SPL Kurumlarda ve Sermaye Piyasasında Vergilendirme Vergi Hukukuna İlişkin Temel Kavram ve Tanımlar Konu Anlatımı

Vergi hukukunun temel kavramları, sermaye piyasası araçlarının vergilendirilmesinde kullanılan bütün ayrımların zeminini oluşturur.

Anayasal düzeyde vergi ödevi, herkesin kamu giderlerine mali gücüne göre katılması düşüncesine dayanır.

Bu ilke yalnızca vergi alınabileceğini söylemez; vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılması gerektiğini de ifade eder.

Aynı ekonomik güce sahip kişilerin benzer biçimde vergilenmesi yatay adalet, ödeme gücü farklı olanların farklı yük taşıması dikey adalet olarak açıklanır.

Artan oranlı gelir vergisi tarifesi dikey adaletin tipik aracıdır.

Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklerin kanunla konulup değiştirilmesi de hukuk güvenliği açısından zorunludur.

Böylece vergilendirme, idarenin keyfi kararına değil, kanunda gösterilen konu, matrah, oran ve usule bağlanır.

Verginin konusu, devletin vergilendirme yetkisini yönelttiği iktisadi unsurdur.

Gelir ve kurumlar vergisinde bu unsur kazanç veya irat, katma değer vergisinde mal ve hizmet teslimi, banka ve sigorta muameleleri vergisinde işlem, damga vergisinde ise kâğıt veya belge olabilir.

Matrah, bu konu üzerinden verginin hesaplandığı değer veya miktardır.

Gelir vergisinde gelire giren kazanç ve iratlar, kurumlar vergisinde safi kurum kazancı, katma değer vergisinde teslim veya hizmet bedeli matrahın farklı görünümleridir.

Bu ayrım önemlidir çünkü verginin konusu hangi olayın vergileneceğini, matrah ise o olaydan ne kadar vergi hesaplanacağını gösterir.

Sermaye piyasası gelirlerinde de önce gelirin türü belirlenir, sonra bu gelirin beyan mı stopaj mı doğurduğu ve matrahın nasıl hesaplanacağı değerlendirilir.

Mükellef, vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu yüklenen gerçek veya tüzel kişidir.

Vergi sorumlusu ise her zaman gelirin sahibi olmayabilir; verginin kesilmesi, beyan edilmesi veya ödenmesi yönünden vergi dairesine karşı muhatap olan kişidir.

Örneğin bir ödeme yapan kurum, gelir sahibinin vergisini kaynakta kesmekle sorumlu tutulabilir.

Vergi ehliyeti bakımından medeni hakları kullanma ehliyeti aranmaz; vergi hukuku, vergiye bağlanan ekonomik olay gerçekleştiğinde borcun doğmasına odaklanır.

Bu nedenle mükellefiyetin doğması, kişinin fiil ehliyetinden çok vergi kanununun bağladığı olay veya hukuki durumla ilgilidir.

Vergiyi doğuran olay kanunla yasaklanmış olsa bile, bu durum vergi borcunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Vergilendirme süreci dört ana aşamayla izlenir.

Tarh, vergi alacağının kanunda gösterilen matrah ve oranlar üzerinden idarece miktar olarak belirlenmesidir.

Beyana dayalı tarhta matrahı mükellef bildirir; idare bu beyan üzerinden vergiyi hesaplar.

İkmalen tarh, daha önce yapılmış bir tarhiyattan sonra belge veya kayıtlarla ortaya çıkan matrah farkı için gündeme gelir.

Re'sen tarh, matrahın defter, kayıt veya kanuni ölçülere dayanılarak saptanamadığı durumlarda takdir yoluyla yapılır.

İdarece tarh ise bu iki kategoriye girmeyen sınırlı hallerde kullanılır.

Tebliğ, vergilendirmeyi etkileyen işlemin muhataba bildirilmesidir.

Tahakkuk, verginin ödenebilir aşamaya gelmesidir.

Tahsil ise verginin kanuna uygun biçimde ödenmesi veya kamu alacağı olarak takip edilmesidir.

Tevkifat, özellikle sermaye piyasası gelirlerinde merkezi öneme sahiptir.

Stopaj olarak da bilinen bu yöntemde vergi, geliri elde eden kişinin sonradan beyan etmesi beklenmeden, ödemeyi yapan veya işleme aracılık eden kişi tarafından kaynakta kesilir.

Menkul sermaye iratlarında ve Geçici 67 rejimine giren birçok finansal araç gelirinde bu yöntem sık kullanılır.

Tevkifat her zaman nihai vergi anlamına gelmez; bazı gelirlerde kesilen vergi daha sonra beyanname üzerinde mahsup edilir, bazı gelirlerde ise ayrıca beyan gerekmez.

Bu ayrımı doğru yapmak, vergi türünü bilmek kadar önemlidir.

Çünkü aynı hisse senedi veya tahvil, elde tutma geliri doğurduğunda farklı, alım satım kazancı doğurduğunda farklı rejime tabi olabilir.

Muafiyet ve istisna kavramları vergi dışı bırakmanın iki farklı biçimidir.

Muafiyet kişiye veya kuruma uygulanır; normalde mükellef olması beklenen bir kişinin belirli nedenle vergi dışında bırakılmasıdır.

İstisna ise vergiye tabi bir olayın, işlemin veya gelirin tamamen ya da kısmen vergi dışında tutulmasıdır.

Bu nedenle bir yatırımcı türünün muaf olması ile belirli bir kazanç unsurunun istisna edilmesi aynı şey değildir.

Sermaye piyasasında kâr payı istisnası, portföy kazancı istisnası veya belirli elde tutma süresine bağlı değer artışı istisnası gibi düzenlemeler, gelir veya işlem düzeyinde çalışır.

Bu ayrım, hangi kazancın beyannameye girip girmeyeceğini ve hangi kısmın matrahtan çıkarılacağını belirler.

Tam ve dar mükellefiyet ayrımı, gelirin hangi coğrafi kapsamda vergilendirileceğini gösterir.

Gerçek kişilerde Türkiye'de yerleşmiş olmak veya bir takvim yılında devamlı olarak altı aydan fazla oturmak tam mükellefiyete yol açabilir; geçici görev, öğrenim, tedavi veya benzeri nedenlerle gelen bazı kişiler bu süreden bağımsız olarak yerleşmiş sayılmayabilir.

Kurumlarda kanuni merkez veya iş merkezinden birinin Türkiye'de bulunması tam mükellefiyet için yeterlidir.

Tam mükellefler Türkiye içindeki ve dışındaki gelirleri üzerinden, dar mükellefler ise yalnız Türkiye'de elde ettikleri gelirler üzerinden vergilendirilir.

Dar mükelleflerin çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarından yararlanabilmesi için mukimlik belgesi ve vergi kimlik numarası gibi şekli yükümlülükler ayrıca önem kazanabilir.

Gelir vergisi sistemi açısından gelir unsurlarının doğru sınıflandırılması gerekir.

Ticari kazanç, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, gayrimenkul sermaye iradı, menkul sermaye iradı ve diğer kazanç ve iratlar temel kategorilerdir.

Sermaye piyasası araçlarından elde edilen faiz ve kâr payı çoğu durumda menkul sermaye iradı, alım satım farkı ise değer artışı kazancı olarak ele alınır.

Ancak kişi bu işlemleri kendi nam ve hesabına devamlı bir ticari faaliyet haline getirirse gelir ticari kazanca dönüşebilir.

Elde etme zamanı da gelir türüne göre değişebilir; bazı kazançlarda tahakkuk, bazılarında tahsil veya hukuki ve ekonomik tasarruf ölçütü öne çıkar.

Bu nedenle vergilendirmede yalnız gelir tutarı değil, gelir türü ve elde edilme anı da belirleyicidir.

Beyanname türleri de bu sistemin pratik yüzünü gösterir.

Yıllık beyanname, bir takvim yılı içinde farklı kaynaklardan elde edilen gelirlerin toplanıp bildirilmesinde kullanılır.

Muhtasar beyanname, kesinti yapmakla yükümlü olanların kestikleri vergileri topluca bildirmesine hizmet eder.

Münferit beyanname, dar mükellef gerçek kişilerin yıllık beyannameye girmeyen ve kesintiyle vergilenmemiş bazı kazançlarında devreye girer.

Özel beyanname ise dar mükellef kurumların Türkiye'de elde ettiği bazı diğer kazanç ve iratlar için önem taşır.

Böylece vergi hukuku yalnız kavramlar seti değil, gelirin kim tarafından, ne zaman ve hangi belgeyle bildirileceğini belirleyen bir usul düzenidir.