Hâkim-Savcı Değerleme Konu Anlatımı

Vergi Usul Kanunu değerlemeyi, vergi matrahlarının hesaplanmasıyla ilgili iktisadi kıymetlerin takdir ve tespiti olarak kurar.

Bu tanım, değerlemenin muhasebe kaydından ibaret olmadığını gösterir; amaç, vergilendirme bakımından hangi kıymetin hangi tutar üzerinden hesaba katılacağını belirlemektir.

Değerleme gününde esas alınacak değer, vergi kanunlarında gösterilen gün ve zamanda iktisadi kıymetin sahip olduğu değerdir.

Bu nedenle değerleme, hem kıymetin türüne hem de değerlemenin yapılacağı zamana bağlıdır.

Kanun ayrıca her kıymetin tek başına dikkate alınacağını belirtir.

Teamülen aynı cinsten sayılan mallar ile düşük kıymetli müteferrik eşyanın toplu değerlenebilmesi, bu tekil değerleme kuralına getirilen pratik bir istisnadır.

VUK’un değerleme ölçüleri, farklı ekonomik kıymetlerin aynı kalıba sokulmasını önleyen bir araç takımıdır.

Maliyet bedeli, iktisadi kıymetin edinilmesi veya değerinin artırılması nedeniyle yapılan ödemelerle bunlara bağlı giderlerin toplamını ifade eder.

Kanun, doğrudan ilgili gümrük vergileri, komisyonlar, nakliye, montaj, resim, harç, noter, tapu, değer tespiti, danışmanlık, kredi faizleri, kur farkları, depolama ve sigorta gibi bazı giderleri maliyet bedeliyle ilişkilendirir; bazı vergi ve fon unsurlarında ise mükellefe maliyete ekleme veya genel gider yazma serbestisi tanır.

Borsa rayici, ilgili borsalarda değerlemeden önceki son işlem günündeki ortalama değeri anlatır; olağan dışı fiyat kararsızlığı varsa daha geniş bir ortalama döneminin esas alınmasına imkan verilir.

Tasarruf değeri kıymetin sahibi için değerleme gününde taşıdığı gerçek değeri, mukayyet değer muhasebe kayıtlarındaki hesap değerini, itibari değer senet ve benzeri kıymetlerin üzerinde yazılı değeri, rayiç bedel normal alım satım değerini, vergi değeri ise bina ve arazinin emlak vergisi sistemindeki değerini ifade eder.

Emsal bedeli, gerçek bedelin bulunmadığı, bilinmediği veya doğru tespit edilemediği haller için tamamlayıcı bir ölçüdür.

Kanun burada sıralı bir yöntem kurar.

Önce aynı cins ve türde malların yakın aylardaki satışlarından çıkarılan ortalama satış fiyatı aranır; bunun uygulanabilmesi için satış miktarının belli bir seviyeyi karşılaması gerekir.

Bu mümkün değilse maliyet bedeli biliniyor veya çıkarılabiliyorsa toptan ve perakende satış ayrımına göre maliyete kanundaki oranlar eklenerek emsal bedel belirlenir.

Bu da yapılamıyorsa takdir komisyonu devreye girer; maliyet, piyasa kıymeti ve kullanılmış eşyada yıpranma gibi unsurlar araştırılır.

Ücretle yapılan imalatta gerçek ücret bilinmiyor veya doğru belirlenemiyorsa emsal ücret de aynı mantıkla tespit edilir.

Böylece emsal bedel keyfi bir tahmin değil, önce piyasaya, sonra maliyete, en son takdire dayanan kademeli bir sistemdir.

İktisadi işletmeye dahil kıymetlerin değerlenmesinde kanun, kıymet türlerine göre özel kurallar getirir.

Gayrimenkuller maliyet bedeliyle değerlenir; gayrimenkullerin bütünleyici parçaları ve eklentileri, tesisat ve makineler, gemiler, diğer taşıtlar ve gayrimaddi haklar da gayrimenkul gibi ele alınır.

İnşa edilen bina, gemi, makine ve tesisatta inşa veya imal giderleri satın alma bedeli yerine geçer.

Normal bakım, tamir ve temizleme giderleri dışında, kıymeti genişleten veya devamlı artıran giderler maliyet bedeline eklenir; kiralanan gayrimenkul veya işletme hakkı üzerinde yapılan bu nitelikteki giderler özel maliyet bedeli olarak ayrıca değerlenir.

Demirbaş eşya da maliyet bedeliyle değerlenir; imal edilen demirbaşta imal giderleri satın alma bedelinin yerini alır.

Emtia bakımından temel ölçü maliyet bedelidir.

Ancak emtianın değerleme günündeki satış bedeli maliyet bedeline göre belirli oranda düşmüşse, maliyet yerine emsal bedeli uygulanabilir.

İmal edilen emtianın maliyet bedeli ham madde bedeli, işçilik, genel imal giderlerinden düşen pay, isteğe bağlı olarak genel idare giderlerinden düşen pay ve zorunlu ambalaj malzemesi bedelinden oluşur.

Zirai mahsuller maliyet bedeliyle değerlenir; hayvanlarda da maliyet bedeli esastır, maliyetin tespit edilemediği hallerde emsal bedeline gidilir.

Yangın, deprem, su basması, bozulma, çürüme, kırılma, paslanma gibi nedenlerle önemli değer kaybına uğrayan mallar emsal bedeliyle değerlenir.

Sürekli imha işlemi bulunan bazı emtialarda ise başvuru, belirlenen usul ve tayin edilen imha oranı çerçevesinde özel bir değerleme yolu öngörülür.

Menkul kıymetler, yabancı paralar, alacaklar ve borçlar değerlemenin finansal tarafını oluşturur.

Hisse senetleri ile portföyünün çoğunluğu Türkiye’de kurulu şirket hisselerinden oluşan yatırım fonu katılma belgeleri alış bedeliyle değerlenirken, bunlar dışında kalan menkul kıymetlerde borsa rayici esastır; borsa rayici yoksa veya sağlıklı oluşmamışsa alış bedeline vade gelirinin değerleme gününe kadar isabet eden kısmı eklenebilir.

Yabancı paralar borsa rayiciyle değerlenir; borsa rayici yoksa uygulanacak kur Bakanlıkça tespit edilir.

Yabancı para cinsinden senetli veya senetsiz alacak ve borçlar da bu hükme bağlanır.

Alacak senetleri ve borç senetleri bakımından değerleme günü kıymetine indirme, kanunun özel şartları içinde gündeme gelir.

Değersiz alacak, tahsiline artık imkan kalmadığı yargı kararı veya kanaat verici belgeyle anlaşılan alacaktır; mukayyet değeriyle zarara geçirilerek yok edilir.

Şüpheli alacaklarda ise ticari veya zirai kazançla bağlantı ve dava, icra ya da küçük alacak şartları altında karşılık ayrılabilir.

Amortisman hükümleri değerlemenin zaman içinde nasıl giderleştirileceğini gösterir.

İşletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya değer kaybına uğrayan gayrimenkuller, tesisat, makineler, gemiler, taşıtlar, gayrimaddi haklar, alet, edevat, mefruşat ve demirbaşlar amortismana tabidir.