pay bağlantılı sermaye piyasası araçlarının BISTECH altyapısında alınıp satıldığı organize piyasadır. Paylar, yeni pay alma hakları, borsa yatırım fonu katılma payları, varantlar, sertifikalar, sahipliğe dayalı kira sertifikaları, gayrimenkul ve girişim sermayesi yatırım fonu katılma payları ile emtia sertifikaları farklı pazar ve platformlarda işlem görebilir. Piyasa, birincil piyasa halka arz işlevi ile ikincil piyasa likidite işlevini birlikte taşır. Yıldız Pazar, Ana Pazar, Alt Pazar, Yakın İzleme Pazarı, Piyasa Öncesi İşlem Platformu, Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı, Girişim Sermayesi Pazarı ve Emtia Pazarı; büyüklük, fiili dolaşım, likidite ve risk ölçütlerine göre ayrışır. Emirler fiyat ve zaman önceliğiyle eşleşir; seans, fiyat marjı, açığa satış, brüt takas, devre kesici ve Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi piyasanın düzenli çalışmasını sağlar. Açığa satış yapılabilecek araçlar ile yukarı adım kuralının uygulanması güncel SPK ve Borsa kararlarına bağlıdır; yukarı adım her açığa satış için değişmez bir varsayım değildir.

Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası, sabit getirili menkul kıymetlerin şeffaf ve rekabete açık bir ortamda işlem görmesini sağlayan organize piyasadır. Kesin Alım Satım Pazarı ile başlayan yapı, Repo Ters Repo, Menkul Kıymet Tercihli Repo, Pay Senedi Repo, Nitelikli Yatırımcıya İhraç, Gözaltı, Taahhütlü İşlemler ve Uluslararası Tahvil pazarı gibi bölümlere genişlemiştir. Piyasada fiyat, temiz fiyat, kirli fiyat, işlemiş faiz, birikmiş kira, repo, ters repo, takas ve valör kavramları işlem mantığının merkezindedir. İşlem yapma yetkisi verilen yatırım kuruluşları ile TCMB piyasaya katılabilir; üyeler taahhütname, Takasbank hesabı, teminat ve Borsa yükümlülüklerini yerine getirmelidir. Emirler BISTECH üzerinden veya zorunlu hallerde telefonla iletilir. Eşleşmede fiyat ya da oran önceliği ile zaman önceliği uygulanır; pazar türü, işlem görecek araçları, valör süresini, emir büyüklüğünü ve takas riskini belirler.

Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, dayanak varlıklar üzerine düzenlenen vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin organize biçimde işlem gördüğü türev piyasadır. Vadeli işlem sözleşmesi, belirli vadede önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte dayanak varlığı alma veya satma yükümlülüğü verir; opsiyon sözleşmesi ise alıcıya prim karşılığında alma ya da satma hakkı, satıcıya ise buna karşılık yükümlülük doğurur. Piyasada döviz, endeks, pay, kıymetli maden, emtia, elektrik, faiz, devlet iç borçlanma senedi ve benzeri türev pazarları bulunur. Günlük iş akışı işlem yapılmayan dönem, açılış seansı, normal seans, uzlaşma fiyatı ilanı, belirli sözleşmeler için akşam seansı ve gün sonu işlemlerinden oluşur. Açılışta tek fiyat, normal ve akşam seanslarında fiyat ve zaman önceliğine dayalı çok fiyat yöntemi uygulanır. Takas merkezi Takasbank'tır; uzlaşma fiyatı, teminat, açık pozisyon, hatalı işlem iptali, özsermaye uyarlamaları ve sözleşme kodları piyasanın sınavda en kritik başlıklarıdır.

Tezgahüstü piyasalar, organize borsalar dışında, merkezi bir işlem platformu olmadan, telefon veya elektronik iletişim araçlarıyla ve tarafların serbestçe belirlediği koşullarla işlem yapılan piyasalardır. Organize piyasalarda işlemler yazılı kurallara, üyelik şartlarına, gözetim sistemlerine, standart ürünlere ve takası güvenceye alan kurumlara dayanır. Tezgahüstü piyasalarda ise ürün koşulları esnektir, aracı kullanma zorunluluğu sınırlıdır, kotasyonlar farklı işlemcilerden alınır, fiyat ve miktar bilgisi çoğu zaman yalnız taraflarca bilinir ve karşı taraf riski açık biçimde taşınır. Bu yapı küçük şirketlere ve büyük profesyonel işlemlere alan açsa da likiditeyi azaltır, alış-satış farklarını genişletir ve şeffaflığı düşürür. Forward, opsiyon ve swap sözleşmeleri tezgahüstü türev piyasalarının ana ürünleridir. 2008 krizi sonrasında raporlama, veri depolama kuruluşları, merkezi karşı taraf, teminatlandırma ve sermaye yükümlülükleri önem kazanmıştır. Türkiye'de bankalararası TL, döviz, tahvil ve repo piyasaları tezgahüstü piyasalara örnek oluşturur.

TCMB'nin temel amacı fiyat istikrarıdır. Banka kısa vadeli faizleri politika duruşuyla uyumlu düzeyde oluşturmak ve sistem likiditesini yönetmek için açık piyasa işlemleri, TL depo işlemleri, repo-ters repo, doğrudan alım-satım, zorunlu karşılıklar ve hazır imkânlar gibi araçları kullanabilir; araç bileşimi döneme göre değişir. Dalgalı kur rejiminde belirli bir kur düzeyi taahhüt edilmez, ancak piyasa işleyişi ve döviz likiditesi için ihale, depo, swap veya doğrudan işlem araçları kullanılabilir. TCMB bünyesindeki piyasalar ile bankaların kendi aralarındaki tezgâhüstü işlemler aynı değildir. Bankalararası piyasada karşı taraf riski, limit, teminat, fiyat, vade ve mutabakat koşulları işlemin düzenlendiği platforma göre belirlenir; bütün işlemlerin teminatsız veya merkezi düzenleme dışı olduğu söylenemez.

Bu konu, kısa vadeli fonlama, para ve kıymet değişimi ile pay ödünç işlemlerinin organize piyasa altyapısı içinde nasıl yürüdüğünü açıklar. Borsa İstanbul Para Piyasası, Türk lirası fon arz ve talebini teminatlı borç alma verme işlemleriyle karşılaştırır; Takasbank merkezi karşı taraf olarak takasın tamamlanmasını güvenceye alır. Swap Piyasası, para birimleri ile kıymetli madenlerin başlangıç ve bitiş valörlerinde değişimini konu alır; emirler swap puanı, kur veya maden fiyatı üzerinden eşleşir. Takasbank Ödünç Pay Piyasası ise açığa satış ve kredili işlem altyapısı için pay ve borsa yatırım fonu ödüncünü düzenler. Bu üç yapı birlikte teminat, limit, valör, komisyon ve temerrüt kurallarıyla işlem güvenliğini sağlar. Sınavda merkezi karşı taraf rolü, emir öncelikleri, seans saatleri ve yükümlülük kapama akışı birlikte düşünülmelidir.

TEFAS, yatırım fonu katılma payı alım satım talimatlarının platform üyeleri arasında merkezi kurallarla iletilmesini ve takasını sağlayan elektronik altyapıdır. İşlem sonucu; fonun dağıtıma açık olup olmamasına, talimatın adet veya tutar üzerinden verilmesine, emir kesim saatine, fiyatın hangi değerleme gününde oluşacağına ve valöre bağlıdır. İleri fiyatlı fonda talimat anındaki fiyat kesin işlem fiyatı değildir. Alımda nakit, satımda fon payı bloke edilebilir; valör gününde fon payı ve nakit yükümlülükleri netleştirilerek Takasbank ve saklama kayıtları üzerinden sonuçlandırılır. Fonun izahname ve yatırımcı bilgi formundaki işlem esasları, platformun genel saatlerinden önce gelir.

BEFAS, bireysel emeklilik katılımcılarının mevzuatın izin verdiği sınırlar içinde farklı emeklilik şirketlerince kurulan fonlara erişebilmesi için Takasbank tarafından işletilen fon alım satım altyapısıdır. Katılımcı talimatını sözleşmesinin bulunduğu emeklilik şirketi kanalıyla verir; şirket, talimatı platform kuralları ve katılımcının plan/fon dağılım sınırlarıyla birlikte işler. Fon payı işlemleri anlık borsa fiyatından değil, fonun değerleme ve valör kurallarına göre gerçekleşir. Platform üyeliği, işlem limiti, nakit ve pay blokajı, netleştirme, takas, temerrüt ve komisyon hükümleri operasyonel güvenliği sağlar. Emir saati, valör, fon kapsamı ve limitler değişebildiğinden güncel BEFAS kuralları ile fon izahnamesi kontrol edilmelidir.