Antrenörlük Sporda Öğrenme ve Öğretme III Öğrenme Yaklaşımları Konu Anlatımı

Çocuk ve gençlerin spora nasıl yönlendirileceği, ne zaman bir spora özelleşeceği ve bu süreçte antrenörün rolünün ne olması gerektiği sorularına güncel spor bilimi üç farklı yaklaşımla cevap arar: Gelişimsel Spora Katılım Modeli, Uzun Vadeli Sporcu Gelişimi Modeli ve Mükemmellik Geliştirmenin Psikolojik Özellikleri yaklaşımı.

Üçü de ortak bir kaygıdan doğar: yalnızca erken yaşta seçilmiş fiziksel üstünlüğe dayanan geleneksel yetenek belirleme yöntemlerinin güvenilmez olduğu ve tek bir spora çok erken özelleşmenin sakatlanma, tükenmişlik ve sporu bırakma gibi olumsuz sonuçlar doğurduğu gözlemi.

Gelişimsel Spora Katılım Modeli, sporcuların yarışmacılık düzeyine göre üç evreli bir gelişim yolu tanımlar.

Altı ile on iki yaş arasındaki örneklem yıllarında çocuk birçok farklı sporu dener, temel hareket becerilerini kazanır ve sporu öncelikle eğlence kaynağı olarak yaşar; on üç ile on beş yaş arasındaki özelleşme yıllarında daha az sayıda spora yönelir; on altı yaşından sonraki yatırım yıllarında ise tek bir spora kendini adar.

Model, spora katılımı rekreasyonel katılım, elit performans katılımı ve erken özelleşme katılımı olmak üzere üç eksende ele alır; örneklem yıllarını atlayarak doğrudan tek bir spora yönelen erken özelleşme yolu, modelde sağlıksız bir katılım biçimi olarak görülür.

Bu ayrımın temelinde amaçlı oyun ile amaçlı alıştırma kavramları vardır: amaçlı oyun kendisi için yapılan, esnek kurallı ve eğlenceli bir etkinlikken, amaçlı alıştırma belirli bir sonuca ulaşmak için yapılan, ciddi ve genellikle yetişkin katılımı gerektiren bir çalışmadır; örneklem yıllarında amaçlı oyun, yatırım yıllarında ise amaçlı alıştırma baskın hâle gelir.

Model, antrenörlük uygulamalarının sporcuda yetkinlik, öz güven, bağ ve karakter olmak üzere dört kazanımı sürekli geliştirmesini beklerken bu hedefleri çocuklar için katılımcı ortamı, ergen ve yetişkinler için katılımcı ortamı, ergenler için performans ortamı ve gençler-yetişkinler için performans ortamı olmak üzere dört farklı antrenörlük tipine göre ayrıştırır.

Uzun Vadeli Sporcu Gelişimi Modeli, dünyada en yaygın benimsenen spora katılım modellerinden biridir ve egzersiz fizyolojisi ile insan anatomisine dayanan biyolojik gelişim sürecini merkeze alır; amaç, sağlığı geliştirici fiziksel etkinliğe yaşam boyu katılımı en üst düzeye çıkarırken elit spor için uygun olan sporcuların da uzun vadede sistematik biçimde geliştirilmesidir.

Model, bebeklikten yetişkinliğe uzanan aktif başlangıç, eğlenceli temel beceriler, antrenmanı öğrenme, antrenman için antrenman, kazanmak için antrenman ve yaşam boyu aktiflik olmak üzere yedi evreden oluşur.

Bu modelde evreler arasındaki geçiş kronolojik yaşa göre değil, ergenlikteki boy uzama hızının artış başlangıcı, boy uzamasındaki doruk nokta ve kız sporcularda ilk âdet kanaması gibi biyolojik belirteçlere göre belirlenir, çünkü fiziksel gelişim çocuklarda görece kolay izlenebilse de düşünsel, duygusal ve ahlaki gelişimin düzeyi ancak uzun süreli gözlemle anlaşılabilir.

Model, sporları erken özelleşilen ve geç özelleşilen sporlar olarak ikiye ayırır; erken özelleşmesi gereken sporlarda sporcular aktif başlangıç, eğlenceli temel beceriler ve antrenmanı öğrenme evrelerini atlayarak doğrudan antrenman için antrenman evresinden başlarken, geç özelleşilmesi gereken sporlarda erken özelleşmeye gidilmesi birçok olumsuz sonuçla ilişkilendirilir.

Mükemmellik Geliştirmenin Psikolojik Özellikleri yaklaşımı ise performans psikolojisinden temel alır ve yalnızca fiziksel parametrelere dayanan yetenek seçimi yöntemlerinin yüzeysel ve yanıltıcı olduğunu savunur; bir boyutta eksiği olan sporcunun diğer boyutlarda üst düzey performans göstererek yetenek gelişim sürecini başarıyla sürdürebileceğini öne sürer.

Yaklaşım, yetenek gelişimini örnekleme, özelleşme, yatırım ve devam ettirme evrelerine ayırır ve asıl odağı evrelerin kendisinden çok, bu evreler arasındaki geçişlerin başarıyla tamamlanmasına yöneltir.

Bu geçişleri kolaylaştıran sekiz psiko-davranışsal özellik tanımlanmıştır: hedef belirleme, gerçekçi performans değerlendirmeleri, imgeleme, planlama ve organizasyonel beceriler, adanmışlık, odaklanma ve dikkat dağılması kontrolü, baskılarla başa çıkma ve öz farkındalık.

Bu özellikler sporcunun yaşına ve gelişim düzeyine göre ilerleyici biçimde geliştirilmeli, erken yıllarda antrenör ve veliler tarafından teşvik edilip zamanla sporcunun kendi özerk davranışına dönüştürülmelidir; çünkü yaklaşıma göre ne kadar yetenekli olursa olsun, zorluklarla başa çıkacak tutum ve duygu kontrolünden yoksun bir sporcu mükemmelliğe ulaşamaz.