Mali Müşavirlik Harcama ve Servet Üzerinden Alınan Vergiler Konu Anlatımı

Katma değer vergisi, üretim ve dağıtım zincirinin her aşamasında doğan fakat indirim mekanizması sayesinde nihai yükü tüketiciye aktarılan yayılı bir muamele vergisidir. Bir işlemin KDV'nin konusuna girmesi için mal teslimi veya hizmet ifası niteliğinde bir işlem bulunmalı, işlem Türkiye'de yapılmış sayılmalı ve işlem ticari, sınai, zirai faaliyet ya da serbest meslek faaliyeti çerçevesinde gerçekleşmelidir. Mal tesliminde malın teslim anında Türkiye'de bulunması, hizmetlerde ise hizmetin Türkiye'de yapılması veya hizmetten Türkiye'de faydalanılması belirleyicidir. Vergiyi doğuran olayın ana kuralı teslim veya hizmetin yapılmasıdır; ancak teslimden önce fatura düzenlenmesi, kısım kısım teslim, konsinyasyon satış, enerji bedelinin tahakkuku ve ithalat gibi hallerde olayın zamanı özel kurallarla belirlenir.

KDV istisnaları, işlemi vergi dışı bırakırken yüklenilen vergilerin akıbeti bakımından iki ayrı sonuç üretir. Tam istisnada işlem üzerinden KDV hesaplanmaz; ayrıca bu işlemle ilgili yüklenilen vergiler indirilebilir, indirimle giderilemeyen kısım ise iade edilebilir. İhracat teslimleri, hizmet ihracı, araçlar ve belirli yatırımlar, taşımacılık ve diplomatik istisnalar bu mantık içinde değerlendirilir. Kısmi istisnada ise işlem KDV'den istisna olsa bile bu işlem nedeniyle yüklenilen vergilerin indirimi ve iadesi kural olarak mümkün değildir; yüklenilen vergi gider veya maliyet unsuru olur. Bu nedenle istisna başlığında sadece işlemin vergisiz olup olmadığına değil, yüklenilen KDV'nin indirim ve iade hakkı doğurup doğurmadığına da bakmak gerekir.

KDV sisteminde matrah, teslim veya hizmet karşılığını oluşturan bedel üzerinden kurulur; bedel yalnız çıplak satış tutarından ibaret değildir, para ile temsil edilebilen menfaatleri, vade farkı, fiyat farkı, faiz, kur farkı ve benzeri unsurları da kapsayabilir. Oran uygulaması, teslim veya hizmetin niteliğine göre belirlenir ve indirimli oranlı işlemler ayrı iade sonuçları doğurabilir. İndirim mekanizması ise KDV'nin temel ayırıcı özelliğidir: mükellef, vergiye tabi işlemleri nedeniyle hesapladığı KDV'den faaliyetlerine ilişkin alışlarında yüklendiği ve belgelerinde gösterilen KDV'yi indirir. Hesaplanan vergi indirilecek vergiden fazlaysa ödenecek KDV doğar; indirilecek vergi fazlaysa fark sonraki döneme devreder, kanunda özel iade hakkı yoksa doğrudan iade edilmez.

KDV iadesi, her devreden verginin geri alınması değil, kanunun iade hakkı tanıdığı işlemlerde indirimle giderilemeyen verginin belirli usullerle mükellefe döndürülmesidir. Tam istisna kapsamındaki işlemler ve indirimli orana tabi işlemler bu yapının ana alanlarıdır. İndirimli oranda iade hesabı, işlem nedeniyle yüklenilen vergi ile hesaplanan vergi arasındaki farkın devreden vergiyle karşılaştırılması ve dönemler itibarıyla kümülatif izlenmesi üzerine kurulur. Tevkifat uygulamasında ise KDV'nin bir kısmı veya tamamı alıcı tarafından sorumlu sıfatıyla beyan edilir. Kısmi tevkifatta iade talebi, işlemin bünyesine giren vergiye değil, tevkif edilen KDV tutarına bağlı olarak sınırlandırılır.

Özel tüketim vergisi, KDV gibi çok aşamalı değil, belirli mallar üzerinde tek aşamada uygulanan dar kapsamlı bir harcama vergisidir. Kanunun ekindeki dört liste, vergilemenin konusunu ve doğduğu aşamayı belirler. I sayılı listede petrol ürünleri, doğal gaz ve benzeri malların ithalatçı veya imalatçı teslimleri; II sayılı listede taşıtların kayıt ve tescile tabi olanlarında ilk iktisap; III ve IV sayılı listelerde ise alkollü veya alkolsüz içecekler, tütün mamulleri ve çeşitli tüketim malları gibi malların ithalatı veya imal edenlerce teslimi öne çıkar. Vergiyi doğuran olay genellikle teslim, ilk iktisap veya ithalattır. ÖTV'nin tek aşamalı niteliği, aynı mal üzerinden sonraki el değiştirmelerde yeniden ÖTV doğmaması fikrine dayanır.

Banka ve sigorta muameleleri vergisi, banka ve sigorta şirketleri ile kanunda banker sayılanların yaptıkları belirli muameleler dolayısıyla lehlerine aldıkları paraları vergiler. Konu bakımından esas ölçüt, bir banka veya sigorta işlemi yapılması ve bu işlem sonucunda mükellef lehine nakden ya da hesaben para kalmasıdır. Finansal kiralama işlemleri kaynak notunda bu kapsamın dışında tutulur. Banker sayılanlarda, ödünç para verme işleriyle uğraşma veya kanunda sayılan banka muamelelerini esas faaliyet konusu olarak yürütme önem taşır. Matrah kural olarak lehe alınan paradır; her işlem bağımsız değerlendirilir, bir işlemdeki zarar başka işlemdeki geliri azaltmaz. Bu nedenle BSMV, kurumun genel karına değil, işlem sonucu oluşan pozitif menfaate bağlanan özel bir gider vergisidir.

Özel iletişim vergisi ve şans oyunları vergisi, harcama ve işlem üzerinden alınan vergiler içinde 6802 sayılı Gider Vergileri Kanunu bağlantısıyla ele alınır. ÖİV, elektronik haberleşme hizmetleri gibi kanunda sayılan iletişim işlemlerinde hizmeti sunan mükellef üzerinden yürür; verginin faturada yer alması, onu gelir veya kurumlar vergisi bakımından her durumda indirilebilir gider haline getirmez. Şans oyunları tarafında ise kaynaklarda özellikle ikramiye kesintileri ve beyan süresi bağlantısı görünür: yarışma, çekiliş ve 5602 sayılı Kanun kapsamındaki şans oyunlarında dağıtılan ikramiyeler, veraset ve intikal vergisi sisteminde de özel süre ve ödeme rejimiyle ilişkilidir. Bu başlıkta güvenli yaklaşım, iki verginin de genel KDV zincirinden ayrı, özel kanun mantığıyla çalışan harcama vergileri olduğunu görmektir.

Damga vergisi, kanuna ekli tabloda yazılı kağıtlar üzerinden alınır. Kağıt kavramı, yazılıp imzalanan veya imza yerine geçen işaret taşıyan, bir hususu ispat veya belli etmek için ibraz edilebilen belgeleri; elektronik imzayla oluşturulan elektronik belgeleri de kapsar. Verginin mükellefi kural olarak kağıdı imza edenlerdir; resmi dairelerle kişiler arasındaki kağıtlarda vergiyi kişiler öder. Kağıdın mahiyeti, üzerindeki adından çok içerdiği hüküm ve anlamla belirlenir. Birden fazla nüsha ayrı ayrı vergiye tabi olabilir; suret ise nüsha gibi değerlendirilmez. Nispi vergide belli para, maktu vergide kağıdın mahiyeti esas alınır. İmzalanmış ve hukuken tamamlanmış bir kağıttan sonradan faydalanılmaması, kural olarak doğmuş vergiyi ortadan kaldırmaz.

Harçlar, belirli kamu hizmetlerinden veya kanunda sayılan işlemlerden yararlanma karşılığında alınan mali yükümlülüklerdir. Yerel YMM cevap kaynakları, 492 sayılı Harçlar Kanunu'nda harçların tarife sistemiyle izlendiğini gösterir: yargı, noter, vergi yargısı, tapu ve kadastro, konsolosluk, pasaport ve vize, gemi ve liman, imtiyazname-ruhsatname-diploma ve trafik harçları ayrı tarifelerle düzenlenir. Harca konu işlem yapılmadan gerekli harcın alınması esastır; bazı harçlar maktu, bazıları nispi olabilir. Tapu harcında gerçek devir ve iktisap bedeli, emlak vergisi değerinden düşük olmamak üzere önem taşır. Finansal kiralama ve döviz kazandırıcı faaliyetler gibi özel alanlarda ise kanun ve tebliğler damga vergisiyle birlikte harç istisnası öngörebilir.

Motorlu taşıtlar vergisinde konu, kanundaki tarifelerde yer alan ve ilgili sicillere kayıt ve tescil edilen taşıtlardır. Karayolları trafik siciline kayıtlı motorlu kara taşıtları ile sivil hava vasıtaları siciline kayıtlı uçak ve helikopterler verginin alanına girer. Mükellef, adına taşıt kayıt ve tescil edilmiş gerçek veya tüzel kişidir. Vergileme ölçüleri taşıt türüne göre değişir: otomobil ve benzeri taşıtlarda yaş ve motor silindir hacmi; kamyon, otobüs, panelvan, minibüs gibi araçlarda yaş, ağırlık, oturma yeri veya motor hacmi; uçak ve helikopterlerde kilogram ve yaş esas alınır. Mükellefiyet kayıt ve tescille başlar, kaydın silinmesiyle dönem kurallarına göre sona erer. Vergi yıllık tahakkuk eder ve Ocak ile Temmuz aylarında iki taksitte ödenir.

Emlak vergisi, Türkiye sınırları içindeki bina, arsa ve araziler üzerinden taşınmazın vergi değerine dayalı olarak yürür. Bina vergisinde mükellef malik, varsa intifa hakkı sahibi, ikisi de yoksa binaya malik gibi tasarruf edendir; paylı mülkiyette herkes hissesi oranında, elbirliği mülkiyetinde maliklerin müteselsil sorumluluğu gündeme gelir. Matrah, Emlak Vergisi Kanunu'ndaki vergi değeridir ve bu değer başka vergilerde de önem kazanabilir. Değerli konut vergisi, aynı kanundaki ayrı bölümde, belirli tutarı aşan mesken nitelikli taşınmazları konu alır. Burada da malik, intifa hakkı sahibi veya malik gibi tasarruf eden kişi mükelleftir. Bu başlıkta ana bağ, taşınmazın hukuki niteliği, vergi değeri ve mükellefiyetin başlamasıdır.

Veraset ve intikal vergisi, servetin miras yoluyla veya ivazsız biçimde el değiştirmesini vergiler. Konu, Türkiye Cumhuriyeti tabiiyetindeki kişilere ait malların nerede olursa olsun, Türkiye'de bulunan malların ise malikinin tabiiyetine bakılmaksızın veraset veya ivazsız intikalidir. Mükellef, veraset yoluyla veya ivazsız tarzda mal iktisap eden kişidir. Matrah, intikal eden malların Vergi Usul Kanunu'na göre bulunan değerlerinden kanunda indirimi kabul edilen borç ve masraflar düşüldükten sonra kalan tutardır. İlk tarhiyatta mükellefin beyanı, son tarhiyatta idarenin değerlemesi rol oynar. Beyan süresi ölümün veya intikalin yerine ve tarafların bulunduğu ülkeye göre değişir; vergi tahakkuktan sonra taksitler halinde ödenir.