Mali Müşavirlik Harcama ve Servet Üzerinden Alınan Vergiler Konu Anlatımı

Katma değer vergisi, üretim ve dağıtım zincirinin her aşamasında doğan fakat indirim mekanizması sayesinde nihai yükü tüketiciye aktarılan yayılı bir muamele vergisidir. Türkiye'de ticari, sınai, zirai faaliyet veya serbest meslek faaliyeti çerçevesindeki teslim ve hizmetler KDV'nin ana kapsamındadır; ayrıca her türlü mal ve hizmet ithalatı ile KDVK m. 1/3'te özel olarak sayılan işlemler de kendi şartlarıyla verginin konusuna girer. Mal tesliminde malın teslim anında Türkiye'de bulunması, hizmetlerde ise hizmetin Türkiye'de yapılması veya hizmetten Türkiye'de faydalanılması belirleyicidir. Vergiyi doğuran olayın ana kuralı teslim veya hizmetin yapılmasıdır; ancak teslimden önce fatura düzenlenmesi, kısım kısım teslim, konsinyasyon satış, enerji bedelinin tahakkuku ve ithalat gibi hallerde olayın zamanı özel kurallarla belirlenir.

KDV istisnaları, işlemi vergi dışı bırakırken yüklenilen vergilerin akıbeti bakımından iki ayrı sonuç üretir. Tam istisnada işlem üzerinden KDV hesaplanmaz; ayrıca bu işlemle ilgili yüklenilen vergiler indirilebilir, indirimle giderilemeyen kısım ise iade edilebilir. İhracat teslimleri, hizmet ihracı, araçlar ve belirli yatırımlar, taşımacılık ve diplomatik istisnalar bu mantık içinde değerlendirilir. Kısmi istisnada ise işlem KDV'den istisna olsa bile bu işlem nedeniyle yüklenilen vergilerin indirimi ve iadesi kural olarak mümkün değildir; yüklenilen vergi gider veya maliyet unsuru olur. Bu nedenle istisna başlığında sadece işlemin vergisiz olup olmadığına değil, yüklenilen KDV'nin indirim ve iade hakkı doğurup doğurmadığına da bakmak gerekir.

KDV sisteminde matrah, teslim veya hizmet karşılığını oluşturan bedel üzerinden kurulur; bedel yalnız çıplak satış tutarından ibaret değildir, para ile temsil edilebilen menfaatleri, vade farkı, fiyat farkı, faiz, kur farkı ve benzeri unsurları da kapsayabilir. Oran uygulaması, teslim veya hizmetin niteliğine göre belirlenir ve indirimli oranlı işlemler ayrı iade sonuçları doğurabilir. İndirim mekanizması ise KDV'nin temel ayırıcı özelliğidir: mükellef, vergiye tabi işlemleri nedeniyle hesapladığı KDV'den faaliyetlerine ilişkin alışlarında yüklendiği ve belgelerinde gösterilen KDV'yi indirir. Hesaplanan vergi indirilecek vergiden fazlaysa ödenecek KDV doğar; indirilecek vergi fazlaysa fark sonraki döneme devreder, kanunda özel iade hakkı yoksa doğrudan iade edilmez.

KDV'de hesaplanan vergiden indirilebilir yüklenilen vergi düşülür; indirilemeyen fark kural olarak sonraki döneme devreder, ancak kanunun açıkça izin verdiği işlem ve koşullarda iade edilir. Tam istisna kapsamındaki işlemler ile indirimli oran gibi özel rejimlerde iade hesabı birbirinden farklıdır. Mahsup, doğan iade alacağının mevzuatta izin verilen vergi ve diğer borçlara sayılması; nakden iade ise tutarın mükellefe ödenmesidir. Tevkifatta verginin tamamı veya belirli kısmı alıcı tarafından sorumlu sıfatıyla beyan edilir. Kısmi tevkifat iadesi, işlem nedeniyle yüklenilen ve indirimle giderilemeyen vergi ile ilgili işlemde tevkif edilen tutarın sınırları içinde hesaplanır. Güncel oran, eşik, belge ve teminat şartları işlem tarihindeki KDV Genel Uygulama Tebliği'nden kontrol edilmelidir.

Banka ve sigorta muameleleri vergisi, banka ve sigorta şirketleri ile kanunda banker sayılanların yaptıkları belirli muameleler dolayısıyla lehlerine aldıkları paraları vergiler. Konu bakımından esas ölçüt, bir banka veya sigorta işlemi yapılması ve bu işlem sonucunda mükellef lehine nakden ya da hesaben para kalmasıdır. Finansal kiralama işlemleri kaynak notunda bu kapsamın dışında tutulur. Banker sayılanlarda, ödünç para verme işleriyle uğraşma veya kanunda sayılan banka muamelelerini esas faaliyet konusu olarak yürütme önem taşır. Matrah kural olarak lehe alınan paradır; her işlem bağımsız değerlendirilir, bir işlemdeki zarar başka işlemdeki geliri azaltmaz. Bu nedenle BSMV, kurumun genel karına değil, işlem sonucu oluşan pozitif menfaate bağlanan özel bir gider vergisidir.

Özel iletişim vergisi (ÖİV), 6802 sayılı Kanun m. 39'daki elektronik haberleşme hizmetleri üzerinden, hizmeti sunan işletmecilerce hesaplanır; 30 Ocak 2021'den beri maddede sayılan hizmetlerin oranı %10'dur. Aylık beyan edilir, faturada ayrıca gösterilir, KDV matrahına girmez ve gelir/kurumlar vergisi uygulamasında gider yazılamaz ya da başka vergiden mahsup edilemez. Şans oyunları vergisi ise 5602 sayılı Kanun'da, KDV düşüldükten sonraki hasılat üzerinden yetkili düzenleyici tarafından hesaplanır; 1 Ocak 2024'ten beri spor müsabakalarında %5, at yarışlarında %7, diğer şans oyunlarında %10'dur ve izleyen ayın 20'nci günü sonuna kadar beyan edilip ödenir. İkramiye kazananın veraset ve intikal vergisi, bu vergiden ayrı bir yükümlülüktür.

Damga vergisi, kanuna ekli tabloda yazılı kağıtlar üzerinden alınır. Kağıt kavramı, yazılıp imzalanan veya imza yerine geçen işaret taşıyan, bir hususu ispat veya belli etmek için ibraz edilebilen belgeleri; elektronik imzayla oluşturulan elektronik belgeleri de kapsar. Verginin mükellefi kural olarak kağıdı imza edenlerdir; resmi dairelerle kişiler arasındaki kağıtlarda vergiyi kişiler öder. Kağıdın mahiyeti, üzerindeki adından çok içerdiği hüküm ve anlamla belirlenir. Birden fazla nüsha düzenlenen nispi vergiye tabi kâğıtta yalnız bir nüsha, maktu vergiye tabi kâğıtta ise her nüsha ayrı vergilenir; suret imzalı nüsha değildir. Nispi vergide belli para, maktu vergide kağıdın mahiyeti esas alınır. İmzalanmış ve hukuken tamamlanmış bir kağıttan sonradan faydalanılmaması, kural olarak doğmuş vergiyi ortadan kaldırmaz.

492 sayılı Kanunda harç analizi, işlem ve hizmetin kanuni konusunu, ilgili tarifeyi, mükellefi, maktu veya nispi ölçüyü, ödeme zamanını ve istisna koşullarını sırayla belirlemeyi gerektirir. Güncel dokuz grup; yargı, noter, vergi yargısı, tapu ve kadastro, konsolosluk, pasaport-ikamet izni-çalışma izni-çalışma izni muafiyeti-vize-Dışişleri tasdiki, gemi ve liman, imtiyazname-ruhsatname-diploma ve trafik harçlarıdır. Ödeme zamanı bütün harçlarda tek bir 'işlemden önce' kuralına indirgenemez; bölüm ve tarife hükmü kontrol edilir. Gayrimenkul devir ve iktisabında tapu harcı, emlak vergisi değerinden az olmamak üzere beyan edilen gerçek devir ve iktisap bedeli üzerinden; mevcut (4) sayılı Tarifenin I/20-a bendinde devreden ve devralan için ayrı ayrı binde 20 hesaplanır. Finansal kiralamada 6361 sayılı Kanunun 37. maddesi sözleşme, devir, tadil ve teminat kâğıtlarıyla ilgili işlemleri sınırları içinde harçtan istisna eder; kiralayanın taşınmazı devraldığı tapu işlemi bu istisnanın dışındadır. Döviz kazandırıcı faaliyette de istisna otomatik değildir; Ek Madde 1'deki faaliyet, gerektiğinde geçerli belge, işlem tarihi, süre ve belge tutarı birlikte aranır.

Motorlu taşıtlar vergisi, 197 sayılı Kanun'da sayılan ve ilgili sicillere kayıt ve tescil edilmiş taşıtlara bağlı yıllık vergidir; mükellef sicilde adına kayıt bulunan gerçek veya tüzel kişidir. Otomobil, kaptıkaçtı ve arazi taşıtlarında 2018'den itibaren uygulanacak tarife, tescil tarihine göre geçiş kuralı saklı kalmak üzere yaş ve motor silindir hacmi yanında taşıt değerini de dikkate alabilir; motosikletler ve diğer taşıt türleri kendi tarife ölçülerine tabidir. Uçak ve helikopterlerde yaş ile azami kalkış ağırlığı esas alınır. Tutarlar her yıl yeniden belirlenebildiği için eski ders notundaki lira rakamları güncel tarife gibi ezberlenmez. Vergi yıllık tahakkuk eder ve kural olarak ocak ile temmuzda iki eşit taksitte ödenir. I, I/A ve IV sayılı tarifelerdeki taşıtların MTV'si gider kabul edilmez; kanundaki ticari kullanım ve kiralama istisnaları ayrıca incelenir.

Emlak vergisinde bina ve arazi, Türkiye sınırları içindeki taşınmaz servet unsurlarıdır. Mükellef malik, varsa intifa hakkı sahibi, bunlar yoksa malik gibi tasarruf edendir. Vergi değeri; arsa ve arazi birim değerleri, binanın niteliği ve ilgili değerleme hükümleri üzerinden belirlenir; oranlar büyükşehir belediyesi sınırlarında artırımlı uygulanır. Mükellefiyet, edinme ve vergi değerini değiştiren sebeplerin zamanına göre başlar veya sona erer. Değerli konut vergisi ise yalnız mesken nitelikli taşınmazların, ilgili yıl için ilan edilen eşiği aşan kısmını hedefler. Birden fazla meskeni olanlarda istisna, en düşük değerli mesken üzerinden özel kurala bağlanır. Eşikler ve dilimler her yıl değişebildiğinden sınavda işlem yılı ayrıca kontrol edilmelidir.

Veraset ve intikal vergisi, servetin miras yoluyla veya ivazsız biçimde el değiştirmesini vergiler. Konu, Türkiye Cumhuriyeti tabiiyetindeki kişilere ait malların nerede olursa olsun, Türkiye'de bulunan malların ise malikinin tabiiyetine bakılmaksızın veraset veya ivazsız intikalidir. Mükellef, veraset yoluyla veya ivazsız tarzda mal iktisap eden kişidir. Matrah, intikal eden malların Vergi Usul Kanunu'na göre bulunan değerlerinden kanunda indirimi kabul edilen borç ve masraflar düşüldükten sonra kalan tutardır. İlk tarhiyatta mükellefin beyanı, son tarhiyatta idarenin değerlemesi rol oynar. Beyan süresi ölümün veya intikalin yerine ve tarafların bulunduğu ülkeye göre değişir; vergi tahakkuktan sonra taksitler halinde ödenir.