SPL Türev Araçlar Sermaye Piyasası Araçları 1 Konu Anlatımı

Pay, anonim ortaklık sermayesinin belirli nominal değere bölünmüş parçasıdır ve sahibine ortaklık hakkı verir. Sermaye piyasası mevzuatında pay, borsada işlem görebilmesi, piyasa fiyatının oluşması ve yatırımcıların bilgiye eşit erişim ihtiyacı nedeniyle özel düzenlemelere tabidir. Payın borçlanma aracından temel farkı vadesinin ve sabit getirisinin bulunmamasıdır; getirisi kar payı, değer artışı ve tasfiye bakiyesine katılım ihtimalinden doğar. Pay sahipleri tasfiyede alacaklılardan sonra gelir; şirkete karşı temel borçları taahhüt ettikleri sermaye payını ödemek olup şirket alacaklılarına karşı sırf pay sahipliği nedeniyle kişisel sorumluluk taşımazlar. Paylar nama veya hamiline, adi veya imtiyazlı, bedelli veya bedelsiz, primli veya primsiz olabilir. Pay benzeri menkul kıymetler sermayede temsil edilmeleri zorunlu olmayan, sabit getiri taahhüdü içermeyen ve pay sahipliği haklarının bazılarını veren araçlardır. Pay Tebliği, pay ve pay benzeri kıymetlerin ihracı, halka arzı ve Kurul başvurularını düzenler.

Borçlanma araçları yatırımcıya ortaklık değil, ihraççıya karşı alacak hakkı sağlar. Tahvil, paya dönüştürülebilir veya değiştirilebilir tahvil, finansman bonosu ve ilgili diğer araçlar VII-128.8 sayılı Tebliğdeki ihraç düzenine tabidir; satış yurt içinde halka arzla, halka arz edilmeksizin veya yurt dışında yapılabilir. Yetkili organ kararı, ihraç limiti, izahname ya da ihraç belgesi, kaydileştirme ve MKK bildirimleri sürecin temel kontrolleridir. II-31/A.1 sayılı Tebliğ ise ihraçtan sonra yatırımcı iradesini örgütler. Faiz, vade ve anapara gibi asli hükümlerde yatırım kararını etkileyen değişiklik için Tertip BASK kararı gerekir. Aksi daha ağır belirlenmedikçe olumlu oy eşiği ilgili tertibin tedavüldeki nominal bedelinin üçte ikisidir; karar üç iş günü içinde yönetim kurulu onayı olmadan geçerli olmaz. Diğer tertiplerin yüzde yirmisi beş iş gününde Genel BASK isteyebilir; Genel BASK yönetim kurulu onayından itibaren on beş iş gününde toplanır.

Yatırım fonu, tasarruf sahiplerinden katılma payı karşılığında toplanan para veya diğer varlıklarla, tasarruf sahipleri hesabına ve inançlı mülkiyet esasına göre portföy işletmek üzere portföy yönetim şirketi tarafından kurulan tüzel kişiliği olmayan malvarlığıdır. Katılma payı, yatırımcının fon portföyüne hangi oranda katıldığını gösterir; paya benzer ekonomik bir ilişki kurar, fakat şirket payındaki gibi yönetime katılma hakkı vermez. III-52.1 sayılı Tebliğ yatırım fonlarının kuruluşunu, şemsiye fon yapısını, katılma payı ihracını, kamuyu aydınlatmayı, portföy sınırlamalarını ve fon malvarlığının korunmasını düzenler. Fon malvarlığı kurucu ve portföy saklayıcısından ayrıdır; kural olarak teminat gösterilemez, haczedilemez ve iflas masasına dahil edilemez. Kurucu, fonu katılma payı sahiplerinin haklarını koruyarak yönetmekle sorumludur; saklama, izahname ve portföy sınırları bu korumayı tamamlar.

Türev araçlar, değeri veya getirisi başka bir dayanak varlığın fiyatına, getirisine ya da göstergesine bağlı olarak oluşan finansal sözleşmelerdir. Dayanak varlık mal, menkul kıymet, döviz, faiz oranı, kıymetli maden, endeks, istatistik veya başka bir türev araç olabilir. Geleneksel sınıflandırmada forward, futures, opsiyon ve swap sözleşmeleri öne çıkar. Forward sözleşmeler taraflar arasında serbestçe düzenlenen tezgah üstü işlemlerdir; futures sözleşmeler standartlaştırılmış, borsada işlem gören ve takas merkeziyle desteklenen sözleşmelerdir. Opsiyon alıcısına prim karşılığında alma veya satma hakkı verirken, satıcı koşullu yükümlülük üstlenir. Swap ise belirli nakit akımlarının veya finansal pozisyonların değişimini sağlar. Türev araçlar riskten korunma, spekülasyon ve arbitraj amacıyla kullanılabilir; fiyat oluşumu ve risk yönetimi bakımından önemlidir. Organize piyasa ve tezgah üstü piyasa ayrımı karşı taraf riskini anlamayı sağlar.

4749 sayılı Kanun, devletin iç ve dış borçlanmasını, nakit yönetimini, garantileri ve bunlardan doğan mali yükümlülükleri yönetme çerçevesini kurar. Türkiye Cumhuriyeti adına devlet iç ve dış borcu almaya ve kanundaki temel şartları belirlemeye Hazine ve Maliye Bakanı yetkilidir; işlemler Bakanlık birimleri ve TCMB'nin mali ajanlık işleviyle yürütülür. Borç yönetiminin amacı yalnız o günkü açığı kapatmak değil, orta-uzun vadede maliyet ve riskleri makul düzeyde tutarken finansman sürekliliğini sağlamaktır. DİBS'te ilk vadesi bir yıldan kısa olan araç Hazine bonosu, bir yıl veya daha uzun olan araç devlet tahvilidir. İtfa yoğunluğu, faiz yenileme, kur, likidite ve koşullu yükümlülük riskleri birlikte izlenir; ikincil piyasada satılabilirlik vade öncesi fiyat riskini ortadan kaldırmaz.