Hakim-Savcı Ceza Hukuku (Genel Hükümler) Konu Anlatımı

Kanunilik ilkesi, ceza hukukunda bireyin hangi fiil nedeniyle ve hangi yaptırımla karşılaşacağını önceden kanundan görebilmesini sağlar. TCK m. 2’ye göre kanunun açıkça suç saymadığı fiil için ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz; kanunda yazılı olandan başka ceza veya güvenlik tedbiri de uygulanamaz. Bu ilke yalnızca suç ve cezayı kanuna bağlamakla kalmaz, idarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulmasını da dışlar. Ayrıca suç ve ceza içeren hükümlerde kıyas yapılamaz; hükümler kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamaz. TCK m. 3, cezanın fiilin ağırlığıyla orantılı olmasını ve ceza kanununun uygulanmasında ayrımcılık yapılmamasını tamamlayıcı güvence olarak düzenler. TCK m. 4 kanunu bilmemenin mazeret sayılmayacağını, m. 5 ise TCK genel hükümlerinin özel ceza kanunları ve ceza içeren kanunlarda da uygulanacağını belirtir.

TCK m. 8-19, Türk ceza kanunlarının hangi yer bağlantılarıyla uygulanacağını düzenler. Temel kural, Türkiye’de işlenen suçlar hakkında Türk kanunlarının uygulanmasıdır. Fiilin kısmen veya tamamen Türkiye’de işlenmesi ya da neticenin Türkiye’de gerçekleşmesi halinde suç Türkiye’de işlenmiş sayılır. Kanun ayrıca kara ve hava sahası, karasuları, Türk deniz ve hava araçları, savaş araçları, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölgedeki sabit platformlar gibi alanları Türkiye’de işlenmiş sayılan suçlar kapsamında belirtir. Yabancı ülkede verilen hüküm bazı hallerde Türkiye’de yargılamayı engellemez. Vatandaşın veya yabancının yurt dışındaki fiilleri için Türkiye’de bulunma, suçun ceza alt sınırı, yabancı hüküm bulunmaması, kovuşturulabilirlik, şikayet ya da Adalet Bakanı istemi gibi koşullar aranabilir. Mahsup, hak yoksunluğu ve yabancı kanunun üst sınırı da bu alanın tamamlayıcı kurallarıdır.

TCK m. 7, ceza kanunlarının zaman bakımından uygulanmasında başlangıç noktasını suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun olarak kurar. İşlendiği zaman suç sayılmayan fiilden dolayı ceza veya güvenlik tedbiri uygulanamaz. Fiil işlendikten sonra yürürlüğe giren kanun, fiili suç olmaktan çıkarırsa kişi cezalandırılamaz; hükmedilmiş ceza veya güvenlik tedbirinin infazı ve kanuni neticeleri kendiliğinden kalkar. Eski ve yeni kanun hükümleri farklıysa failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur. Buna karşılık infaz rejimine ilişkin hükümler, hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç olmak üzere derhal uygulanır. Geçici veya süreli kanunlar ise yürürlükte bulundukları dönemde işlenen suçlar hakkında uygulanmaya devam eder. Bu konu, geçmişe yürüme yasağı ile lehe kanun istisnasının birlikte öğrenilmesini gerektirir.

Suçun maddi unsurları, kanuni tipin dış dünyada gözlenebilir yapısını oluşturur: fiil, fail, mağdur, suçun konusu ve tipte aranıyorsa netice, nedensellik, objektif isnadiyet ile yer-zaman-araç gibi koşullar. Fiil icrai veya ancak hukuki yükümlülük bulunan durumda ihmali olabilir. Neticeli suçta davranışla sonuç arasında nedensellik yetmez; sonuç failin yarattığı hukuken yasak riskin gerçekleşmesi olarak objektif isnat edilebilmelidir. Sırf hareket suçunda ayrıca netice aranmaz; teşebbüs, elverişli hareketlerle doğrudan icraya başlanıp suç failin elinde olmayan nedenle tamamlanmadığında gündeme gelir. Kast ve taksir manevi unsur; hukuka aykırılık ve kusurluluk ayrı değerlendirme basamaklarıdır. Suç tipindeki nitelikli hâl maddi koşul içerebilir, fakat her ceza artırım nedeni maddi unsur değildir.

Kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir. Olası kastta fail sonucun meydana gelebileceğini öngörür ve buna rağmen fiili işleyerek sonucu kabullenir. Taksirde sonuç istenmez; dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle öngörülmeyerek gerçekleşir ve taksirli sorumluluk ancak kanunun açıkça düzenlediği suçlarda doğar. Bilinçli taksirde fail sonucu öngörür, fakat gerçekleşmeyeceğine güvenerek veya onu önleyebileceğini düşünerek hareket eder. Olası kast ile bilinçli taksir arasındaki temel ayrım öngörme değil, failin sonuca yönelik kabullenme ya da engelleme güvenidir. Kusur her fail için olayın koşullarına göre kişisel belirlenir.

Tipik bir fiil, somut olayda hukuka uygunluk nedeni bulunmadıkça hukuka aykırıdır. TCK'da kanun hükmünü yerine getirme, hukuka uygun ve bağlayıcı emri uygulama, meşru savunma, hakkın kullanılması ve kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği hakka ilişkin geçerli rıza hukuka uygunluk sonucuna bağlanır. Konusu suç olan emir hiçbir durumda yerine getirilemez. Meşru savunmada gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak haksız saldırı ile o andaki savunma zorunluluğu ve orantı aranır. Zorunluluk hâli TCK m. 25/2'de faile ceza verilmemesini sağlar; baskın öğretide fiili hukuka uygunlaştıran neden değil, kusurluluğu kaldıran mazeret nedeni olarak ayrılır. Bu yüzden meşru savunma ile zorunluluk aynı hukuki kategori gibi kullanılmamalıdır.

Nedensellik bağı, neticeli suçlarda failin davranışı ile kanuni tanımdaki netice arasındaki doğal sebep-sonuç bağlantısıdır; kast veya taksirle aynı unsur değildir. İlk incelemede davranış zihnen çıkarıldığında neticenin gerçekleşip gerçekleşmeyeceği sorusu yardımcı olur, ancak çoklu veya alternatif nedenlerde bu test tek başına yeterli olmayabilir. Doğal nedensellik kurulduktan sonra neticenin faile hukuken yüklenebilmesi için objektif isnadiyet ayrıca değerlendirilir: davranış hukuken izin verilmeyen bir risk yaratmış veya artırmış olmalı ve gerçekleşen netice bu riskin, ilgili normun koruma alanı içinde somutlaşması olmalıdır. İzin verilen risk, riskin azalması, bütünüyle bağımsız olağan dışı bir süreç veya normun koruma amacı dışında kalan sonuç isnadı engelleyebilir. TCK m.23'te ağır netice için nedensellik ve objektif isnadiyetin yanında en az taksir gerekir. TCK m.35 netice gerçekleşmediğinde teşebbüs sorununu, m.83 ise hukuki hareket yükümlülüğünün ihmaliyle ölümde normatif ve varsayımsal bağlantıyı görünür kılar. İnceleme sırası netice, nedensellik, objektif isnadiyet ve en son ilgili netice bakımından kusurdur.

Meşru savunma, TCK m. 25/1’de kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelen haksız saldırıyı, o anda hal ve koşullara göre saldırıyla orantılı biçimde defetme zorunluluğu içinde işlediği fiiller bakımından ceza verilmemesi sonucunu doğuran kurumdur. Saldırı gerçekleşmiş olabileceği gibi gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak da olabilir. Korunan hak yalnız failin hakkı değildir; başkasına ait hak da meşru savunmanın konusu olabilir. Ancak savunma, saldırıyı defetme zorunluluğu içinde ve orantılı olmalıdır. Sınır aşılırsa TCK m. 27 devreye girer: sınır kast olmaksızın aşılmış ve fiil taksirle de cezalandırılıyorsa indirimli taksir sorumluluğu gündeme gelir. Meşru savunmaya özgü olarak, sınırın mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan aşılması halinde faile ceza verilmez. Böylece saldırı, savunma ve sınır ayrı ayrı incelenir.

Zorunluluk hâli, TCK m. 25/2’de kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelen ağır ve muhakkak tehlikeden kurtulmak ya da başkasını kurtarmak için işlediği fiiller bakımından ceza verilmemesi sonucunu doğuran kurumdur. Kaynak bu sonucu sıkı şartlara bağlar: tehlike hakka yönelik olmalı, kişi bu tehlikeye bilerek neden olmamalı, başka suretle korunma olanağı bulunmamalı ve tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı bulunmalıdır. Meşru savunmadan farkı, zorunluluk hâlinde haksız saldırı değil ağır ve muhakkak tehlike merkezde olmasıdır. Sınır aşımı bakımından genel TCK m. 27/1 kuralı uygulanır: sınır kast olmaksızın aşılır ve fiil taksirle cezalandırılabilirse indirimli taksir sorumluluğu gündeme gelir; meşru savunmaya özgü heyecan hükmü zorunluluk hâline yayılmaz. Bu nedenle şart eksikliği sonucu değiştirir.

Kusurluluğu etkileyen nedenler, TCK’da ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler bölümünde failin cezalandırılıp cezalandırılmayacağını ya da cezanın hangi ölçüde indirileceğini belirleyen düzenlemelerle görünür. Cebir ve şiddet, korkutma ve tehdit altında suç işleyen kişiye belirli şartlarda ceza verilmez; bu hallerde baskıyı kullanan kişi suçun faili sayılır. Haksız tahrik, haksız fiilin doğurduğu hiddet veya şiddetli elem etkisiyle işlenen suçlarda indirim sağlar. Hata, maddi unsur yanılgısı, nitelikli hal yanılgısı, sorumluluğu kaldıran veya azaltan nedenlerin koşullarında kaçınılmaz hata ve haksızlık yanılgısı bakımından ayrı sonuçlar doğurur. Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sağır ve dilsizlik, geçici nedenler ile irade dışı alkol veya uyuşturucu etkisi de algılama ve davranış yönlendirme yeteneği üzerinden sorumluluğu kaldırabilir veya azaltabilir. Her kurum şartı ve sonucu birlikte okunmalıdır.

Teşebbüs, failin işlemeyi kastettiği suça elverişli hareketlerle doğrudan doğruya başlamasına rağmen, elinde olmayan nedenlerle suçu tamamlayamaması halidir. Bu nedenle teşebbüs, yalnız düşünce veya hazırlık aşamasını değil, icra alanına girilmiş bir davranışı konu alır. Kaynak hüküm, teşebbüs halinde cezanın nasıl indirileceğini meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına bağlar; ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet gerektiren suçlar için özel süre aralıkları, diğer suçlar için oranlı indirim öngörür. Gönüllü vazgeçme ise teşebbüsten farklıdır: fail icra hareketlerinden kendi isteğiyle vazgeçer ya da kendi çabasıyla tamamlanmayı veya neticeyi önlerse teşebbüsten cezalandırılmaz. Ancak o ana kadar tamamlanmış kısım bağımsız bir suç oluşturuyorsa, yalnız o suçtan sorumluluk doğar. Cezanın belirlenmesinde teşebbüs, temel ceza sonrasında uygulanacak aşamalardan biri olarak görünür; bu yüzden hem suçun tamamlanıp tamamlanmadığı hem de neticeyi engelleyen iradenin kaynağı dikkatle ayrılmalıdır.

İştirak, bir suçun birden fazla kişiyle bağlantılı biçimde işlenmesini ve her kişinin hangi sıfatla sorumlu tutulacağını açıklar. Kaynak hükümler faillik, azmettirme, yardım etme, bağlılık kuralı ve iştirak halinde gönüllü vazgeçme başlıklarını birlikte düzenler. Suçun kanuni tanımındaki fiili birlikte gerçekleştirenlerin her biri faildir; başkasını araç olarak kullanan kişi de fail sayılır. Azmettiren, başkasında suç işleme kararını oluşturan kişidir ve işlenen suçun cezasıyla cezalandırılır. Yardım eden ise suçu teşvik eden, kararını güçlendiren, yol gösteren, araç sağlayan veya icrayı kolaylaştıran kişidir; cezası kaynakta belirtilen şekilde indirilir. Bağlılık kuralı, iştirak için kasten ve hukuka aykırı işlenmiş bir fiilin yeterli olduğunu, herkesin kendi kusurlu fiiline göre cezalandırılacağını gösterir. İştirak halinde gönüllü vazgeçme kişisel sonuç doğurur; yalnız vazgeçen suç ortağı yararlanır. Ayrıca iştirak sorumluluğu için suçun en az teşebbüs aşamasına ulaşması gerekir.

İçtima, bir olayda birden fazla suç veya suç görünümü bulunduğunda cezanın nasıl kurulacağını gösterir. Kaynak üç ana kurum düzenler: bileşik suç, zincirleme suç ve fikri içtima. Bileşik suçta biri diğerinin unsurunu veya ağırlaştırıcı nedenini oluşturduğu için tek fiil sayılan bir suç vardır; bu tür suçlarda içtima hükümleri uygulanmaz. Zincirleme suçta bir suç işleme kararının icrası kapsamında aynı suçun değişik zamanlarda bir kişiye karşı birden fazla işlenmesi halinde tek cezaya hükmedilir ve ceza artırılır; mağduru belli olmayan suçlarda ve aynı suçun tek fiille birden fazla kişiye karşı işlenmesinde de özel kurallar vardır. Fikri içtimada ise tek fiil birden fazla farklı suçu oluşturur; kişi en ağır cezayı gerektiren suçtan cezalandırılır. Cezanın belirlenmesinde zincirleme suç, temel ceza kurulduktan sonra uygulanan sıralı aşamalardan biridir; bu yüzden içtima yalnız suç sayısını değil sonuç ceza hesabını da etkiler.

TCK sisteminde suç karşılığında uygulanan cezalar hapis ve adli para cezasıdır; güvenlik tedbirleri ise belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma, müsadere, çocuklara ve akıl hastalarına özgü tedbirler, tekerrür rejimi, sınır dışı edilme ve tüzel kişiler hakkında tedbirler gibi sonuçlar içerir. Hapis cezaları ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve süreli hapis olarak ayrılır. Kısa süreli hapis cezası belirli şartlarda seçenek yaptırımlara çevrilebilir; hapis cezası ertelenebilir; adli para cezası gün sayısı ile bir gün karşılığı miktarın çarpılmasıyla hesaplanır. Cezanın belirlenmesinde hakim suçun işleniş biçimi, araçları, zaman ve yeri, zarar veya tehlikenin ağırlığı, kusur, amaç ve saik gibi kaynakta sayılan ölçütleri dikkate alır. Takdiri indirim ve mahsup hükümleri de sonuç cezayı etkiler. Kaynak ayrıca tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbirlerini, sınır dışı edilme bildirimini, hak yoksunluklarının kapsamını ve müsaderede iyi niyetli üçüncü kişilerin korunmasını da özel hükümlerle sınırlar.

Davayı ve cezayı düşüren nedenler, yargılamanın veya kesinleşmiş cezanın devamını etkileyen kurumlardır. Kaynak, sanığın veya hükümlünün ölümü, genel ve özel af, dava zamanaşımı, ceza zamanaşımı, müsaderede zamanaşımı, zamanaşımının durması veya kesilmesi, şikayete bağlı suçlarda şikayet ve vazgeçme, düşmenin etkisi ve önödemeyi düzenler. Sanığın ölümü kamu davasını düşürür; hükümlünün ölümü hapis ve henüz infaz edilmemiş adli para cezalarını ortadan kaldırır. Genel af kamu davasını ve hükmolunan cezaları bütün neticeleriyle kaldırır; özel af ise hapis cezasının infazına veya niteliğine etki eder. Zamanaşımı re'sen uygulanır ve bundan vazgeçilemez. Şikayet süresi, vazgeçme ve önödeme ise yalnız kaynakta belirtilen şartlar içinde sonuç doğurur. Düşme nedenleri kişisel hak, tazminat, yargılama gideri, müsadere ve malın geri alınması gibi yan sonuçları her zaman ortadan kaldırmadığından, her kurumun etkisi ayrı ayrı okunmalıdır.