Para Politikaları Konu Anlatımı

Para politikalarını anlamak için önce paranın ekonomide ne yaptığını görmek gerekir.

Para, mal ve hizmet değişimini kolaylaştıran genel kabul görmüş ödeme aracıdır; fakat yalnız banknot ve madeni paradan ibaret değildir.

Kabul edilen ödeme araçları, banka hesaplarındaki kaydi para ve para benzeri likit değerler de ekonomik analizde önem kazanır.

Paranın hesap birimi olması, mal ve hizmetlerin fiyatlarının ortak bir ölçüyle ifade edilmesini sağlar.

Mübadele aracı olması, takasta gereken isteklerin karşılıklı çakışması sorununu ortadan kaldırır ve işlem maliyetlerini düşürür.

Servet saklama aracı olması ise gelirin harcanmayan bölümünün geleceğe taşınmasına imkan verir; ancak parayı elde tutmanın faiz, altın, döviz veya borçlanma aracı gibi alternatif getirilerden vazgeçme biçiminde fırsat maliyeti vardır.

Para ikamesi, yerli paranın bu işlevlerini kısmen başka bir ülke parasına bırakmasıdır.

Sürekli ve yüksek enflasyon ya da ulusal paranın diğer para birimleri karşısında güçlü biçimde değer kaybetmesi, ekonomik birimleri yerli para tutmaktan uzaklaştırabilir.

İnsanlar alım gücünün eridiğini gördüklerinde servetlerini daha istikrarlı gördükleri para birimleriyle saklamak isteyebilirler.

Bu durum yalnız bireysel tercih değildir; merkez bankasının para politikası aktarımını da etkiler.

Yerli para talebi zayıfladıkça, merkez bankasının yerli para arzı üzerinden yaptığı hamleler beklenen sonucu daha az doğurabilir.

Çünkü merkez bankası başka ülkelerin para birimleri üzerinde aynı denetime sahip değildir.

Para arzı, bir ekonomideki toplam ödeme aracı miktarıdır.

Dar para arzı tanımlarında nakit ve vadesiz mevduat öne çıkarken, daha geniş tanımlarda vadeli mevduat, repo kaynaklı fonlar ve para piyasası fonları gibi para benzerleri de dikkate alınır.

Para arzının önemi, piyasadaki para miktarının paranın değeri, fiyatlar genel düzeyi, faiz oranları ve ekonomik faaliyetle ilişkili olmasından gelir.

Para da bir bakıma piyasadaki diğer mallar gibi arz-talep ilişkisi içinde değerlendirilir; para miktarı arttığında, diğer koşullar sabitken yerli paranın satın alma gücü ve diğer para birimleri karşısındaki değeri baskı görebilir.

Kaydi para yaratma mekanizması bankacılık sisteminin para arzını nasıl genişletebildiğini açıklar.

Bankaya yatırılan mevduatın bir kısmı zorunlu karşılık olarak merkez bankasında tutulur, kalan kısmı krediye dönüşebilir.

Kredi olarak verilen tutar tekrar mevduata dönerse süreç tekrarlanır ve ilk mevduatın birkaç katı tutarında kaydi para oluşabilir.

Zorunlu karşılık oranı yükseldikçe bankaların krediye dönüştürebileceği kısım azalır, para çarpanı küçülür ve para arzı daralır.

Serbest karşılıkların veya sistemden sızıntıların artması da aynı yönde etki yapar.

Bu nedenle zorunlu karşılıklar yalnız güvenlik aracı değil, bankacılık sistemi üzerinden para miktarını etkileyen politika aracıdır.

Para talebi, ekonomik birimlerin işlem yapmak, ihtiyatlı olmak veya spekülasyon amacıyla para tutma isteğini anlatır.

Fiyatlar genel düzeyi yükseldiğinde aynı alışverişleri yapabilmek için daha fazla nominal paraya ihtiyaç duyulur.

Faiz oranı ise para tutmanın alternatif maliyetidir; faiz yükseldikçe elde nakit tutmak yerine faiz getirili varlıklara yönelme eğilimi artar.

Keynesyen yaklaşımda işlem, ihtiyat ve spekülasyon güdüleri öne çıkar; spekülatif para talebinde faiz oranı beklentileri önemlidir.

Monetarist yaklaşım ise para talebini servet, faiz ve alternatif varlık getirileriyle birlikte daha geniş bir portföy tercihi olarak ele alır.

Bu ilişkiler, para piyasasında faiz ve para miktarı arasındaki bağı kurar.

Merkez bankası para politikasının otoritesidir.

Genel amaçları arasında fiyat istikrarını sağlamak, tam istihdamı desteklemek, finansal piyasalarda istikrarı korumak, döviz kurlarında aşırı oynaklığı sınırlamak, faiz oranlarında istikrar sağlamak, ekonomik büyümeye katkıda bulunmak ve dış ödemeler dengesini gözetmek vardır.

Fiyat istikrarı özellikle merkezde yer alır; çünkü fiyatların sürekli artması paranın satın alma gücünü düşürür, güveni zedeler ve ekonomik kararları bozar.

Finansal piyasa istikrarı da para politikasının doğrudan ilgilendiği bir alandır; likidite sıkışıklığı, aşırı faiz oynaklığı veya kur oynaklığı fon arz ve talebinin sağlıklı buluşmasını engelleyebilir.

Para politikası araçlarının başında açık piyasa işlemleri gelir.

Merkez bankası piyasadan menkul kıymet satın aldığında piyasaya para verir ve likiditeyi artırır; menkul kıymet sattığında piyasadan fon çeker ve likiditeyi azaltır.

Repo işleminde merkez bankası daha sonra geri satmak üzere menkul kıymet alarak bankalara geçici likidite sağlar.

Ters repo işleminde menkul kıymet satarak piyasadaki likiditeyi çeker.

Doğrudan alım kalıcı likidite sıkışıklığında, doğrudan satım kalıcı likidite fazlasında kullanılabilir.

Likidite senedi ihracı da fazla likiditeyi çekmek için tasarlanmış bir açık piyasa işlemi niteliği taşır.

Reeskont oranı, bankaların ellerindeki belirli senetleri merkez bankasında iskonto ettirerek likidite elde etmesiyle ilişkilidir.

Reeskont faizinin yükselmesi bankaların merkez bankasından kaynak temin etme maliyetini artırır; bu da kredi genişlemesini ve para arzını sınırlayabilir.

Reeskont faizinin düşmesi ise likiditeye erişimi kolaylaştırarak genişletici etki yapabilir.

Zorunlu karşılık oranı artırıldığında bankaların mevduatlarının daha büyük kısmı merkez bankasında tutulur ve krediye dönüşebilecek kısım azalır; oran düştüğünde kredi verme kapasitesi artar.

Selektif krediler belirli faaliyet kollarına kredi kolaylığı sağlama, kredi tavanı ve tabanı ise bankaların kredi hacmini sınırlama veya yönlendirme aracıdır.

Para finansmanı konusu, para politikasının bağımsızlığı açısından öğreticidir.

Kamu açıklarının merkez bankası tarafından para basılarak finanse edilmesi para arzını artırır ve enflasyonist etki yaratabilir.

Kaynakta Türkiye için 2001 değişikliği öncesinde merkez bankasının devlet iç borçlanma senetlerini birincil piyasadan alabilmesinin yüksek enflasyon ve amaç sapmasıyla ilişkilendirildiği, değişiklik sonrasında bunun engellendiği anlatılır.

Buradaki ana ders, merkez bankasının fiyat istikrarı amacının kamu açığını finanse etme baskısıyla zayıflayabileceğidir.

Sterilizasyon, döviz piyasasına müdahalenin para arzı üzerindeki etkisini dengeleme işlemidir.

Merkez bankası döviz satarak piyasadan yerli para çektiğinde TL likiditesi azalabilir; bu etki istenmiyorsa açık piyasa işlemleriyle yeniden likidite verilebilir.

Tersi durumda döviz alımı likidite yaratırsa, fazla likidite başka işlemlerle çekilebilir.

Rezerv opsiyon mekanizması da bankalara TL zorunlu karşılıklarının belirli bölümünü döviz veya altın cinsinden tesis etme imkanı vererek sermaye hareketlerinin kur ve likidite üzerindeki etkisini sınırlama amacı taşımıştır.

Bu tür araçlar, para politikasının yalnız kısa vadeli faizden ibaret olmadığını gösterir.

Para politikası uygulamaları daraltıcı ve genişletici olarak ayrılır.