SPL Kurumlarda ve Sermaye Piyasasında Vergilendirme Sermaye Piyasası Araçlarının Vergilendirilmesi Konu Anlatımı

Sermaye piyasası araçlarının vergilendirilmesinde ilk yapılacak iş, yatırımcının hangi tür gelir elde ettiğini belirlemektir.

Bir araç elde tutulurken sağlanan kâr payı, faiz, repo getirisi veya benzeri dönemsel getiri menkul sermaye iradı olarak düşünülür.

Aynı aracın satılması, itfası veya başka bir yolla elden çıkarılması sonucunda doğan fark ise çoğu durumda değer artışı kazancıdır.

Hisse senedinde kâr payı ve alım satım kazancı birlikte görülebilir; tahvil ve bonoda faiz ile alım satım kazancı ayrılır; mevduat ve ters repo ise esasen faiz niteliğinde gelir üretir.

Ancak yatırımcı menkul kıymet alım satımını devamlı, organizasyonlu ve ticari nitelikte yürütüyorsa, gelir artık menkul sermaye iradı veya değer artışı kazancı olarak değil, ticari kazanç olarak ele alınabilir.

Bu ayrım beyan, gider indirimi, zarar mahsubu ve stopajın mahsubu bakımından sonucu değiştirir.

İkinci ana eksen, olağan vergileme rejimi ile Geçici 67 kapsamındaki stopaj rejimi arasındaki ayrımdır.

Olağan rejimde gelir, gerekli istisna ve indirimlerden sonra yıllık veya ilgili beyannameyle bildirilir ve gelir vergisi tarifesi ya da kurumlar vergisi kuralları uygulanır.

Geçici 67 rejiminde ise banka ve aracı kurumlar, belirli menkul kıymetler ve diğer sermaye piyasası araçlarından elde edilen gelirler üzerinden kaynakta tevkifat yapar.

Bu stopaj birçok yatırımcı bakımından nihai vergidir; ticari faaliyet kapsamı yoksa ayrıca beyanname verilmez ve diğer gelirler için verilen beyannameye dahil edilmez.

Ancak Geçici 67 tüm finansal araçları ve tüm gelir türlerini kapsamaz.

Kapsam dışı kalan gelirlerde olağan rejime dönülür.

Bu nedenle bir araç için yalnız adını bilmek yetmez; ihraç tarihi, iktisap tarihi, işlem yeri, elde tutma süresi ve yatırımcı niteliği birlikte incelenir.

Hisse senetleri bu ikili yapının en öğretici örneğidir.

Tam mükellef gerçek kişinin tam mükellef kurumdan elde ettiği kâr payında, kâr dağıtan kurum kaynakta stopaj yapar; kâr payının belirli kısmı istisna edilir ve kalan tutar beyan sınırını aşarsa yıllık beyannameye girer.

Yurt dışı kurumdan elde edilen kâr payında aynı istisna uygulanmaz; çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması ve yurt dışında ödenen verginin mahsubu ayrıca değerlendirilir.

Hisse senedi alım satımında ise Borsa İstanbul'da işlem gören ve Sermaye Piyasası Kurulu kaydına alınmış paylar Geçici 67 kapsamına girebilir.

Birçok bireysel yatırımcı için stopaj oranı sıfır olsa bile, rejim yine stopaj rejimidir ve beyan yükümlülüğünü ortadan kaldırabilir.

Borsa İstanbul'da işlem gören tam mükellef kurum paylarının bir yıldan fazla elde tutulması halinde ise elde edilen kazanç stopaj dışında ve gelir vergisi dışında bırakılabilir.

Borçlanma araçlarında faiz geliri ile alım satım kazancı ayrı ayrı düşünülür.

Devlet tahvili, hazine bonosu ve özel sektör tahvili gibi araçlarda belirli tarihlerden sonra ihraç edilenler Geçici 67 kapsamındaki tevkifat rejimine tabi olabilir.

Daha eski ihraçlar veya kapsam dışında kalan yurt dışı ihraçlar olağan rejime göre değerlendirilir.

Eurobondlar bu bakımdan özel bir gruptur; Hazine tarafından yurt dışında ihraç edilen menkul kıymetlerden elde edilen dönemsel getiriler ve alım satım kazançları Geçici 67'nin genel stopaj kapsamı dışında ele alınır.

Dar mükelleflerde ise Türkiye'de tevkifat yapılmış gelirlerin çoğunda beyan gerekmez; buna karşılık anlaşma hükümleri, mukimlik belgesi ve iç hukuk oranları birlikte sonuç doğurabilir.

Bu yapı, tahvil gelirlerinde tarih ve ihraç yerinin neden kritik olduğunu gösterir.

Kira sertifikaları, repo ve mevduat gelirleri de menkul sermaye iradı mantığıyla değerlendirilir.

Yurt içinde ihraç edilen kira sertifikalarından sağlanan gelirler ve bunların elden çıkarılmasından doğan kazançlar Geçici 67 kapsamında banka ve aracı kurumlarca tevkifata tabi tutulabilir.

Tam mükellef kurumların yurt dışında ihraç ettiği kira sertifikalarında ise Geçici 67 yerine Gelir Vergisi Kanunu'nun genel tevkifat hükümleri ve vadeye göre değişen oranlar devreye girebilir.

Ters repo gelirleri stopaj yoluyla vergilendirilir ve çoğu yatırımcı için ayrıca beyana konu olmaz.

Mevduat faizlerinde hesabın para birimi, vadesi ve ilgili dönemde geçerli oranlar tevkifat sonucunu belirler.

Burada ortak nokta, gelir sahibinin çoğu zaman beyanname vermesinden önce verginin finansal kurum aracılığıyla kaynakta kesilmesidir.

Yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarında gelir türü ile kurum yapısı birlikte değerlendirilir.

Menkul kıymet yatırım fonu katılma belgelerinin fona iadesinden sağlanan gelirler kâr payı niteliği taşısa da Geçici 67 kapsamında stopajla vergilenebilir.

Borsa yatırım fonlarının alım satım kazançları da işleme aracılık eden kurumlar tarafından tevkifata konu edilebilir.

Menkul kıymet yatırım ortaklığı, risk sermayesi yatırım ortaklığı ve gayrimenkul yatırım ortaklığı paylarından elde edilen kâr paylarında ise genel hisse senedi kâr payı prensipleri çalışır; tam mükellef kurumdan elde edilen kâr payına ilişkin istisna ve beyan sınırı değerlendirilir.

Sürekli olarak portföyünün belirli kısmı Borsa İstanbul'da işlem gören hisse senetlerinden oluşan fonların katılma belgelerinde bir yıldan fazla elde tutma, stopaj kapsamı dışına çıkma bakımından önem taşıyabilir.

Varantlar ve vadeli işlem sözleşmeleri, sermaye piyasası araçlarının vergilendirilmesinde türev boyutunu öne çıkarır.

Borsa İstanbul'da işlem gören aracı kuruluş varantlarından sağlanan gelirler, niteliğine bakılmaksızın Geçici 67 kapsamında tevkifat yoluyla vergilendirilir.

Dayanağı hisse senedi veya hisse senedi endeksi olan varantlarda oran, dayanağı döviz veya başka bir gösterge olan varantlardan farklı olabilir.

Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde ise tam mükellef kurumlar ile Türkiye'de işyeri veya daimi temsilcisi aracılığıyla faaliyette bulunan dar mükellef kurumların kendi aralarında yaptıkları sözleşmelerden doğan kazançlarda tevkifat yapılmaması yönündeki uygulama ayrı bir kuraldır.

Türkiye'de kurulu vadeli işlem ve opsiyon borsalarında yapılan işlemler ise Geçici 67'nin diğer sermaye piyasası aracı tanımı içinde değerlendirilir.

Geçici 67 rejiminin teknik işleyişinde tevkifat matrahı ve sorumlu kuruluş da önemlidir.

Alım satım işlemlerinde matrah, alış bedeli ile satış bedeli arasındaki farktır; komisyon ve banka sigorta muameleleri vergisi gibi işlemle doğrudan ilgili maliyetler hesaba katılabilir.

Aynı menkul kıymetten farklı tarihlerde alım yapıldıktan sonra satış gerçekleşirse ilk giren ilk çıkar yöntemi veya belirli durumlarda ağırlıklı ortalama maliyet bilgisi önem kazanır.

Saklamacı kuruluşların, banka ve aracı kurumların ve yatırımcı talimatlarının rolü, tevkifatın kimin tarafından yapılacağını belirleyebilir.