SPL Sermaye Piyasası Araçları 1 Kamu Borçlanma Araçları Konu Anlatımı

Kamu borçlanma araçlarını anlamanın ilk adımı, devletin neden borçlandığını kavramaktır.

Kamu maliyesinde borçlanma çoğunlukla bütçe açığının finansmanı için kullanılır.

Ancak borçlanma yalnız gelir açığını kapatan nötr bir işlem değildir; faiz yükü doğurarak bütçe harcamalarını da etkiler.

Bu nedenle borçlanma politikası ile bütçe politikası karşılıklı etkileşim içindedir.

Borç yükünün aşırı artması, yatırımcıların risk algısını ve yatırım kararlarını olumsuz etkileyebilir; bu durum büyüme ve istihdam üzerinde baskı yaratabilir.

Bu yüzden borcun yapısı, vadesi, kaynağı ve yönetimi hem maliye politikası hem sermaye piyasası açısından önemlidir.

Devletin finansman ihtiyacı modern devlet anlayışının genişleyen görevleriyle bağlantılıdır.

Kamu hizmetleri arttıkça kamu harcamaları da artar.

Bu artış bazen enflasyon, bütçeleme tekniğindeki değişiklikler veya ayni ekonomiden para ekonomisine geçiş gibi görünüşte nedenlerden kaynaklanır; bazen de ekonomik büyüme, savaş ve savunma harcamaları, bilimsel ve teknolojik gelişmeler, devlet anlayışındaki değişme, nüfus artışı ve demografik dönüşüm gibi gerçek nedenlerle ortaya çıkar.

Harcama artışı gelir ihtiyacını artırır.

Vergiler kamu finansmanının en sağlam kaynağıdır; fakat vergi gelirleri her zaman harcama artışına aynı hızda uyum sağlayamayabilir.

Emisyon ise özellikle enflasyonla mücadele eden ekonomilerde riskli olduğundan sınırsız başvurulabilecek bir yol değildir.

Bu çerçevede borçlanma üçüncü temel finansman alternatifi olarak gündeme gelir.

Kamu borçlanması yalnız cari açığı kapatmak için yapılmaz.

Bütçenin cari giderleri ile cari gelirleri arasındaki uyumu sağlamak, vadesi gelmiş veya gelecek borçları karşılamak, savunma giderlerini finanse etmek ve olağanüstü giderlere kaynak bulmak klasik finansman nedenleridir.

Bunun yanında borçlanma bir maliye politikası aracı olarak da kullanılabilir.

Konjonktürel dalgalanmalara müdahale edilmesi, gelişmekte olan ülkelerde kalkınmanın finansmanı ve aşırı talebe bağlı enflasyonist baskıların azaltılması bu alana girer.

Sınav açısından önemli nokta, kamu borçlanmasının yalnız pasif bir açık kapatma işlemi değil, ekonomi politikası içinde kullanılan aktif bir araç olmasıdır.

Kamu borcu farklı ölçütlere göre sınıflandırılır.

İlk ayrım iç ve dış borçlanmadır.

İç borçlanma, kamu finansmanının yurt içi kaynaklardan sağlanmasıdır.

Teknik olarak Hazine tarafından ödenmesi gereken borçlar ile ödenmesine kefil olunan bono ve tahvil tutarları iç borç kapsamına girer.

İç borçlanmada kaynak ülke içinden sağlanıp yine ülke içine aktarıldığı için milli gelir üzerindeki etkisi dış borçtan farklı değerlendirilir.

Kamu kesimi bireylerden, özel kuruluşlardan, bankalardan, Merkez Bankası kaynaklarından, sosyal güvenlik kuruluşlarından ve diğer kuruluşlardan borçlanabilir.

Gelişmiş ülkelerde yurt içi tasarrufların yüksekliği nedeniyle iç borçlanma daha fazla kullanılabilir.

4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun, devlet iç borcunu Hazine tarafından yurt içinde ihraç edilen Devlet İç Borçlanma Senetleri, Hazinenin geçici nakit ihtiyacını karşılamak için yurt içi piyasalardan yaptığı borçlanmalar ve senede bağlı olup olmadığına bakılmaksızın Hazine tarafından üstlenilen mali yükümlülükler olarak ele alır.

Bu tanım iç borçlanmanın Hazine nakit yönetimiyle, yurt içi piyasa kaynaklarıyla ve DİBS aracılığıyla ilişkisini gösterir.

DİBS, Hazine tarafından yurt içi piyasalarda ihraç edilen devlet tahvili ve hazine bonolarının ortak adıdır.

Dış borçlanma, kamu finansmanının yurt dışı kaynaklardan sağlanmasıdır.

IMF yaklaşımında dış borç yerleşiklerin yerleşik olmayanlara olan yükümlülükleri olarak anlaşılır; yerleşiklik, tarafların uyruğundan çok ekonomik menfaat merkezine göre belirlenir.

Türkiye'de iç ve dış borç ayrımı IMF tanımlarıyla uyumlu biçimde yapılır.

Dış borçlanma yabancı devletler ve uluslararası kuruluşlardan sağlanan borçlar ile uluslararası para ve sermaye piyasalarından sağlanan borçlar şeklinde ikiye ayrılabilir.

İlk grupta uygun koşullu finansman imkânı bulunabilirken, ikinci grupta piyasa koşulları belirleyicidir.

4749 sayılı Kanun dış finansman kaynağını yabancı ülkelerden uluslararası kuruluşlara, yatırım bankalarından alıcı ve satıcı kredisi sağlayan kuruluşlara kadar geniş biçimde tanımlar.

Vade ayrımı kamu borçlanma araçlarında ikinci önemli sınıflandırmadır.

Kısa ve uzun vade, borcun orijinal vadesine göre veya borcun ödenmesine kalan süreye göre yapılabilir.

Bu nedenle analizde hangi vade ölçütünün kullanıldığına dikkat edilmelidir.

Kısa vadeli borçlar bir yaklaşıma göre bir yıla kadar, başka bir yaklaşıma göre beş yıla kadar olan borçları ifade eder.

Uzun vadeli borçların vadesine bir yıl veya daha kısa süre kalan kısmı da kalan vadeye göre kısa vadeli borç olarak değerlendirilebilir.

Kısa vadeli borçlanma genellikle kamu harcamaları ile gelir tahsilatı arasındaki uyumsuzluğu gidermek için kullanılır ve para piyasalarıyla ilişkilidir.

Hazine bonoları bu görünümün güncel örneklerinden biridir.

Uzun vadeli borçlanma, süresi bir yıl ve daha uzun olan borçları ifade eder.

Amaç, bütçe gelirlerinin yetersiz kaldığı durumlarda finansmanı borçla sağlamak ve yükü sonraki dönemlere aktarmaktır.

Borç veren açısından likiditeden daha uzun süre vazgeçme söz konusu olduğundan, normal şartlarda uzun vadeli borçlanmanın faiz oranı kısa vadeli borçlanmaya göre daha yüksektir.

Uzun vadeli borçlar süreli ve süresiz borçlanma olarak ayrılır.

Süresiz borçlanmada faiz ödeme şartları belirlenir, anaparanın geri ödeme zamanı devlet tarafından tek taraflı belirlenir.

Süreli borçlanmada ise faiz ve anapara ödemeleri itfa planına bağlanır ve borç belirlenen sürede kapatılır.

Borcun vergi gibi olağan gelirlerle ödenememesi durumunda yeni borçla çevrilmesi sürdürülebilirlik sorununu öne çıkarır.

İsteğe bağlı ve zorunlu borçlanma ayrımı, borçlanmaya katılım iradesiyle ilgilidir.

Normal durumda borç, tarafların karşılıklı rızasıyla sağlanır; miktar, faiz, itfa koşulları, ihraç şekli ve yan haklar kamu otoritesi tarafından belirlenmiş olsa bile yatırımcı katılımı gönüllüyse isteğe bağlı borçlanmadan söz edilir.

Bazı senetlerin belirli kurumlarca satın alınmasının zorunlu tutulması ve karşılığında faiz veya vergi istisnası gibi haklar verilmesi ise zorunlu borçlanma niteliği taşır.

Zorunlu borçlanma vergiye yaklaşır; fakat karşılığında ödeme yapılması nedeniyle vergiden ayrılır.

Bu ayrım, kamu borçlanma aracının hukuki niteliğini ve yatırımcıyla devlet arasındaki ilişkiyi anlamak için kullanılır.