SPL Türev Araçlar Lisansı Sınav Konuları Sermaye Piyasası Araçları 1 Konu Anlatımı

Pay, anonim ortaklık sermayesinin belirli nominal değere bölünmüş parçasıdır ve sahibine ortaklık hakkı verir. Sermaye piyasası mevzuatında pay, borsada işlem görebilmesi, piyasa fiyatının oluşması ve yatırımcıların bilgiye eşit erişim ihtiyacı nedeniyle özel düzenlemelere tabidir. Payın borçlanma aracından temel farkı vadesinin ve sabit getirisinin bulunmamasıdır; getirisi kar payı, değer artışı ve tasfiye bakiyesine katılım ihtimalinden doğar. Pay sahipleri tasfiyede alacaklılardan sonra gelir, fakat sorumlulukları ödedikleri pay bedeliyle sınırlıdır. Paylar nama veya hamiline, adi veya imtiyazlı, bedelli veya bedelsiz, primli veya primsiz olabilir. Pay benzeri menkul kıymetler sermayede temsil edilmeleri zorunlu olmayan, sabit getiri taahhüdü içermeyen ve pay sahipliği haklarının bazılarını veren araçlardır. Pay Tebliği, pay ve pay benzeri kıymetlerin ihracı, halka arzı ve Kurul başvurularını düzenler.

Borçlanma araçları, sermaye piyasasında yatırımcıya ortaklık değil alacak hakkı veren menkul kıymetlerdir. Kıymetli evrak, menkul kıymet ve sermaye piyasası aracı ayrımı bu konunun temelidir: her menkul kıymet yatırım amacı taşıyan bir hak ilişkisine dayanır; sermaye piyasası aracı ise kaydi izleme, izahname veya ihraç belgesi ve Kurul denetimiyle daha geniş bir düzenleme alanına girer. VII-128.8 sayılı Borçlanma Araçları Tebliği tahvil, paya dönüştürülebilir tahvil, değiştirilebilir tahvil, finansman bonosu, kıymetli maden bonosu ve Kurulca borçlanma aracı sayılabilecek araçları kapsar. Borçlanma araçları yurt içinde halka arzla, halka arz edilmeksizin veya yurt dışında satılabilir. Yetkili organ kararı, ihraç limiti, Kurul başvurusu, MKK bildirimi, borsada işlem görme ve satış esasları yatırımcı korumasının ana parçalarıdır; alacaklı yatırımcının bilgiye erişimi ve ödeme beklentisi bu düzenle korunur.

Yatırım fonu, tasarruf sahiplerinden katılma payı karşılığında toplanan para veya diğer varlıklarla, tasarruf sahipleri hesabına ve inançlı mülkiyet esasına göre portföy işletmek üzere portföy yönetim şirketi tarafından kurulan tüzel kişiliği olmayan malvarlığıdır. Katılma payı, yatırımcının fon portföyüne hangi oranda katıldığını gösterir; paya benzer ekonomik bir ilişki kurar, fakat şirket payındaki gibi yönetime katılma hakkı vermez. III-52.1 sayılı Tebliğ yatırım fonlarının kuruluşunu, şemsiye fon yapısını, katılma payı ihracını, kamuyu aydınlatmayı, portföy sınırlamalarını ve fon malvarlığının korunmasını düzenler. Fon malvarlığı kurucu ve portföy saklayıcısından ayrıdır; kural olarak teminat gösterilemez, haczedilemez ve iflas masasına dahil edilemez. Kurucu, fonu katılma payı sahiplerinin haklarını koruyarak yönetmekle sorumludur; saklama, izahname ve portföy sınırları bu korumayı tamamlar.

Türev araçlar, değeri veya getirisi başka bir dayanak varlığın fiyatına, getirisine ya da göstergesine bağlı olarak oluşan finansal sözleşmelerdir. Dayanak varlık mal, menkul kıymet, döviz, faiz oranı, kıymetli maden, endeks, istatistik veya başka bir türev araç olabilir. Geleneksel sınıflandırmada forward, futures, opsiyon ve swap sözleşmeleri öne çıkar. Forward sözleşmeler taraflar arasında serbestçe düzenlenen tezgah üstü işlemlerdir; futures sözleşmeler standartlaştırılmış, borsada işlem gören ve takas merkeziyle desteklenen sözleşmelerdir. Opsiyon alıcısına prim karşılığında alma veya satma hakkı verirken, satıcı koşullu yükümlülük üstlenir. Swap ise belirli nakit akımlarının veya finansal pozisyonların değişimini sağlar. Türev araçlar riskten korunma, spekülasyon ve arbitraj amacıyla kullanılabilir; fiyat oluşumu ve risk yönetimi bakımından önemlidir. Organize piyasa ve tezgah üstü piyasa ayrımı karşı taraf riskini anlamayı sağlar.

Kamu borçlanması, kamu gelirleri ile giderleri arasındaki açığın finansmanında kullanılan temel yöntemlerden biridir; ancak faiz yükü nedeniyle bütçe harcamalarını ve borç yönetimi ihtiyacını da artırır. Devletin finansman kaynakları arasında vergiler, emisyon ve borçlanma sayılır; vergiler en sağlam kaynak kabul edilirken emisyon enflasyon riski taşır, borçlanma ise bütçe açığı, vadesi gelen borçlar, savunma ve olağanüstü giderler ya da maliye politikası amaçları için kullanılabilir. Kamu borcu iç-dış, kısa-uzun vadeli ve isteğe bağlı-zorunlu borçlanma olarak sınıflandırılır. İç borçlanma yurt içi kaynaklardan, dış borçlanma dış finansman kaynaklarından sağlanır. Türkiye'de kamu finansmanı ve borç yönetimi esasları 4749 sayılı Kanunla düzenlenmiş; Hazine iç ve dış borçlanmada yetkili kurum olarak konumlandırılmıştır. Bu çerçeve borçlanma araçlarının vade, kaynak ve sürdürülebilirlik etkilerini birlikte değerlendirmeyi gerektirir.