SPL Kurumlarda ve Sermaye Piyasasında Vergilendirme Kurumlar Vergisi Kanunu ve Sermaye Piyasası Kurumlarının Vergilendirilmesi Konu Anlatımı

Kurumlar vergisinin kapsamı, hangi kuruluşların kazancının kurum düzeyinde vergilendirileceğini belirleyerek başlar.

Sermaye şirketleri bu alanın merkezindedir; anonim şirketler, limited şirketler ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler kurumlar vergisi mükellefi kabul edilir.

Benzer nitelikteki yabancı kurumlar da aynı mantıkla değerlendirilir.

Sermaye Piyasası Kurulunun düzenleme ve denetimine tabi fonlar, kanun uygulamasında sermaye şirketi gibi ele alınır; ancak bu fonların kazançları için ayrıca istisna düzenlemeleri bulunabilir.

Kooperatifler, iktisadi kamu kuruluşları, dernek ve vakıflara ait iktisadi işletmeler ile iş ortaklıkları da kurumlar vergisi sisteminde yer alır.

Buna karşılık kollektif şirketler ve adi komandit şirketler ticaret şirketi olmalarına ve tüzel kişilik taşımalarına rağmen kurumlar vergisi mükellefi değildir.

Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirkette komanditer ortağa düşen kazanç kurumlar vergisine, komandite ortağa düşen kısım gelir vergisi beyanına yönelir.

Kurum kazancı, kurumun bir hesap döneminde elde ettiği safi kazançtır ve bunun tespitinde ticari kazanç hükümleri uygulanır.

Kanunda açıkça istisna edilmiş kazançlar dışında kurumun farklı kaynaklardan elde ettiği gelirler kurum kazancına dahil edilir.

Sermaye piyasası kurumları açısından bu çerçeve önemlidir çünkü kâr payı, alım satım kazancı, portföy işletmeciliği kazancı, türev işlem sonucu ve faiz geliri aynı kurum çatısı altında farklı vergisel sonuçlar doğurabilir.

Vergi matrahı belirlenirken hasılattan indirilebilecek giderler ile indirilemeyecek kalemler ayrılır.

Menkul kıymet ihraç giderleri, kuruluş ve örgütlenme giderleri, genel kurul giderleri ve bazı birleşme, bölünme, tasfiye giderleri indirilebilir.

Öz sermaye üzerinden hesaplanan faizler, örtülü sermaye giderleri, transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü dağıtılmış kazançlar, ayrılan yedek akçeler ve vergi cezaları ise kurum kazancından düşülemez.

İştirak kazançları istisnası, kurumlar vergisindeki mükerrer vergilemeyi önleme amacının en açık örneğidir.

Bir kurum, tam mükellef başka bir kurumun sermayesine katılması nedeniyle kâr payı elde ettiğinde, bu kazanç ilk kurum bünyesinde zaten vergilendirilmiş kabul edilir.

Aynı kazancın dağıtım yoluyla ikinci kurumda tekrar kurumlar vergisine tabi tutulması istenmez.

Bu istisna için iştirak oranı veya elde tutma süresi genel olarak belirleyici değildir; önemli olan kazancın tam mükellef kurumdan kaynaklanmasıdır.

Yurt dışı iştirak kazançlarında ise iştirak edilen kurumun niteliği, sermaye payı, elde tutma süresi, yabancı ülkedeki vergi yükü ve kazancın Türkiye'ye transfer edilmesi gibi daha sıkı koşullar aranır.

Böylece yurt içi ve yurt dışı iştirakler aynı kolaylıkta değerlendirilmez.

Sermaye piyasası bağlantılı istisnalar yalnız iştirak kazançlarıyla sınırlı değildir.

Anonim şirketlerin paylarını itibari değerin üzerinde ihraç etmesinden doğan emisyon primi kazancı kurumlar vergisinden istisna edilebilir.

Türkiye'de kurulmuş menkul kıymet yatırım fon ve ortaklıkları, girişim sermayesi yatırım fon ve ortaklıkları, gayrimenkul yatırım fon ve ortaklıkları, emeklilik yatırım fonları, konut finansmanı fonları ve varlık finansmanı fonları bakımından portföy işletmeciliği kazançlarına özel istisnalar tanınır.

Bununla birlikte bazı fon ve ortaklıklar için taşınmaz kaynaklı kazançların belirli kısmının kâr payı olarak dağıtılması gibi şartlar istisnanın korunması bakımından önem kazanabilir.

İştirak hisseleri, kurucu senetleri, intifa senetleri, rüçhan hakları ve belirli yatırım fonu katılma paylarının satış kazançlarında da elde tutma süresi ve fon hesabında tutma gibi koşullar sonucu etkiler.

Kurumlar vergisi oranı bakımından genel kanuni oran temel referans olmakla birlikte, kaynakta yer alan düzenlemeler yıllara ve kurum türlerine göre farklı oranların uygulandığını göstermektedir.

Bankalar, finansal kiralama, faktoring ve finansman şirketleri, sigorta ve emeklilik şirketleri ile sermaye piyasası kurumları gibi bazı kuruluşlar için daha yüksek oranlar öngörülebilir.

Payları Borsa İstanbul'da ilk defa işlem görmek üzere belirli oranda halka arz edilen kurumlarda ise belli dönemlerle sınırlı indirimli oran uygulaması gündeme gelebilir.

Bu nedenle kurum kazancının vergilendirilmesinde tek bir oran ezberi yeterli değildir; kurumun niteliği, yıl, halka arz durumu ve özel düzenleme birlikte okunmalıdır.

Sermaye piyasası kurumlarının genel sistemden tamamen kopuk özel bir vergisi yoktur, fakat yatırım ortaklıkları ve fonlar gibi yapılarda istisna ve stopaj sonuçları farklılaşabilir.

Zarar mahsubu ve sermaye yapısına ilişkin kurallar da kurum kazancının net tutarını etkiler.

Geçmiş yıl zararları, kanunda belirtilen süre ve beyan koşullarına bağlı olarak sonraki kazançlardan indirilebilir.

Devir veya bölünme gibi işlemlerde devralınan zararların kullanılabilmesi için öz sermaye sınırı, geçmiş beyannamelerin süresinde verilmesi ve faaliyetin devamı gibi şartlar aranabilir.

Örtülü sermaye ve transfer fiyatlandırması düzenlemeleri ise kurum kazancının ilişkili kişiler üzerinden aşındırılmasını önlemeye yöneliktir.

Ortaklardan veya ilişkili kişilerden sağlanan borçların belli ölçüleri aşması ya da ilişkili işlemlerde emsallere uygun olmayan fiyat kullanılması halinde, görünüşte gider veya bedel olan tutarlar vergi matrahında kabul edilmeyebilir.

Türev ürünlerden elde edilen kurum kazancının ne zaman doğduğu ayrı bir değerlendirme gerektirir.

Forward sözleşmesi esasen gelecekte belirli bir varlığın belirli fiyattan alınması veya satılması taahhüdüdür.

Gelir sözleşmenin sonuçlanmasıyla kesinleştiği için, vade boyunca yapılan değerlemelerin kurum kazancına bağlanmaması, kâr veya zararın vade sonunda ya da sözleşme erken bozulursa bozulma tarihinde dikkate alınması gerekir.

Para swapında da sözleşmenin vadesi belirleyicidir; tarafların para birimlerini değiştirip vadede geri çevirdiği yapı, vade sonunda ortaya çıkan farkı kurum kazancına taşır.

Faiz swapında anapara değişmez, aynı para biriminden borçların faiz yapısı değişir; bu nedenle gelir ve giderin mahiyeti faiz ödemelerinin değişiminden doğan ekonomik sonuca göre izlenir.

Opsiyon sözleşmelerinde vergi sonucu iki taraf açısından farklı zamanlarda ortaya çıkabilir.

Hakkı satan tarafın aldığı opsiyon primi, sözleşme düzenlendiğinde tahakkuk etmiş bir gelir niteliği kazanır.

Hakkı satın alan taraf ise ödediği primi, sözleşmeden doğan kazancın kesinleştiği tarihte gider olarak dikkate alır; bu tarih hakkın kullanılması veya sözleşmenin sona ermesi olabilir.

Tezgah üstü opsiyonlarda, hakkın kullanıldığı ana kadar yapılan ara değerlemelerin kurum kazancıyla ilişkilendirilmemesi gerekir.

Nakdi uzlaşma ile sonlandırma halinde doğan kâr veya zarar kurum kazancına girer.

Teslimatla sonuçlanan işlemlerde ise ekonomik sonuç çoğu zaman varlığın alım satımı gibi kayıtlara yansır.

Böylece opsiyonun primi, hakkın kullanımı ve uzlaşma biçimi ayrı ayrı izlenir.

Vadeli işlem ve opsiyon borsasında yapılan sözleşmelerde değerleme mantığı farklıdır.