Hâkim-Savcı Vergi Usul Kanunu Genel Esasları ve Mükellef Ödevleri Konu Anlatımı

Vergi Usul Kanunu, verginin maddi konusunu düzenleyen kanunlardan farklı olarak, vergilendirme sürecinin nasıl işleyeceğini gösteren temel usul metnidir.

Kapsam bakımından genel bütçeye giren vergi, resim ve harçlar ile il özel idareleri ve belediyelere ait vergi, resim ve harçlar bu kanuna tabidir; bunlara bağlı vergi, resim ve zamlar da aynı usul rejimine bağlanır.

Buna karşılık gümrük idarelerince alınan vergi ve resimler VUK dışında tutulur.

Bu ayrım önemlidir, çünkü VUK her kamu alacağına değil, kanunda belirtilen vergi alanına uygulanır.

Kanun, “vergi kanunu” ifadesini de yalnız kendi metni için değil, VUK hükümlerine tabi vergi, resim ve harç kanunları için kullanır.

Böylece özel vergi kanunları ile usul kanunu birbirini tamamlayan bir yapı içinde çalışır.

Kanunun yorum düzeni, vergilendirmede biçim ile gerçeklik arasındaki dengeyi açıkça kurar.

Vergi kanunları önce lafzı ve ruhu ile hüküm ifade eder; lafzın açık olmadığı durumlarda hükmün konuluş amacı, kanunun yapısındaki yeri ve diğer maddelerle bağlantısı dikkate alınır.

Bunun hemen yanında vergiyi doğuran olayın ve bu olaya ilişkin işlemlerin gerçek mahiyeti esas alınır.

Gerçek mahiyet yemin dışında her türlü delille ispatlanabilir; fakat vergiyi doğuran olayla doğal ve açık ilgisi bulunmayan tanık beyanı ispat aracı olarak kullanılamaz.

İktisadi, ticari ve teknik gereklerle bağdaşmayan veya olayın özelliğine göre olağan olmayan bir durum ileri sürülüyorsa, bunu ileri süren taraf ispat yükünü taşır.

Bu sistem, yalnız belge biçimine bakılmasını değil, belgenin arkasındaki vergisel gerçekliğin de araştırılmasını mümkün kılar.

Vergi uygulamasında idari merkez vergi dairesidir.

Vergi dairesi mükellefi tespit eden, vergiyi tarh eden, tahakkuk ettiren ve tahsil eden daire olarak tanımlanır.

Mükelleflerin hangi vergi dairesine bağlı olacağı vergi kanunlarıyla belirlenir; Hazine ve Maliye Bakanlığı ise vergi dairelerinin kurulması, yetki alanlarının belirlenmesi, elektronik ortamda işlem yapılması, elektronik imza, mühür veya onay kullanılması gibi konularda geniş düzenleme yetkisine sahiptir.

Bu nedenle VUK sisteminde vergi dairesi yalnız ödeme kabul eden bir birim değildir; mükellefiyetin kurulmasından tebliğe, tahakkuktan tahsile kadar usul işlemlerinin yürüdüğü idari muhataptır.

Mükellef ve vergi sorumlusu ayrımı, kanunun kişisel sorumluluk yapısını anlamanın anahtarıdır.

Mükellef, vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu düşen gerçek veya tüzel kişidir.

Vergi sorumlusu ise verginin ödenmesi bakımından alacaklı vergi dairesine karşı muhatap olan kişidir.

Mükellefiyet veya vergi sorumluluğu hakkında yapılan özel sözleşmeler, kanunda kabul edilen haller dışında vergi dairesini bağlamaz.

Kanuni ehliyetin bulunmaması mükellefiyet veya sorumluluk için engel değildir; vergiyi doğuran olayın kanunlarla yasaklanmış olması da vergi borcunu ortadan kaldırmaz.

Böylece vergisel sonuç, özel hukuk ehliyeti veya fiilin hukuka uygunluğu üzerinden değil, vergi kanununun bağladığı olayın gerçekleşmesi üzerinden doğar.

Temsil ve sorumluluk kuralları, mükellefin fiilen işlem yapamadığı veya yükümlülüğün başka bir kişi eliyle yerine getirildiği halleri düzenler.

Tüzel kişiler, küçükler, kısıtlılar, vakıflar ve cemaatler gibi tüzel kişiliği olmayan teşekküller mükellef veya vergi sorumlusu olduğunda, bunlara düşen ödevler kanuni temsilciler, idare edenler veya temsilciler tarafından yerine getirilir.

Bu ödevlerin yerine getirilmemesi sebebiyle mükellef veya vergi sorumlusunun malvarlığından tamamen veya kısmen alınamayan vergi ve bağlı alacaklar, ödevi yerine getirmeyenlerin varlıklarından alınabilir; ödeme yapan temsilcilerin asıl mükellefe rücu hakkı saklıdır.

Vergi kesenler de yaptıkları veya yapacakları ödemelerden vergiyi tam kesip ödemek ve ilgili ödevleri yerine getirmekle sorumludur.

Ölüm halinde ise mirası reddetmeyen mirasçılar ödevleri devralır ve vergi borçlarından miras hisseleri oranında sorumlu olurlar.

Mükellef ödevleri, VUK’un ikinci kitabında somut yükümlülüklere dönüşür.

İşe başlayan ticaret ve sanat erbabı, serbest meslek erbabı, kurumlar vergisi mükellefleri ve bazı şirket ortakları durumu vergi dairesine bildirmek zorundadır.

Ticaret siciline tescil için başvuran kurumlar vergisi mükelleflerinde başvuru evrakının vergi dairesine iletilmesi, işe başlama bildiriminin yerine geçebilir.

İş yeri, ticari, sınai, zirai veya mesleki faaliyetin yürütüldüğü ya da bu faaliyetlerde kullanılan yer olarak geniş biçimde tanımlanır.

Adres değişikliği, iş değişikliği, işletmede şube veya iş yeri sayısındaki artış ya da azalış ve işi bırakma da bildirim düzeninin parçalarıdır.

İşi bırakma, vergiye tabi olmayı gerektiren işlemlerin tamamen durması ve sona ermesidir; bildirim yapılmasa bile araştırma ve yoklama sonucunda faaliyetin sona erdiği anlaşılırsa mükellefiyet kaydı terkin edilebilir.

Defter, belge, muhafaza ve ibraz ödevleri mükellefin beyan ve kayıt düzenini güvence altına alır.

Kanun, defter tutmanın amacını mükellefin servet, sermaye ve hesap durumunu, faaliyet sonuçlarını, vergi karşısındaki durumunu ve üçüncü kişilerle olan vergisel ilişkilerini hesap üzerinden tespit etmek olarak kurar.

Tutulacak defterler ve kayıt düzeni, işletme türüne ve kanundaki sınıflandırmaya göre değişir; belgeler ise yapılan işlemlerin kayıtla bağlantısını sağlar.

Defter ve belgelerin yalnız düzenlenmesi yeterli değildir.

İlgililer bunları belirli sürelerle muhafaza etmek, yetkili makam ve memurlar istediğinde ibraz etmek ve elektronik ya da benzeri ortamlardaki kayıtlara erişim için gerekli bilgi ve şifreleri de sunmak zorundadır.

İnceleme ve kontrol sırasında çalışma yeri gösterme, gerekli açıklamaları yapma, iş yerinin görülmesini sağlama ve fiili envantere yardım etme gibi ödevler de bu bütünün parçasıdır.