Hâkim-Savcı Borçlar Hukuku (Genel Hükümler) Konu Anlatımı

Sözleşmeden doğan borçlar, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulan borç ilişkisinden kaynaklanır. TBK, iradenin açık veya örtülü olabileceğini kabul eder; esaslı noktalarda anlaşma varsa ikinci derecedeki noktalar sonradan tamamlanabilir. Sözleşme özgürlüğü, içeriği kanuni sınırlar içinde belirleme imkanı verir; emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırılık veya imkansız konu kesin hükümsüzlük sonucunu doğurur. Genel işlem koşulları, borç tanıması, yorum, muvazaa, şekil, irade bozukluğu ve temsil hükümleri bu borç kaynağının güvenli sınırlarını çizer. Sınavda sözleşmeden doğan borcu haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmeden ayıran nokta, borcun kaynağının hukuki işlem iradesi olmasıdır. Kuruluş, geçerlilik ve ifa sonuçları bu sırayla incelenirse olay sorularında doğru borç kaynağı kolayca ayrılır.

Haksız fiilden doğan borç, kural olarak kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verilmesi halinde ortaya çıkar. TBK zarar görene zararı ve kusuru ispat yükü yükler; zararın miktarı tam kanıtlanamıyorsa hakim olayların olağan akışını ve alınan önlemleri gözeterek hakkaniyete uygun belirleme yapabilir. Tazminatın kapsamı ve biçimi durumun gereği ile kusurun ağırlığına göre belirlenir; zarar görenin rızası veya zararın artmasına katkısı indirim sonucunu doğurabilir. Ölüm, bedensel zarar, kişilik hakkı ihlali, haksız rekabet, ayırt etme gücünün geçici kaybı, sorumluluk sebeplerinin yarışması, müteselsil sorumluluk, hukuka uygunluk nedenleri ve kusursuz sorumluluk ayrı sonuçlar üretir. Zamanaşımı genel olarak öğrenmeden itibaren iki yıl ve fiilden itibaren on yıldır.

Sebepsiz zenginleşme, haklı bir sebep bulunmadan bir kişinin başka birinin malvarlığından veya emeğinden zenginleşmesi halinde doğan geri verme borcudur. TBK özellikle geçerli olmayan, gerçekleşmemiş veya sona ermiş sebebe dayanan zenginleşmelerde bu borcu kabul eder. Borçlanmadığı edimi kendi isteğiyle ifa eden kişi, geri isteme için borçlu olduğunu sanarak ifa ettiğini ispat etmelidir. Zamanaşımına uğramış borcun veya ahlaki ödevin ifası geri istenemez. Geri vermenin kapsamı zenginleşenin iyiniyetine göre değişir; iyiniyetli kişi elden çıkmış kısmı ispat ederse bundan sorumlu olmaz, iyiniyetli olmayan ise daha geniş sorumluluk taşır. Hukuka veya ahlaka aykırı sonuç amacıyla verilen şeyin geri istenememesi ve iki yıllık, on yıllık zamanaşımı sınavda belirleyicidir.

İcap ve kabul, TBK’de öneri ve kabul başlığı altında sözleşmenin kurulma mekanizmasını açıklar. Kabul için süre belirlenmişse öneren bu süre sona erinceye kadar önerisiyle bağlıdır; kabul süresinde ulaşmazsa bağlılık kalkar. Hazır olanlar arasında süresiz öneri hemen kabul edilmezse öneren bağlı kalmaz; telefon veya doğrudan iletişim sağlayan araçlarla yapılan öneri de bu gruptadır. Hazır olmayanlar arasında öneri, uygun ve zamanında gönderilecek cevabın ulaşmasının beklenebileceği ana kadar bağlayıcıdır. Açık kabul beklenmeyen durumlarda öneri uygun sürede reddedilmezse sözleşme kurulmuş sayılabilir. Ismarlanmayan şey öneri değildir; fiyat göstererek mal sergileme kural olarak öneri sayılır. Geri alma açıklaması zamanında ulaşır veya önce öğrenilirse öneri ya da kabul yapılmamış kabul edilir.

Hata, hile ve ikrah TBK’de yanılma, aldatma ve korkutma olarak düzenlenen irade bozukluklarıdır. Esaslı yanılmaya düşen taraf sözleşmeyle bağlı olmaz; sözleşmenin türünde, konusunda, kişisinde veya edim miktarında önemli açıklama yanılmaları buna örnektir. Saikte yanılma kural olarak esaslı değildir; ancak saikin sözleşmenin temeli sayılması dürüstlük kurallarına uygun ve karşı tarafça bilinebilir ise sonuç değişebilir. Aldatmada yanılmanın esaslı olması aranmaz; üçüncü kişinin aldatması karşı tarafça bilinmiş veya bilinebilecek durumda ise bağlamazlık doğurur. Korkutmada ağır ve yakın zarar tehlikesine haklı inanış gerekir; bir hakkın kullanılacağı tehdidi aşırı yarar sağlama amacıyla yapılırsa korkutma sayılabilir. Hak sahibi bir yıl içinde bağlı olmadığını bildirmez veya geri istemezse sözleşmeyi onamış olur.

Muvazaa, tarafların gerçek amaçlarını gizlemek için dışarıya farklı bir sözleşme görünümü vermesiyle ilgilidir. TBK sözleşmenin türü ve içeriği belirlenirken tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere değil, gerçek ve ortak iradelerine bakılacağını kabul eder. Bu nedenle muvazaalı görünüş, tarafların gerçekte istemedikleri sonucu doğurmaz; varsa gizlenen gerçek işlem ayrıca kendi geçerlilik koşullarına göre değerlendirilir. Borç tanımasına ilişkin güven koruması da önemlidir: yazılı borç tanımasına güvenerek alacak kazanan üçüncü kişiye karşı borçlu muvazaa savunmasını ileri süremez. Muvazaa irade bozukluğundan farklıdır; burada bir tarafın yanılması değil, tarafların görünüş ile gerçek irade arasında bilinçli ayrım kurması söz konusudur. Sınavda kelimeler değil, ortak gerçek amaç belirleyicidir.

TBK’de sözleşmelerin geçerliliği kural olarak şekle bağlı değildir; kanunda aksi öngörülmedikçe taraflar sözleşmeyi serbest biçimde kurabilir. Ancak kanun bir sözleşme için şekil öngörmüşse bu şekil kural olarak geçerlilik şeklidir ve buna uyulmadan kurulan sözleşme hüküm doğurmaz. Yazılı şekilde borç altına girenlerin imzası bulunmalıdır; imza el yazısıyla atılır, güvenli elektronik imza da aynı hukuki sonucu doğurur. İmza atamayanlar usulüne göre onaylı parmak izi, el işareti veya mühür kullanabilir. Kanuni yazılı şekle tabi sözleşmenin değiştirilmesinde de yazılı şekle uyulur; metinle çelişmeyen tamamlayıcı yan hükümler ayrıdır. Taraflar kanunda şekle bağlı olmayan sözleşme için şekil kararlaştırmışsa buna uyulmayan sözleşme tarafları bağlamaz. Şekil ispat değil, çoğu durumda geçerlilik sorunudur.

Temsil, bir kişinin başkası adına ve hesabına hukuki işlem yapması halinde işlemin sonuçlarının kime bağlanacağını gösterir. Yetkili temsilcinin bu sıfatla yaptığı işlem doğrudan temsil olunanı bağlar. Temsilci temsil sıfatını bildirmezse sonuç kural olarak kendisine ait olur; ancak karşı taraf temsil ilişkisini durumdan çıkarıyor veya çıkarması gerekiyorsa ya da işlemin temsilci veya temsil olunanla yapılması farksızsa sonuç yine temsil olunana bağlanır. Temsil yetkisi kamu hukukundan veya hukuki işlemden doğabilir; üçüncü kişilere bildirilmiş yetkinin kapsamı bildirimle belirlenir. Hukuki işlemden doğan yetki her zaman sınırlanabilir veya geri alınabilir, fakat bildirilen yetkinin geri alındığı iyiniyetli üçüncü kişilere bildirilmelidir. Yetkisiz temsil işlemi temsil olunan onarsa bağlar; onama yoksa karşı tarafın zararı yetkisiz temsilciden istenebilir.

İfa, borçlunun borç ilişkisinde üstlendiği edimi gereği gibi yerine getirerek borcu sona erdirmesidir. TBK borcun bizzat borçlu tarafından ifasını kural olarak zorunlu görmez; alacaklının şahsen ifada menfaati varsa durum değişir. Alacaklı, tamamı belli ve muaccel borçta kısmi ifayı reddedebilir; bölünemeyen borçta birden çok alacaklı veya borçlu varsa özel sonuçlar doğar. Çeşit ve seçimlik borçlarda seçim kural olarak borçluya aittir. İfa yeri taraf iradesiyle belirlenir; aksi yoksa para borcu alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde, parça borcu sözleşme kurulduğunda şeyin bulunduğu yerde, diğer borçlar borçlunun yerleşim yerinde ifa edilir. İfa zamanı kararlaştırılmamışsa borç doğum anında muacceldir. Karşılıklı borçlarda ifa isteyen taraf kural olarak kendi borcunu ifa etmiş veya önermiş olmalıdır.

Borçlunun temerrüdü, muaccel borcun zamanında ifa edilmemesi ve kural olarak alacaklının ihtarıyla borçlunun gecikme sorumluluğuna girmesidir. İfa günü taraflarca birlikte belirlenmişse veya sözleşmede saklı tutulan hakka dayanılarak usulüne uygun belirlenmişse günün geçmesiyle temerrüt doğar; haksız fiilde fiil tarihinde, sebepsiz zenginleşmede zenginleşme tarihinde temerrüt kabul edilir, iyiniyetli sebepsiz zenginleşende bildirim gerekir. Temerrüde düşen borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe gecikme zararını giderir ve bazı beklenmedik hal zararlarından da sorumlu olur. Para borçlarında temerrüt faizi ve aşan zarar hükümleri uygulanır. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde alacaklı uygun süre verir; bazı hallerde süreye gerek yoktur. Süre sonuçsuz kalırsa ifa ve gecikme tazminatı, ifadan vazgeçip olumlu zarar veya sözleşmeden dönme seçenekleri gündeme gelir.

İfa imkansızlığı, borcun ifasının borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkansız hale gelmesi durumunda borcu sona erdiren kurumdur. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde imkansızlık nedeniyle borçtan kurtulan borçlu, karşı taraftan aldığı edimi sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri verir ve henüz ifa edilmemiş karşı edimi isteyemez; hasarın alacaklıya yükletildiği özel haller saklıdır. Borçlu imkansızlığı gecikmeksizin bildirmez ve zararın artmaması için gerekli önlemleri almazsa bundan doğan zararları giderir. Kısmi imkansızlıkta borçlu yalnız imkansızlaşan kısımdan kurtulur; fakat bu durum baştan bilinseydi sözleşme yapılmayacak idiyse borcun tamamı sona erebilir. Aşırı ifa güçlüğü imkansızlık değildir; öngörülemeyen olağanüstü durum ifayı dürüstlük kuralına aykırı ölçüde ağırlaştırırsa uyarlama, dönme veya sürekli edimde fesih gündeme gelir.

Alacaklının temerrüdü, borçlu edimi gereği gibi önerdiği halde alacaklının haklı sebep olmaksızın kabulden kaçınması veya borçlunun ifa edebilmesi için kendisinin yapması gereken hazırlık fiillerini yapmaması halinde ortaya çıkar. Bir alacaklı müteselsil borçlulardan birine karşı temerrüde düşerse diğerlerine karşı da temerrüde düşmüş sayılır. Bir şeyin teslimine ilişkin edimlerde borçlu, hasar ve giderleri alacaklıya ait olmak üzere şeyi tevdi ederek borcundan kurtulabilir; tevdi yerini ifa yerindeki hakim belirler, ticari mallarda ardiyeye tevdi mümkündür. Tevdi uygun değilse, şey bozulabilir veya masraf gerektiriyorsa borçlu ihtar ve hakim izniyle satış yaptırıp bedeli tevdi edebilir. Teslim dışındaki edimlerde borçlu, borçlunun temerrüdüne ilişkin hükümlere göre sözleşmeden dönebilir. Alacaklının kimliğinde duraksama gibi diğer ifa engellerinde de benzer haklar kullanılabilir.

Müteselsil borçluluk, birden çok borçludan her birinin alacaklıya karşı borcun tamamından sorumlu olmayı kabul etmesiyle veya kanunun öngördüğü hallerde doğar. Alacaklı borcun tamamını veya bir kısmını borçluların hepsinden ya da yalnız birinden isteyebilir; borçluların sorumluluğu borç tamamen ödeninceye kadar sürer. Borçlu alacaklıya karşı kendi kişisel defilerini ve borcun sebep veya konusundan doğan ortak savunmaları ileri sürebilir; ortak savunmayı kullanmayan borçlu diğerlerine karşı sorumlu olabilir. Borçlulardan biri davranışıyla diğerlerinin durumunu ağırlaştıramaz. İfa veya takas borcu sona erdirdiği ölçüde diğer borçluları da kurtarır; ibra ise iç ilişkideki katılma payı oranında etki eder. İç ilişkide aksi yoksa borçlular eşit paylarla sorumludur; payından fazlasını ödeyen borçlu rücu eder ve ödediği oranda alacaklının haklarına halef olur.

Cezai şart, TBK’de ceza koşulu olarak düzenlenir ve borcun hiç ya da gereği gibi ifa edilmemesi, belirli zaman veya yerde ifa edilmemesi gibi haller için önceden kararlaştırılan yaptırımdır. Borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi için ceza kararlaştırılmışsa, aksi anlaşılmadıkça alacaklı ya asıl borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir. Ceza belirlenen zaman veya yerde ifa etmeme için öngörülmüşse alacaklı, açıkça feragat etmedikçe veya ifayı çekincesiz kabul etmedikçe asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir. Alacaklı zarar görmemiş olsa bile ceza istenir; zarar ceza tutarını aşarsa aşan kısmın istenmesi borçlunun kusurunun ispatına bağlıdır. Ceza koşulu asıl borca bağlıdır; asıl borç geçersizse veya borçlunun sorumlu olmadığı sonradan imkansızlık varsa ceza istenemez. Hakim aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir.

Bağlanma parası, Türk Borçlar Kanununda sözleşme kurulurken verilen paranın hukuki anlamını belirleyen kısa fakat sınav değeri yüksek bir kurumdur. Kanuna göre sözleşme yapılırken verilen bir miktar para, kural olarak cayma parası değil, sözleşmenin yapıldığına kanıt sayılır. Aksine sözleşme veya yerel adet yoksa bu para esas alacaktan düşülür. Bu nedenle bağlanma parası, taraflardan birine serbestçe sözleşmeden dönme yetkisi veren bir bedel değildir. Cayma parası kararlaştırılmışsa sonuç değişir: taraflardan her biri cayabilir; parayı veren cayarsa verdiğini bırakır, alan cayarsa aldığının iki katını geri verir. Öğrenme açısından temel ayrım şudur: bağlanma parası sözleşmenin varlığını ispat ve alacaktan mahsup işlevi görür; cayma parası ise sözleşmeden cayma yetkisi ve özel mali sonuç doğurur. Belirsiz olaylarda kanuni varsayım bağlanma parasıdır.

Alacağın devri, borç ilişkisinde borçlu değişmeden alacaklının değişmesidir. TBK m. 183'e göre kanun, sözleşme veya işin niteliği engel olmadıkça alacaklı, borçlunun rızasını aramadan alacağını üçüncü kişiye devredebilir. İradi devrin geçerliliği yazılı şekle bağlıdır; ancak alacağın devri sözü verme şekle bağlı değildir. Kanun veya mahkeme kararıyla gerçekleşen devir ise özel şekle ve önceki alacaklının rızasına gerek olmadan üçüncü kişilere ileri sürülebilir. Devir borçlunun durumunu ağırlaştırmamalıdır: borçlu, devir kendisine bildirilmemişse iyi niyetle önceki alacaklıya ifa ederek borçtan kurtulabilir; alacağın devrini öğrendiği anda eski alacaklıya yöneltebildiği def’i ve itirazları yeni alacaklıya karşı da kullanabilir; şartları oluşmuşsa takas hakkını da korur. Devirle bağlı haklar ve işlemiş faizler de devralana geçer; devreden belge, senet ve gerekli bilgileri devralana vermekle yükümlüdür, ayrıca garanti sonuçları doğabilir.

Borcun üstlenilmesi, borç ilişkisinde borçlu tarafın değişmesi veya mevcut borca yeni bir sorumlunun eklenmesiyle ilgili kuralları ifade eder. Türk Borçlar Kanunu, önce iç üstlenmeyi, sonra alacaklıyla yapılan dış üstlenmeyi düzenler. İç üstlenmede üçüncü kişi borçluya karşı borcu bizzat ifa ederek ya da alacaklının rızasıyla üstlenerek onu borçtan kurtarma yükümlülüğü altına girer; alacaklı henüz bu sözleşmenin tarafı değildir. Dış üstlenmede ise borcu üstlenen ile alacaklı arasında sözleşme kurulur ve eski borçlu borcundan kurtulur. Buna rağmen bağlı haklar, kişiye özgü olanlar hariç, korunur; kefil ve üçüncü kişinin rehni yazılı rıza olmadıkça devam etmez. Yeni borçlu üstlenilen borca ilişkin savunmaları ileri sürebilir. Hükümsüzlük, borca katılma ve malvarlığı ya da işletme devri hükümleri sınavda özellikle karıştırılan alanlardır.

İbra, borcu sona erdiren bir sözleşmedir. Türk Borçlar Kanunu, borcu doğuran işlem kanunen veya taraflarca şekle bağlanmış olsa bile, tarafların şekle bağlı olmadan yapacakları ibra sözleşmesiyle borcun tamamen ya da kısmen ortadan kaldırılabileceğini belirtir. Bu yüzden ibra tek taraflı vazgeçme değil, alacaklı ile borçlu arasında kurulan bir anlaşmadır. Konu, asıl borca bağlı hakların akıbeti ve müteselsil borçluluktaki etkileriyle birlikte öğrenilmelidir. Asıl borç ifa veya başka nedenle sona ererse rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu gibi bağlı hak ve borçlar da kural olarak sona erer; ancak işlemiş faiz ve ceza koşulu belirli biçimlerde saklı tutulmuşsa istenebilir. Müteselsil borçlulardan birinin ibra edilmesi ise diğer borçluların sorumluluğunu tamamen otomatik olarak kaldırmaz; durum ve borcun niteliği dikkatle ayrılmalıdır.

Yenileme, mevcut bir borcun yeni bir borçla sona erdirilmesidir; fakat bu sonuç kendiliğinden doğmaz. Türk Borçlar Kanunu, yenilemenin ancak tarafların bu yöndeki açık iradesiyle gerçekleşeceğini kabul eder. Bu yüzden mevcut borç için kambiyo taahhüdünde bulunulması, yeni bir alacak senedi düzenlenmesi veya yeni bir kefalet senedi verilmesi, açık yenileme iradesi yoksa yenileme sayılmaz. Cari hesaplarda da aynı dikkat gerekir: çeşitli kalemlerin hesaba yazılması borcu yenilemez. Buna karşılık hesap kesilir ve hesap sonucu diğer tarafça kabul edilirse borç yenilenmiş olur. Güvence bulunan kalemlerde ise aksi kararlaştırılmadıkça hesap kesilip sonucun kabul edilmesi güvenceyi sona erdirmez. Yenileme sorularında eski borcun geçerli biçimde gerçekten sona erip ermediği, açık irade şartı ve cari hesap istisnası birlikte değerlendirilmelidir.

Takas, iki kişinin karşılıklı olarak para veya özdeş diğer edimleri birbirine borçlu olması hâlinde, borçların belirli şartlarla birbirine mahsup edilerek sona ermesidir. Genel kuralda her iki borcun da muaccel olması gerekir. Alacaklardan biri çekişmeli olsa bile takas ileri sürülebilir; zamanaşımına uğramış alacak ise ancak takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamışsa takasta kullanılabilir. Takas kendiliğinden değil, borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesiyle gerçekleşir ve iki borç, takas edilebilecekleri anda daha az olan borç tutarınca sona erer. Kefalet, üçüncü kişi yararına sözleşme, iflas, alacaklının rızasına bağlı takas edilebilir alacaklar ve takastan önceden feragat hükümleri sınavda ayırıcıdır. Özellikle nafaka, işçi ücreti ve tevdi edilen eşya gibi alacaklarda alacaklı rızası aranır; bildirim şartı ayrıca unutulmamalıdır.

Zamanaşımı, alacağın belirli süreler içinde ileri sürülmemesi hâlinde borçluya savunma imkânı veren kurumdur; hâkim bunu dava dosyasında kendiliğinden dikkate alamaz, ileri sürülmesi gerekir. Türk Borçlar Kanunu’nda genel süre, kanunda aksine hüküm yoksa on yıldır. Bazı alacaklar için beş yıllık süre öngörülmüştür: kira, faiz ve ücret gibi dönemsel edimler; konaklama ve yeme içme bedelleri; küçük sanat ve küçük perakende satış alacakları; ortaklık ilişkilerinden belirli alacaklar; vekâlet, komisyon, acentalık ve bazı simsarlık alacakları; yüklenicinin ağır kusuru dışındaki eser sözleşmesi alacakları. Bu süreler sözleşmeyle değiştirilemez. Zamanaşımı kural olarak alacağın muaccel olmasıyla başlar; başlangıç günü sayılmaz. Durma ve kesilme sebepleri, bağlı alacaklar, ek altmış günlük süre, rehindeki yetki ve feragatin sınırları sınavda birlikte öğrenilmelidir.