Dış Ticaret ve Uluslararası Ekonomi Konu Anlatımı

Dış ticaret teorileri, ülkelerin neden birbirleriyle mal ve hizmet alışverişi yaptığını ve bu alışverişten nasıl kazanç sağlayabileceğini açıklar.

Merkantalist düşünce dış ticaret fazlasını ülke zenginliğinin kaynağı gibi görür; ithalatın sınırlandırılmasını, ihracatın desteklenmesini ve kıymetli maden birikimini savunur.

Bu yaklaşımda bir ülkenin kazancı diğerinin kaybı gibi ele alınır.

Klasik dış ticaret teorileri ise serbest ticaretin karşılıklı fayda doğurabileceğini gösterir.

Adam Smith'in mutlak üstünlük teorisine göre bir ülke, diğer ülkeye kıyasla daha az kaynakla veya daha düşük maliyetle üretebildiği malda uzmanlaşmalıdır.

Kaynaktaki çay ve pamuk örneğinde Türkiye çayda, Fransa pamukta daha yüksek üretim gücüne sahipse her ülkenin üstün olduğu malı üretip ihraç etmesi toplam üretimi artırır.

David Ricardo'nun karşılaştırmalı üstünlük teorisi daha güçlü bir sonuç verir: bir ülke iki malda da mutlak olarak üstün olsa bile, nispi avantajı daha yüksek olan malda uzmanlaşmalı; diğer ülke de fırsat maliyeti daha düşük olan malı üretmelidir.

Bu nedenle ticaretin temel mantığı yalnızca mutlak verim farkı değil, kaynakların alternatif kullanımları arasındaki göreli maliyettir.

Heckscher-Ohlin teorisi dış ticareti üretim faktörleriyle ilişkilendirir.

Bu yaklaşıma göre bir ülke hangi üretim faktörüne nispeten bol sahipse, o faktörü yoğun kullanan malların üretiminde uzmanlaşır ve bu malları ihraç eder.

Faktör fiyatlarının eşitlenmesi düşüncesi, ticaretin üretim faktörlerine olan talebi değiştirmesiyle ilgilidir: bol faktörü kullanan sektör genişlediğinde o faktörün geliri artarken kıt faktörün geliri baskılanabilir.

Stolper-Samuelson yorumu da serbest ticaretin ülkenin zengin olduğu faktör lehine gelir dağılımını değiştirebileceğini belirtir.

Leontief paradoksu ise teorinin her gözlemle kolayca örtüşmediğini gösterir; ABD'nin sermaye yoğun malları ihraç etmesi beklenirken emek yoğun ihracat bulgusu, işgücü verimliliği gibi açıklamaları gündeme getirmiştir.

Böylece dış ticaret teorileri yalnızca bir model ezberi değil, uzmanlaşma, faktör donatımı, gelir dağılımı ve ampirik sapmalar arasındaki ilişkiyi okuma çerçevesidir.

Uluslararası ekonomide ikinci büyük eksen ödemeler dengesidir.

Ödemeler dengesi, belirli bir dönemde yerleşiklerin dış dünya ile yaptığı ekonomik işlemleri sistemli biçimde kaydeder.

Dış denge, yalnızca ihracat ve ithalat farkı değildir; mal ticareti, hizmet gelirleri, gelir transferleri, sermaye hareketleri, doğrudan yatırımlar, portföy yatırımları, dış borçlanma ve resmi rezerv hareketleri birlikte değerlendirilir.

Cari işlemler hesabı mal ve hizmet alışverişi ile gelir transferlerini gösterir.

Sermaye ve finans hesabı ise sermaye transferleri, finansal yatırımlar, borçlanmalar ve rezerv varlıklar gibi kalemleri içerir.

Ödemeler dengesi çift taraflı kayıt mantığına dayandığı için hesaplar arasında muhasebesel eşitlik beklenir; fakat zamanlama farkları, beyana dayalı işlemler, kayıt dışılık veya veri toplama hataları nedeniyle net hata noksan kalemi ortaya çıkabilir.

Bu kalemin küçük ve değişken işaretli olması verilerin daha sağlıklı yorumlanmasına yardım ederken, büyük ve sürekli aynı yönlü olması sistematik ölçüm sorunlarına veya kayıt dışılığa işaret edebilir.

Cari işlemler dengesi makroekonomik bağlantıları nedeniyle özellikle önemlidir.

Kaynakta dış denge, ihracat eksi ithalatın tasarruf-yatırım farkıyla ilişkilendirilmesi üzerinden açıklanır.

İhracat ithalattan fazla olduğunda ülkenin yabancı varlıkları artabilir ve dış finansman ihtiyacı azalır.

Tersine cari açık oluştuğunda bu açık dış finansmanla veya resmi rezervlerin kullanılmasıyla kapatılır.

Esnek kur rejiminde sermaye hareketleri ve dış açık döviz kurunu etkiler; ihracatın ithalatın altında kalması yerli para üzerinde değer kaybı baskısı doğurabilir.

Sabit kur rejiminde ise kur hareketi öncelikle merkez bankası rezervleriyle dengelenmeye çalışılır.

BP eğrisinin faiz oranına duyarlılığı da sermaye hareketliliğiyle ilgilidir: sermaye faiz farklarına ne kadar duyarlıysa eğri o kadar yatık hale gelir, küçük faiz değişimleri daha büyük sermaye akımı yaratır.

Dış borçlanma da bu dengede önemlidir; kamu kesimi, merkez bankası ve özel sektör yurt dışından kaynak sağladığında dış borç stoku oluşur.

Bu borçlanma uluslararası finans kuruluşlarından, devletlerden veya tahvil benzeri araçlardan gelebilir ve kısa ya da uzun vadeli olabilir.

Bu çerçeve, dış ticaretin yalnızca mikro düzeyde firma alışverişi değil, kur, rezerv, tasarruf, yatırım ve borçlanma dengesiyle bağlantılı makro bir konu olduğunu gösterir.

Dış ticaret politikası, devletin dış işlemler üzerinde hedefli araçlar kullanmasıdır.

Amaç dış ödemeler açıklarını gidermek, döviz kaybını sınırlamak, tam istihdamı ve iç istikrarı desteklemek, hazineye gelir sağlamak, yeni kurulan endüstrileri dış rekabetten korumak, kalkınma ve refah hedeflerini desteklemek veya piyasa aksaklıklarını azaltmak olabilir.

Gümrük tarifeleri ithal mallar üzerinden alınan vergilerle hem gelir sağlar hem de ithal malın fiyatını yükselterek iç üreticiyi koruyabilir.

Tarife dışı araçlar miktar kısıtlamaları, ithalat kotaları, yasaklamalar, kambiyo denetimi, tarife benzeri uygulamalar, görünmez engeller ve gönüllü ihracat kısıtlamaları gibi düzenlemeleri kapsar.

İhracatın özendirilmesi ise döviz gelirini artırma hedefiyle ihracatçıya teşvik verilmesini anlatır.

Bağlı ticaret gibi düzenlemeler de döviz tasarrufu ve karşılıklı yükümlülük mantığına dayanabilir.

Bu araçların ortak noktası, iç ve dış denge arasında politika tercihi yapılmasını gerektirmesidir.

Döviz piyasası uluslararası ekonominin fiyatlama tarafıdır.

Döviz kuru bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden değerini gösterir.

Kotasyonda bir para fiyat para birimi, diğeri baz para birimi olarak kullanılır; doğrudan ve dolaylı kotasyon ayrımı yerli paranın hangi konumda olduğuna bağlıdır.

Piyasalarda çift taraflı kotasyon vardır: alış fiyatı satıcının almak istediği, satış fiyatı satmak istediği fiyattır ve satış fiyatı alış fiyatından yüksek olur.

Bu fark bid-ask makasıdır.

Likidite arttıkça makas daralır; işlem büyüklüğü ve piyasa dalgalanması arttıkça makas genişler.

Spot işlemler anlık döviz değişimini, vadeli işlemler ileri tarihli fiyat ve yükümlülüğü, swap işlemleri farklı vadelerde karşılıklı döviz değişimini, opsiyonlar ise belirli koşullarda alma veya satma hakkını anlatır.

Bu araçlar dış ticaret yapan firmalar ve finansal yatırımcılar için kur riskini yönetme, spekülasyon veya arbitraj amaçlarına hizmet edebilir.

Çapraz kur, iki kurdan üçüncü bir kurun hesaplanmasıdır.