Mali Müşavirlik Vergi Tekniği Konu Anlatımı

Vergi Usul Kanunu, gümrük ve tekel idarelerince alınan vergi ve resimler hariç olmak üzere genel bütçeye, il özel idarelerine ve belediyelere ait bütün vergi, resim ve harçları kapsayan ortak bir usul kanunudur; uygulama alanı verginin tahakkuku ve kesinleşmesiyle sona erer, tahsil aşaması ise 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanuna bırakılmıştır, bu yüzden gecikme faizi ile tarh zamanaşımı Vergi Usul Kanununda, gecikme zammı ile tahsil zamanaşımı ise 6183 sayılı Kanunda düzenlenmiştir. Vergi kanunları lafzı ve ruhu ile yorumlanır, lafız açık değilse hükmün konuluş amacı esas alınır; vergilendirmede ise işlemin görünürdeki şekli değil gerçek mahiyeti belirleyicidir ve olağan dışı bir durum ileri sürüldüğünde ispat külfeti iddia sahibine aittir. Mükellef, kanunlara göre kendisine vergi borcu düşen gerçek veya tüzel kişidir. Kanunun yanında kararname, tüzük, yönetmelik, genel tebliğ ve sirküler gibi idari düzenlemeler de bağlayıcı birer kaynaktır; ancak bunlarda sonradan yapılan bir görüş değişikliği yalnızca yayım tarihinden itibaren geçerli olur, geçmişe uygulanamaz ve yargı kararıyla iptal edilen düzenlemeler için bu koruma zaten işlemez.

Mükellef, Vergi Usul Kanununun 8 inci maddesinde, kanunlara göre kendisine vergi borcu düşen gerçek veya tüzel kişi olarak tanımlanır; bu genel tanım her maddi vergi kanununda ayrıca somutlaştırılır, örneğin gelir vergisinde gerçek kişiler, kurumlar vergisinde sermaye şirketleri ve benzeri tüzel kişilikler, katma değer vergisinde ise mal teslim eden veya hizmet ifa edenler mükellef sayılır. Vergi sorumlusu ise vergiyi doğuran olay kendi kişiliğinde gerçekleşmediği ve malvarlığında bir azalma olmadığı halde, verginin ödenmesi bakımından vergi dairesine karşı muhatap tutulan kişidir; kanuni temsilciler, vergi kesenler, mirasçılar, tasfiye memurları ve meslek mensupları bu sorumluluğun farklı görünümleridir. Vergi ehliyeti için medeni hakları kullanma ehliyeti aranmaz, bu nedenle küçükler ve kısıtlılar da mükellef veya sorumlu olabilir, ödevlerini ise kanuni temsilcileri yerine getirir. Vergiyi doğuran olay, vergi alacağının kanunların bağladığı olayın gerçekleşmesi veya hukuki durumun tamamlanmasıyla doğmasıdır ve vergilendirme sürecinin başlangıç noktasını oluşturur.

Vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesinden sonra işleyen vergilendirme süreci dört aşamadan oluşur ve uygulamada 4T kuralı olarak anılır: tarh, verginin kanunlarda gösterilen matrah ve nispetler üzerinden vergi dairesince miktar olarak hesaplanmasıdır ve bu yetki kural olarak mükellefe değil idareye aittir; tebliğ, vergilendirmeyi ilgilendiren hususların yetkili makamlarca mükellefe veya sorumluya yazıyla bildirilmesidir, beyana dayalı tarhta tahakkuk fişinin düzenlenmesi tebliğ yerine geçtiği için ayrıca tebliğ aranmaz; tahakkuk, tarh ve tebliğ edilmiş bir verginin ödenmesi gereken safhaya gelmesidir ve genelde kesinleşmeyle aynı anda gerçekleşir, ancak ihtirazi kayıtla beyan ile idarece re'sen veya ikmalen yapılan tarhiyatlarda tahakkuk ile kesinleşme farklı anlarda gerçekleşebilir; tahsil ise verginin kanuna uygun şekilde fiilen ödenmesidir. Vergi idaresi beyan dışında ikmalen, re'sen veya idarece tarhiyat da yapabilir; bu türler, matrahın defter ve belgelere mi yoksa idari takdire mi dayandığına göre birbirinden ayrılır.

Vergi hukukunda süreler kanuni, idari ve yargısal olmak üzere üçe ayrılır; kanuni süreler ağırlıklı olarak Vergi Usul Kanununda mükelleflerin şekli ödevlerine, 6183 sayılı Kanunda ödemeye, İdari Yargılama Usulü Kanununda ise dava açma ve temyiz gibi yargısal işlemlere ilişkindir. Süre gün olarak belirlenmişse başladığı gün hesaba katılmaz ve son günün tatil saatinde biter, ay olarak belirlenmişse son ayda başladığı güne tekabül eden günün tatil saatinde sona erer ve resmi tatil süreye dahil olmakla birlikte son gün tatile denk gelirse süre izleyen ilk iş gününe uzar. Kanun koyucu mücbir sebep, ölüm ve zor durum gibi hallerde süreleri esnetir: mücbir sebep hem kanuni hem idari süreleri durdurur ve tarh zamanaşımını da aynı süre kadar uzatır, ölüm halinde bildirim ve beyan sürelerine üç ay eklenir, zor durumda ise Maliye Bakanlığı kanuni süreyi aşmayacak şekilde ek mühlet verebilir; ayrıca temmuz ayının belirli bir bölümünü kapsayan mali tatil de beyan ve ödeme sürelerini uzatan ayrı bir kurumdur. Vergi mahremiyeti ise vergi işlemleriyle uğraşan memurların, yargı mensuplarının, komisyon üyelerinin ve bilirkişilerin görevleri dolayısıyla öğrendikleri sırları ifşa edememesini ve kendi ya da üçüncü kişi lehine kullanamamasını ifade eder; bu yasak görevden ayrılmakla da sona ermez.

Vergi Usul Kanununa göre ticaret ve sanat erbabı, ticaret şirketleri, iktisadi kamu müesseseleri, dernek ve vakıflara ait iktisadi işletmeler, serbest meslek erbabı ve çiftçiler defter tutmakla yükümlüdür; buna karşılık gelir vergisinden muaf esnaf, kazancı basit usulde tespit edilenler, gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçiler ile kurumlar vergisinden muaf iktisadi kamu müesseseleri ve iktisadi işletmeler defter tutma zorunluluğu dışında bırakılmıştır. Bilanço esasına tabi birinci sınıf tüccarlar yevmiye defteri, defteri kebir ve envanter defteri; işletme hesabı esasındaki ikinci sınıf tüccarlar yalnızca işletme hesabı defteri; serbest meslek erbabı ise serbest meslek kazanç defteri tutar. Yevmiye ve envanter defterleri, işletme defteri, serbest meslek kazanç defteri gibi sayılan defterlerin tasdik ettirilmesi zorunludur, defteri kebirin tasdiki ise ihtiyaridir; tasdik, işe yeni başlayanlarda işe başlamadan önce, devam edenlerde ise kullanılacak yıldan önceki son ayda yaptırılır ve kanuni sürenin bitiminden bir ay sonra yaptırılan tasdik hiç yapılmamış sayılır. Kayıtlar Türkçe ve Türk parasıyla tutulur, mürekkeple veya makineyle yazılır, yanlışlar ancak muhasebe kurallarına uygun biçimde düzeltilebilir ve muameleler makul bir süre içinde deftere geçirilmelidir.

Vergi tekniğinde belge düzeni, defter kayıtlarının dış dünyadaki işlemle bağını kurar. Vergi Usul Kanunu’na göre üçüncü kişilerle olan işlem ve ilişkilere ait kayıtların belgelendirilmesi kuraldır. Fatura, satılan mal veya yapılan iş nedeniyle müşterinin borçlandığı tutarı göstermek üzere satıcı ya da işi yapan tüccar tarafından verilen ticari belgedir. Faturada düzenlenme tarihi, seri ve sıra numarası, düzenleyen ve müşteri bilgileri, mal veya işin türü, miktarı, fiyatı, tutarı, teslim tarihi ve irsaliye numarası gibi zorunlu bilgiler bulunur. Fatura en geç mal teslimi veya hizmetin yapılmasından itibaren yedi gün içinde düzenlenir; zorunlu bilgileri taşımayan belgeler vergi hukuku bakımından düzenlenmemiş sayılabilir. Sevk irsaliyesi ise mal hareketinin taşıma aşamasında izlenmesini sağlar ve belirli taşımalarda taşıtta bulundurulması gerekir.

Elektronik belge ve defter uygulamaları, Vergi Usul Kanunu’ndaki defter, kayıt ve belge düzeninin elektronik ortamda yürütülmesini sağlar. Elektronik defter, tutulması zorunlu defterlerde yer alması gereken bilgileri kapsayan elektronik kayıtlar bütünüdür. Elektronik belge, düzenlenmesi zorunlu belgelerde bulunması gereken bilgileri içeren elektronik kayıtlar bütünüdür. Elektronik kayıt ise elektronik defter ve belgeleri oluşturan, elektronik yöntemlerle erişilebilen ve işlenebilen en küçük bilgi ögesidir. Kanundaki defter, kayıt ve belge hükümleri elektronik olanlar için de geçerlidir; ancak Maliye Bakanlığı elektronik defter, belge ve kayıtlar için farklı usul ve esaslar belirleyebilir. Elektronik defter beratı ve elektronik muhasebe fişi gibi kavramlar, elektronik ortamda tutulan kayıtların standart, onay, imza, muhafaza ve ibraz düzeni içinde çalışmasını sağlar. Zorunlu bilgi eksikliği elektronik belgede de vergisel sonuç doğurur.

Değerleme, vergi matrahlarının hesaplanmasıyla ilgili iktisadi kıymetlerin takdir ve tespiti olarak tanımlanır ve bu tespit ya kayıt ve belgeler üzerinden yapılan bir çalışmayla ya da bilanço günündeki mevcut, alacak ve borçların fiilen sayılıp tartılmasıyla, yani envanterle gerçekleştirilir. Değerlemede iktisadi kıymetler, kanunda gösterilen gün ve zamanlardaki değerleriyle ve kural olarak her biri tek başına dikkate alınarak ölçülür. Vergi Usul Kanunu, iktisadi kıymetin türüne ve mahiyetine göre uygulanacak dokuz değerleme ölçüsü sayar: maliyet bedeli, bir kıymetin edinilmesi veya değerinin artırılması için yapılan ödemeler ile bunlara bağlı giderlerin toplamıdır; borsa rayici, ilgili borsadaki son işlem gününün ortalama değeridir; tasarruf değeri, kıymetin değerleme günündeki sahibi için taşıdığı gerçek değerdir; mukayyet değer, muhasebe kayıtlarında gösterilen hesap değeridir; itibari değer, senet, hisse ve tahvillerin üzerinde yazılı değeridir; vergi değeri, bina ve arazinin emlak vergisi mevzuatına göre tespit edilen değeridir; rayiç bedel, kıymetin değerleme günündeki normal alım satım değeridir; emsal bedeli ve emsal ücreti, gerçek bedeli bilinmeyen bir malın veya işin emsaline göre taşıyacağı değerdir ve alış bedeli, kıymetin satın alma bedelidir.

İktisadi kıymetlerin değerlemesi, vergi matrahını hesaplamaya yarayan bir tespit faaliyetidir. VUK sistematiğinde değerleme, kıymetin türüne ve niteliğine göre seçilen ölçüyle yapılır; her kıymet kural olarak tek başına dikkate alınır. Maliyet bedeli, borsa rayici, tasarruf değeri, mukayyet değer, itibari değer, vergi değeri, rayiç bedel, emsal bedeli ve alış bedeli bu ölçülerin ana çerçevesini oluşturur. Bu ölçüler aynı anlama gelmez: maliyet bedeli edinim ve değer artırma harcamalarını, mukayyet değer defterdeki hesap değerini, rayiç bedel normal alım satım değerini, emsal bedeli ise gerçek bedelin bilinmediği veya doğru saptanamadığı durumdaki karşılaştırmalı değeri anlatır. İşletmeye dahil gayrimenkul, demirbaş ve emtia gibi kıymetlerde kanun, hangi ölçünün uygulanacağını ayrıca belirleyerek değerleme ölçüsünü somut varlık türüne bağlar. Böylece kayıt, piyasa ve maliyet bilgisi vergisel sonuca dönüştürülür.

Enflasyon düzeltmesi ve yeniden değerleme, bilanço kalemlerinin parasal değerini güncelleyen fakat aynı şartlarda işlemeyen iki ayrı VUK mekanizmasıdır. Enflasyon düzeltmesi, bilanço esasına göre kazanç tespit eden gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerinde fiyat endeksi artışı için kanunda öngörülen iki eşik birlikte gerçekleştiğinde mali tablolardaki parasal olmayan kıymetlere uygulanır. Amaç, bu kıymetleri düzeltme katsayısı yoluyla mali tablonun ait olduğu tarihteki satın alma gücüyle göstermektir. Yeniden değerleme ise enflasyon düzeltmesi şartları oluşmadığında, tam mükellef ve bilanço esasına göre defter tutan mükelleflerin amortismana tabi iktisadi kıymetleri için kullanılabilen ayrı bir değer güncelleme yoludur. Değer artışı pasifte özel fon hesabında izlenir; enflasyon düzeltmesi şartları oluştuğu dönemlerde yeniden değerleme yapılamaz. Bu ayrım, dönem sonu değerleme kararının doğru kurulmasını sağlar.

Amortisman, işletmenin bir yıldan uzun süre kullandığı ve zamanla yıpranan, aşınan ya da değer kaybeden gayrimenkuller ile gayrimenkul gibi değerlenen kıymetlerin, alet edevatın, mefruşatın, demirbaşların ve sinema filmlerinin değerinin kanunda öngörülen usullerle sistematik biçimde yok edilmesidir. Bir kıymetin amortismana konu olabilmesi için değerleme gününde işletme envanterine dahil ve kullanıma hazır bulunması, yıpranmaya veya kıymetten düşmeye maruz olması ve değerinin idarece belirlenen ve zaman içinde yeniden tespit edilen bir asgari haddi aşması gerekir; bu haddin altında kalan kıymetler doğrudan gider yazılabilir. Boş arazi ve arsalar kural olarak amortismana tabi değildir, buna karşılık tarımsal tesisler ile işletme bünyesinde inşa edilen yol ve harklar amortismana konu olabilir. Mükellefler kıymetlerini, idarece ilan edilen oranlar üzerinden normal usulde ya da yalnızca bilanço esasına göre defter tutanların seçebileceği ve normal oranın iki katını, yüzde elliyi aşmayacak biçimde uygulayan azalan bakiyeler usulünde itfa edebilir. Afet, teknolojik eskime veya cebri çalışma nedeniyle aşırı yıpranma hallerinde fevkalade amortisman talep edilebilirken, madenlerde ayrı bir oran rejimi geçerlidir; amortisman süresi kıymetin aktife girdiği yıldan başlar ve bir yıl hiç veya eksik ayrılmış olsa bile uzamaz.

Vergi ziyaı, mükellefin veya sorumlunun vergilendirmeyle ilgili ödevlerini zamanında ya da eksiksiz yerine getirmemesi yüzünden verginin zamanında tahakkuk ettirilememesi veya eksik tahakkuku, ayrıca gerçeğe aykırı beyanlarla verginin noksan tahakkukuna veya haksız iadeye yol açılmasıdır; verginin sonradan tamamlanması cezanın uygulanmasına engel değildir. Bu fiile sebebiyet veren mükellef veya sorumluya, ziyaa uğratılan verginin bir katı tutarında vergi ziyaı cezası kesilir; ziya kaçakçılık niteliğindeki fiillerle gerçekleşmişse ceza üç kat, bu fiillere iştirak edenler için bir kat olarak uygulanır, buna karşılık kanuni süresi geçtikten sonra fakat inceleme veya takdire sevkten önce kendiliğinden verilen beyannameler için ceza belirgin biçimde düşük bir oranda kesilir. Tek bir fiille birden çok vergi türü ziyaa uğratılmışsa her vergi için ayrı ceza kesilirken, aynı fiille hem ziya hem usulsüzlük oluşmuşsa yalnızca en ağır ceza uygulanır. Cezası kesinleşenlere, kesinleşmeyi izleyen yıl başından belirli bir süre içinde aynı türden ceza yeniden kesilirse ceza tekerrür nedeniyle artırılır; bu artırımın uygulanabilmesi için ikinci fiilin, ilk cezanın kesinleşmesinden sonra işlenmiş olması şarttır.

Usulsüzlük, vergi kanunlarının şekle ve usule ilişkin hükümlerine uyulmamasıdır ve kanuna bağlı cetvelde birinci ve ikinci derece olarak ikiye ayrılır; beyannamenin süresinde verilmemesi, zorunlu defterlerin hiç tutulmaması veya tasdik ettirilmemesi, kayıt düzenine uyulmaması gibi ağır aksaklıklar birinci derecede, bildirimlerin geç yapılması veya belgelerde şekle ilişkin eksiklikler gibi daha hafif aksaklıklar ikinci derecede sayılır; mükellefin türüne göre değişen ve düzenli olarak yeniden belirlenen tutarlarda maktu ceza uygulanır, fiil aynı zamanda re'sen takdiri gerektiriyorsa ceza iki kat kesilir. Özel usulsüzlük ise fatura, gider pusulası, serbest meslek makbuzu gibi belgelerin hiç düzenlenmemesi veya alınmaması, farklı meblağla düzenlenmesi ya da sevk irsaliyesi, ödeme kaydedici cihaz fişi gibi diğer belge ve bildirim yükümlülüklerine uyulmaması hallerinde, belge veya işlem başına hesaplanan ve yıllık bir üst sınırla sınırlandırılmış ayrı bir ceza rejimidir. Aynı fiille özel usulsüzlük yanında vergi ziyaı da doğmuşsa iki ceza birlikte kesilir; bu, yalnızca genel usulsüzlük cezası için geçerli olan "en ağır cezanın kesilmesi" kuralının istisnasıdır.

Vergi Usul Kanunu, vergi ziyaı ve usulsüzlük cezalarının yanında, ağırlığı nedeniyle hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektiren ayrı bir kaçakçılık suçları rejimi kurar. Defter ve kayıtlarda hesap hilesi yapmak, gerçek olmayan kişiler adına hesap açmak, matrahı azaltacak biçimde işlemleri başka kayıt ortamına aktarmak, defter ve belgeleri tahrif etmek veya gizlemek, muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge düzenlemek ya da kullanmak belirli bir aralıkta hapis cezasını gerektirirken; defter, kayıt ve belgeleri tamamen yok etmek veya sayfa değiştirmek, gerçekte var olmayan bir işlemi varmış gibi gösteren sahte belge düzenlemek veya kullanmak daha ağır bir hapis cezası aralığını gerektirir. Kaçakçılık suçu oluşturan bir fiil nedeniyle hapis cezası uygulanması, aynı fiil için ayrıca üç kat vergi ziyaı cezası kesilmesine engel değildir, çünkü kanun bu iki yaptırımı içtima ve tekerrür bakımından birleştirmez. Pişmanlık şartlarına uygun biçimde durumunu kendiliğinden bildiren mükellefler hakkında kaçakçılık hükümleri uygulanmazken, suça iştirak eden ama fiilden menfaati bulunmayan ortakların cezası belirli bir oranda indirilir.

Vergi Usul Kanunu, kesilmiş veya kesilecek vergi cezasının ortadan kalkmasını ya da hafiflemesini sağlayan birbirinden farklı dört yol tanır. Pişmanlık ve ıslah, vergi ziyaına yol açan bir fiili henüz ortaya çıkmadan kendiliğinden haber veren ve beyanını tamamlayıp vergisini gecikme zammıyla birlikte kısa bir süre içinde ödeyen mükellefin vergi ziyaı cezasından, hatta kaçakçılık takibinden muaf tutulmasını sağlar. Cezada indirim, ikmalen, re'sen veya idarece tarh edilen vergi ve cezayı süresinde kabul edip ödemeyi taahhüt eden mükellefe, vergi ziyaı cezasında ve usulsüzlük cezalarında belirli oranlarda indirim tanır. Uzlaşma, tarh edilecek veya edilmiş vergi ve kesilecek veya kesilmiş cezalar üzerinde, tarhiyat öncesinde ya da sonrasında olmak üzere idareyle mükellef arasında yargıya gitmeden anlaşmayı sağlayan idari bir çözüm yoludur ve mükellef aynı ceza için hem uzlaşma hem indirimden birlikte yararlanamaz. Zamanaşımı ise hem tarh edilecek vergi hem kesilecek ceza bakımından, belirli sürelerin geçmesiyle idarenin bu yetkilerini kullanamaz hale gelmesidir; ceza kesmede zamanaşımı vergi ziyaında beş, usulsüzlükte iki yıldır ve ceza ihbarnamesinin süresinde tebliği bu süreyi keser.

Vergilendirme süreci tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil aşamalarından oluşur; kural olarak tahakkuk ile kesinleşme aynı anda gerçekleşir, ancak ihtirazi kayıtla verilen beyannamelerde ve re'sen, ikmalen veya idarece yapılan tarhiyatlara karşı dava açılmasında kesinleşme, dava açma süresinin sonuna veya yargı kararına kadar ertelenir. Vergi uyuşmazlıklarının asıl çözüm mercii, idari yargı içinde örgütlenmiş vergi mahkemeleri, bölge idare mahkemeleri ve Danıştay'dır; bu yolun zaman alıcı ve formaliteli olması, idari aşamada uzlaşma gibi alternatif çözüm yollarının gelişmesine zemin hazırlamıştır. Tarh edilen vergiye ve kesilen cezaya karşı vergi mahkemesinde dava açma yetkisi asıl olarak mükellefe ve kendisine ceza kesilen kişiye aittir; vergi dairesi tadilat ve takdir komisyonlarınca takdir edilen matrahlara karşı da dava açılabilir. Uzlaşmanın sağlanamaması veya temin edilememesi halinde dava açma hakkı doğar ve süresi bitmiş veya kısa kalmışsa uzlaşmanın vaki olmadığına dair tutanağın tebliğinden itibaren belirli bir süreye uzar; idari süreler ile dava açma, itiraz ve temyiz gibi yargısal süreler ayrı kategoriler olarak düzenlenmiştir.

6183 sayılı Kanun, henüz kesinleşmemiş ya da vadesi gelmemiş amme alacaklarının tahsilini güvence altına almak için idareye üç temel koruma aracı tanır. Teminat isteme, korumanın ilk ve en hafif aşamasıdır; vergi ziyaı veya kaçakçılık cezası kesilmesini gerektiren bir fiilin bulunması ya da borçlunun Türkiye'de ikametgahının olmayıp tahsilin tehlikeye girmesi hallerinde devreye girer ve para, banka teminat mektubu, devlet iç borçlanma senedi, haczedilen menkul veya gayrimenkul mal ya da şahsi kefalet biçiminde karşılanabilir. İhtiyati haciz, borçlunun malvarlığı üzerinde idari bir kararla re'sen uygulanan ve tahakkuk etmiş ama henüz vadesi geçmemiş veya vadesi geçtiği halde ödeme emri tebliğ edilmemiş alacakları güvenceye alan bir önlemdir; borçlunun ikametgahsız olması, kaçma veya mal kaçırma ihtimali, teminat ya da kefil gösterilmemesi, mal bildiriminde bulunulmaması gibi nedenlere dayanır ve borçlu bu işleme karşı yalnızca usul veya ihtiyati haciz nedeninin esasına ilişkin itirazla dava açabilir. İhtiyati tahakkuk ise henüz tahakkuk etmemiş bir alacağın önceden tahakkuk ettirilerek ihtiyati hacze konu edilmesidir ve mükellefin kesin beyanıyla sonradan karşılaştırılarak düzeltilir.

Ödeme süresi içinde ödenmeyen amme alacağı, tahsil dairesince cebren tahsil olunur; bu, teminatın paraya çevrilmesi veya kefilin takibi, borçlu mallarının haczedilip paraya çevrilmesi ya da gerekli şartlar varsa iflasın istenmesi yollarından biriyle gerçekleşir. Süreç, borçluya borcun mahiyetini, tutarını, ödenmediği takdirde cebren tahsil edileceğini ve mal bildiriminde bulunulmadığında hapsen tazyik uygulanacağını bildiren ödeme emriyle başlar; borçlu kısa bir süre içinde ya borcunu öder ya da haczedilebilecek malı olmadığını da kapsayacak biçimde mal bildiriminde bulunmak zorundadır, aksi halde hapsen tazyik edilir. Ödeme emrine karşı borcun bulunmadığı, kısmen veya tamamen ödendiği ya da zamanaşımına uğradığı gerekçesiyle kısa bir süre içinde vergi mahkemesinde dava açılabilir; dava kaybedilirse haksız çıkma zammı alınır ve yürütmenin durdurulması kararı verilmedikçe takip devam eder. Haciz, mal bildiriminde gösterilen ya da tahsil dairesince tespit edilen menkul, gayrimenkul, alacak ve haklardan borcu karşılayacak miktarın idarece haczedilmesidir; belirli asgari geçim araçları haczedilemez, aylık ve ücret gibi gelirler ise ancak belirli bir oranla sınırlı olarak kısmen haczedilebilir. Haczedilen mallar açık artırmayla satılır ve elde edilen bedelden önce takip giderleri ve öncelikli alacaklar düşülür.

Tecil, tahsil edilecek duruma gelmiş bir amme alacağının ödenmesinin belirli bir süre için geri bırakılmasıdır; mükellefin yazılı başvurusu, borcun vadesinde ödenmesi veya haczin uygulanması halinde ticari, sınai ya da zirai faaliyetinin sürdürülemeyecek ölçüde zora gireceğinin ortaya konması, teminat gösterilmesi, tecil faizi ödenmesi ve taksitlerin aylık olarak ödenmesi şartlarına bağlıdır; tecil vergi bazında yapıldığından birden fazla vergi dairesine borcu olan mükellef her birine ayrı başvurmak zorundadır ve talep vadeden önce, vadesinde veya vadeden sonra, malların satışından önceye kadar ileri sürülebilir. Katma değer vergisi, özel tüketim vergisi ve bazı diğer kalemler tecil kapsamı dışındadır. Yargı mercilerinin icranın tehirine, yani yürütmenin durdurulmasına karar vermesi de takibi durduran ve tecile yakın fakat yargı kararına dayanan ayrı bir erteleme halidir. Terkin ise amme alacağının tamamen silinmesidir: tabii afetler nedeniyle varlığının önemli bir kısmını kaybedenlerin afetle bağlantılı alacakları belirli bir süre içinde başvurulması şartıyla kısmen veya tamamen terkin edilebilirken, yapılan takip sonunda tahsili imkânsız olduğu ya da tahsil giderinin alacaktan fazla olduğu anlaşılan küçük tutarlı alacaklar zamanaşımı beklenmeden terkin yetkisi olanlarca silinebilir.

Gecikme faizi, Vergi Usul Kanununa göre ikmalen, re'sen veya idarece yapılan tarhiyatlarda, dava konusu yapılmadan kesinleşen vergilerde normal vade tarihinden tahakkuk tarihine kadar, dava konusu yapılan vergilerin ödenmeyen kısmında ise normal vade tarihinden yargı kararının tebliğine kadar geçen süre için, 6183 sayılı Kanuna göre belirlenen gecikme zammı oranında hesaplanır ve uzlaşılan vergilerde uzlaşma tutanağının imzalandığı tarihe kadar uygulanır. Gecikme zammı ise vadesinde ödenmeyen amme alacağına, vade bitiminden itibaren dönemsel olarak yeniden belirlenen bir oranda, tam aylar için aylık esasa ay kesirleri için günlük esasa göre uygulanır; vade tarihi süreye dahil edilmez, ödeme tarihi dahil edilir ve alacağın tecil edilmesi, borçlunun iflası veya aciz halinin tespiti gecikme zammının işlemesini durdurur. Tahsil zamanaşımı, amme alacağının vadesinin rastladığı takvim yılını izleyen yıl başından itibaren beş yıl içinde tahsil edilmemesi halinde alacağın ortadan kalkmasıdır; ödeme, haciz, cebren tahsil işlemleri, ödeme emri tebliği ve mal bildirimi gibi haller bu süreyi keserek yeniden başlatır, borçlunun yurt dışında bulunması veya hileli iflası gibi durumlarda ise süre işlemez. Bu kurum, verginin tahakkuk ve kesinleşmesine kadarki süreci düzenleyen Vergi Usul Kanunundaki tarh zamanaşımından ayrı olarak, tahsil edilebilir hale gelmiş alacağın akıbetini düzenler.