SPL Sermaye Piyasası Araçları 1 Paylar ve Pay Benzeri Menkul Kıymetler (Kavramsal Çerçeve ve Pay Tebliği VII-128.1) Konu Anlatımı

Paylar ve pay benzeri menkul kıymetler başlığı, anonim ortaklık hukukuyla sermaye piyasası düzenini birbirine bağlayan temel konulardan biridir.

Pay, anonim ortaklık sermayesinin belirli bir nominal değere bölünmüş parçasıdır.

Bir paya sahip olan kişi, mevzuat ve esas sözleşme çerçevesinde ortaklığa ilişkin hak ve yükümlülükler edinir.

Bu nedenle pay anonim şirketler hukukunda merkez kavram olarak görülür.

Pay sahibinin ortaklığın malvarlığı üzerinde payı oranında menfaat beklentisi ve ortaklık kararları üzerinde yine payı oranında etkisi vardır.

Türk Ticaret Kanunu bir payın itibari değerinin bir kuruştan az olamayacağını söyler; borsada işlem gören ortaklıklarda uygulamada bir payın nominal değeri çoğunlukla bir Türk Lirasıdır.

Payın senede bağlanması halinde pay senedi veya yaygın adıyla hisse senedi ortaya çıkar.

Ancak sermaye piyasası bakımından önemli olan nokta, payları borsada işlem gören ortaklıklarda fiziki senet düzeninin büyük ölçüde yerini kaydi sisteme bırakmış olmasıdır.

Payların üzerindeki mülkiyet ve diğer haklar Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde elektronik olarak izlenir.

Bu, payın kolay ve hızlı devredilebilir bir yatırım aracı olarak işlem görmesini sağlar.

Kaydileştirme aynı zamanda hak sahipliğinin izlenmesi, genel kurul süreçleri, temettü ödemeleri ve yatırımcı kayıtlarının güvenli tutulması bakımından sermaye piyasası altyapısının önemli bir parçasıdır.

Sermaye Piyasası Kanunu menkul kıymetleri sayarken payları, pay benzeri diğer kıymetleri ve bunlara ilişkin depo sertifikalarını menkul kıymet kapsamına alır; fakat payın ayrıntılı tanımı Pay Tebliği'nde yapılır.

Pay Tebliği payı, ortaklığın sermayesini temsil eden ve sahibine ortaklık hakkı veren menkul kıymet olarak tanımlar.

Burada önemli sınır şudur: senede bağlanmış olsun veya olmasın her anonim ortaklık payı sermaye piyasası aracı sayılmaz.

Sermaye piyasası rejiminin paya uygulanması için payın borsa işlemine veya halka açık ortaklık statüsüne bağlanan özel bir kamusal dolaşım alanına girmiş olması gerekir.

Bu ayrım, halka açık olmayan sıradan anonim şirket paylarıyla sermaye piyasasında işlem gören payların aynı rejime tabi olmadığını gösterir.

Payın borçlanma araçlarından farkı sınavlarda sık karıştırılır.

Borçlanma aracında yatırımcı alacaklı konumundadır; vade, faiz veya benzeri ödeme koşulları belirlenebilir.

Payda ise vade ve sabit getiri yoktur.

Pay sahibinin getirisi kar payı, payın değer artışı ve tasfiye halinde artık değere katılım ihtimalinden oluşur.

Ortaklık zarar ederse kar payı alınamayabilir ve payın piyasa değeri düşebilir.

Tasfiye veya iflas halinde önce borçlanma aracı sahipleri ve diğer alacaklılar ödenir; geriye değer kalırsa pay sahipleri payları oranında bu bakiyeden yararlanır.

Buna karşılık pay sahibinin sorumluluğu ödediği pay bedeliyle sınırlıdır; ortaklığın ödenmemiş borçları için ek ödeme yapmak zorunda kalmaz.

Pay türleri farklı hukuki ve ekonomik sonuçlar doğurur.

Tedavül bakımından nama ve hamiline yazılı pay ayrımı yapılır.

Nama yazılı paylarda hakların kullanımı payın adına yazılı olduğu kişi veya temsilcisi üzerinden yürür; hamiline yazılı paylarda zilyetlik ve kaydi sistem kuralları önem kazanır.

Sağladığı üstün haklar bakımından paylar adi ve imtiyazlı olabilir.

Adi paylar eşit hak verirken, imtiyazlı paylar kar payı, tasfiye payı, rüçhan veya oy gibi konularda üstünlük sağlayabilir.

Oyda imtiyaz eşit itibari değerdeki paylara farklı sayıda oy verilmesiyle kurulur; ancak bunun sınırları ve kullanılamayacağı karar türleri vardır.

Sermaye artırımı bakımından bedelli ve bedelsiz pay ayrımı yapılır.

Bedelsiz paylar iç kaynaklardan veya kar payından yapılan sermaye artırımı sonucunda çıkarılır ve ortaklardan yeni bir bedel istenmez.

Bedelli paylar ise ortaklığa yeni fon sağlamak amacıyla nakit sermaye artırımı sonucunda ihraç edilir; mevcut ortaklara yeni pay alma hakkı kullandırılabileceği gibi, belirli koşullarda bu hak sınırlandırılarak yeni yatırımcılara satış yapılabilir.

İhraç fiyatına göre primli ve primsiz pay ayrımı vardır.

Nominal değerden ihraç edilen pay primsiz, nominal değerin üstünden ihraç edilen pay primli sayılır.

Ayrıca kurucu ve intifa payları pay sahipliği hakkı vermez; net kara, tasfiye bakiyesine veya yeni pay alma hakkına katılım gibi sınırlı menfaatler sağlayabilir.

Payların sahibine verdiği haklar mali, idari ve dava hakları olarak düşünülebilir.

Mali haklar kar payı alma, tasfiye bakiyesine katılma, bedelsiz pay alma, yeni pay alma, ayrılma ve bazı hallerde ortaklıktan çıkarma gibi hakları kapsar.

İdari haklar genel kurula katılma, oy kullanma, bilgi alma, inceleme, özel denetim isteme ve yönetim kurulunda temsil gibi yetkilerdir.

Dava hakları ise genel kurul kararlarının iptali, butlan, sorumluluk davaları, bilgi alma ve inceleme davası, özel denetim isteme davası ve haklı sebeple fesih gibi başlıklarda ortaya çıkar.

Bazı haklar her pay sahibi tarafından, bazıları ise halka açık ortaklıklarda yüzde beş veya halka kapalı ortaklıklarda yüzde on oranına ulaşan azınlık pay sahipleri tarafından kullanılabilir.

Pay benzeri menkul kıymetler, payla borçlanma aracı arasındaki sınırı anlamak için önemlidir.

Bu araçların sermayede temsil edilmeleri şart değildir ve sabit getiri taahhüdü içermezler; buna karşılık pay sahipliği haklarından birini veya bir kısmını verebilirler.

Bir kıymetin pay benzeri sayılıp sayılmayacağına Kurul karar verir.

Katılma intifa senetleri bu alanın tipik örneğidir.

KİS sahiplerine net kardan pay alma, tasfiye sonucunda kalan tutara katılma veya halka açık olmayan ortaklıkta yeni çıkarılacak payları alma haklarından biri ya da birkaçı tanınabilir.

Ancak bu araçlar tam anlamıyla pay sahipliği sağlamaz; oy hakkı ve ortaklık yönetimine katılma bakımından sınırlı bir statüye sahiptir.

VII-128.1 sayılı Pay Tebliği, paylar ve pay benzeri menkul kıymetlerin ihracına ilişkin usul ve esasları düzenleyen ana metindir.

Halka arz, sermaye artırımı, mevcut payların satışı, sermaye azaltımı, halka açık ortaklık statüsünün kazanılması ve pay benzeri menkul kıymet ihracı gibi işlemler için Kurula başvuru yapılmasını gerektiren çerçeve bu Tebliğde kurulur.

İhraç ile halka arz kavramları ayrılmalıdır: ihraç sermaye piyasası aracının çıkarılmasıdır, halka arz ise satışın belirsiz ve geniş yatırımcı kitlesine yönelmesidir.

İhraççı aracı çıkaran tüzel kişidir; halka arz eden ise sahip olduğu payları halka arz eden kişi olabilir.

Halka açılma ise halka açık olmayan ortaklığın halka açık ortaklık statüsü kazanmasıdır.