Hakim-Savcı Borçlar Hukuku (Genel Hükümler) Konu Anlatımı

Sözleşmeden doğan borç, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulan sözleşmenin sonucudur. Öneri bağlanma iradesi ve esaslı noktaları içermeli, kabul öneriye uygun olmalıdır; uygun olmayan değişiklik yeni öneri sayılabilir. Taraflar sözleşme özgürlüğüne sahip olsa da emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız sözleşme kesin hükümsüzdür. Kanun şekil öngörmüşse geçerlilik bu şekle bağlıdır. Genel işlem koşulları karşı tarafa açıkça bildirilip içeriğini öğrenme imkânı verilmeden sözleşmeye girmez; şaşırtıcı koşullar yazılmamış sayılabilir. Yanılma, aldatma ve korkutma sözleşmeyle bağlılığı etkiler; yetkisiz temsilde sonuç temsil olunanın onamasına bağlıdır. Geçerli sözleşme tarafları borcun konusu, ifa ve ihlal sonuçları bakımından bağlar.

TBK m. 49'daki kusura dayalı haksız fiil sorumluluğu; hukuka aykırı fiil, zarar, uygun nedensellik bağı ve kusurun birlikte bulunmasını gerektirir. Zarar gören bu unsurları kural olarak ispatlar; zarar miktarı tam kanıtlanamıyorsa hâkim olayların olağan akışını ve alınan önlemleri gözeterek belirler. Tazminat zararı aşan ceza değildir; TBK m. 51-52 uyarınca kusurun ağırlığı, durumun gereği ve zarar görenin ortak kusuru indirime yol açabilir. Adam çalıştıran, hayvan bulunduran, yapı maliki ve tehlikeli işletme gibi kusursuz sorumluluk hâlleri özel şartlara bağlıdır. Genel zamanaşımı, zarar ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki, fiilden itibaren on yıldır; daha uzun ceza zamanaşımı ile özel kanun hükümleri saklıdır.

Sebepsiz zenginleşme, bir kişinin malvarlığı veya emeğinden haklı sebep olmaksızın zenginleşenin kazanımı geri vermesini sağlar. Zenginleşme geçersiz bir sebebe, gerçekleşmemiş bir sebebe veya sonradan ortadan kalkan bir sebebe dayanabilir. Borçlanılmamış edimi kendi isteğiyle yerine getiren kişi, kural olarak kendisini borçlu sandığını ispat etmelidir; zamanaşımına uğramış borcun veya ahlaki ödevin ifası geri istenemez. İyiniyetli zenginleşen, geri isteme anında elinde kalmadığını ispat ettiği bölümden sorumlu olmaz; iyiniyetli olmayan ya da iadeyi hesaba katması gereken kişi daha geniş sorumludur. Talep, hakkın öğrenilmesinden itibaren iki ve her hâlde zenginleşmeden itibaren on yılda zamanaşımına uğrar.

Öneri, sözleşmenin esaslı noktalarını içeren ve kabul edilmesiyle sözleşmeyi kurma iradesini gösteren açıklamadır; kabul öneriye uygun karşı iradedir. Fiyat göstererek mal sergileme ve tarife-fiyat listesi gönderme, aksi açıkça anlaşılmadıkça öneri sayılır. Süreli öneri belirlenen sürenin sonuna kadar bağlar. Hazır olanlar arasındaki süresiz öneri hemen kabul edilmezse; hazır olmayanlar arasındaki öneri ise zamanında ve usulüne uygun gönderilmiş cevabın ulaşmasının bekleneceği süre dolunca bağlayıcılığını yitirir. Kabul açık beyanla veya koşulları varsa davranışla yapılabilir; susma kural olarak kabul değildir. Esaslı noktalarda uyuşma sözleşmeyi kurabilir, ikincil noktalar sonradan tamamlanabilir.

TBK'de yanılma, aldatma ve korkutma sözleşme iradesinin sağlıklı oluşmasını engelleyen ayrı kurumlardır. Esaslı yanılmaya düşen taraf sözleşmeyle bağlı olmaz; saikte yanılma ancak saikin sözleşmenin temeli sayılması dürüstlük kuralına uygun ve karşı tarafça bilinebilir olduğunda esaslıdır. Basit hesap yanlışları sözleşmeyi bozmaz, düzeltilir. Aldatmada yanılmanın esaslı olması aranmaz; üçüncü kişinin aldatması, karşı taraf bunu biliyor veya bilebilecek durumdaysa bağlayıcılığı etkiler. Korkutmada kişi veya yakınları için ağır ve yakın zarar tehlikesine haklı inanış gerekir; bir hakkın kullanılacağı tehdidi, aşırı yarar sağlamak amacıyla yapılırsa korkutma olabilir. Yanılmayı veya aldatmayı öğrenen ya da korkutmanın etkisinden kurtulan taraf bir yıl içinde bağlı olmadığını bildirmez veya verdiğini geri istemezse sözleşmeyi onamış sayılır.

Muvazaa, tarafların üçüncü kişilere karşı bir hukuki işlem görünümü yaratmak için gerçek ve ortak iradeleriyle uyuşmayan açıklamalar yapmasıdır. TBK m. 19, sözleşmenin türü ve içeriği belirlenirken kullanılan sözlere değil tarafların gerçek ve ortak iradesine bakılmasını emreder. Mutlak muvazaada taraflar görünürdeki işlemin hiçbir sonuç doğurmasını istemez; nispi muvazaada görünürdeki işlem başka bir gizli işlemi örter. Görünürdeki işlem tarafların iradesini yansıtmadığı için hüküm doğurmaz; gizli işlem ise kendi esas ve şekil koşullarını sağlıyorsa geçerli olabilir. Muvazaa, bir tarafın tek yanlı zihni kaydı veya yanılması değil, iki tarafın bilerek kurduğu görünüş anlaşmasıdır. Yazılı borç tanımasına güvenerek alacağı kazanmış üçüncü kişiye karşı muvazaa savunması ileri sürülemez.

TBK’de sözleşmelerin geçerliliği kural olarak şekle bağlı değildir; kanunda aksi öngörülmedikçe taraflar sözleşmeyi serbest biçimde kurabilir. Ancak kanun bir sözleşme için şekil öngörmüşse bu şekil kural olarak geçerlilik şeklidir ve buna uyulmadan kurulan sözleşme hüküm doğurmaz. Yazılı şekilde borç altına girenlerin imzası bulunmalıdır; imza el yazısıyla atılır, güvenli elektronik imza da aynı hukuki sonucu doğurur. İmza atamayanlar usulüne göre onaylı parmak izi, el işareti veya mühür kullanabilir. Kanuni yazılı şekle tabi sözleşmenin değiştirilmesinde de yazılı şekle uyulur; metinle çelişmeyen tamamlayıcı yan hükümler ayrıdır. Taraflar kanunda şekle bağlı olmayan sözleşme için şekil kararlaştırmışsa buna uyulmayan sözleşme tarafları bağlamaz. Şekil ispat değil, çoğu durumda geçerlilik sorunudur.

Temsil, bir kişinin başkası adına ve hesabına hukuki işlem yapması halinde işlemin sonuçlarının kime bağlanacağını gösterir. Yetkili temsilcinin bu sıfatla yaptığı işlem doğrudan temsil olunanı bağlar. Temsilci temsil sıfatını bildirmezse sonuç kural olarak kendisine ait olur; ancak karşı taraf temsil ilişkisini durumdan çıkarıyor veya çıkarması gerekiyorsa ya da işlemin temsilci veya temsil olunanla yapılması farksızsa sonuç yine temsil olunana bağlanır. Temsil yetkisi kamu hukukundan veya hukuki işlemden doğabilir; üçüncü kişilere bildirilmiş yetkinin kapsamı bildirimle belirlenir. Hukuki işlemden doğan yetki her zaman sınırlanabilir veya geri alınabilir, fakat bildirilen yetkinin geri alındığı iyiniyetli üçüncü kişilere bildirilmelidir. Yetkisiz temsil işlemi temsil olunan onarsa bağlar; onama yoksa karşı tarafın zararı yetkisiz temsilciden istenebilir.

İfa, borçlunun üstlendiği edimi borcun içeriğine uygun biçimde yerine getirerek borcu sona erdirmesidir. Alacaklının borçlunun şahsen ifasında menfaati yoksa üçüncü kişi de ifa edebilir. Muaccel ve tamamı belirli borçta alacaklı kısmi ifayı reddedebilir; bölünemeyen edimde alacaklılar ve borçlular için özel birlikte ifa kuralları uygulanır. İfa yeri önce sözleşmeyle, yoksa para borcu, parça borcu ve diğer borçlar için TBK'nin tamamlayıcı ölçütleriyle belirlenir. Vade kararlaştırılmamışsa borç doğduğu anda muacceldir. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmede ifa isteyen taraf, daha sonra ifa hakkı yoksa kendi edimini ifa etmiş veya önermiş olmalıdır. Makbuz ve senedin geri verilmesi ifanın ispatını tamamlar.

Borçlunun temerrüdü, muaccel ve ifası mümkün bir borcun zamanında yerine getirilmemesidir; kural olarak alacaklının ihtarı gerekir. İfa günü birlikte belirlenmişse veya sözleşmedeki yetkiye dayanılarak usulünce belirlenmişse günün geçmesi ihtarın yerini alır. Borçlu kusursuzluğunu kanıtlamadıkça gecikme zararından, şartları varsa beklenmedik hâlden ve para borcunda temerrüt faizinden sorumludur. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde alacaklı çoğunlukla uygun ek süre verir; süre sonuçsuz kalırsa aynen ifa ve gecikme tazminatı, ifadan vazgeçerek olumlu zarar veya sözleşmeden dönme seçeneklerinden birini kullanabilir.

Borçlunun sorumlu tutulamayacağı sonradan imkânsızlıkta borç sona erer; karşılıklı sözleşmede borçtan kurtulan taraf aldığı karşı edimi sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri verir ve henüz ifa edilmemiş karşı edimi isteyemez. Borçlu imkânsızlığı gecikmeden bildirmez veya zararı azaltıcı önlem almazsa bundan doğan zararı giderir. Kısmi imkânsızlıkta yalnız imkânsız bölüm sona erer; tarafların sözleşmeyi bu eksik hâliyle yapmayacağı anlaşılırsa borcun tamamı sona erebilir. Aşırı ifa güçlüğünde edim hâlâ mümkündür; sözleşme kurulduktan sonra borçludan kaynaklanmayan öngörülemez olağanüstü durum ifa dengesini dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozarsa borçlu önce uyarlama, bu mümkün değilse dönme veya sürekli edimli sözleşmede fesih isteyebilir. Hak kural olarak edim ifa edilmemişken ya da hak saklı tutularak ifa edilmişken kullanılır.

TBK 106'ya göre yapma veya verme edimi gereği gibi önerildiği hâlde alacaklı haklı sebep olmaksızın kabulden ya da borçlunun ifası için gerekli hazırlık fiilinden kaçınırsa alacaklının temerrüdü oluşur; bir müteselsil borçluya karşı temerrüt diğerlerine de yayılır. Teslim borcunda borçlu, hasar ve gider alacaklıya ait olmak üzere şeyi tevdi ederek kurtulabilir. Tevdi yerini ifa yerindeki hâkim belirler; ticari mal hâkim kararı olmadan ardiyeye bırakılabilir. Tevdi uygun değil, mal bozulabilir veya korunması önemli gider gerektiriyorsa TBK 108'deki ihtar, hâkim izni ve satış kuralları uygulanır. Borçlu, alacaklı kabulü açıkladıktan veya tevdi rehni sona erdirdikten sonra tevdi konusunu geri alamaz; daha önce geri alırsa alacak yan haklarıyla sürer. Teslim dışındaki edimlerde TBK 110 uyarınca borçlu, borçlunun temerrüdü hükümlerine göre sözleşmeden dönebilir. Alacaklının kimliği veya hakkın sahibi konusundaki kusursuz belirsizlik gibi diğer engellerde TBK 111 tevdi ya da dönme yollarını açar.

Müteselsil borçlulukta her borçlu alacaklıya karşı borcun tamamından sorumludur; alacaklı borç tamamen ödeninceye kadar borçluların birine, birkaçına veya hepsine başvurabilir. Borçlulardan birinin ifası borcu o ölçüde herkes için sona erdirir. Her borçlu ortak savunmaları ileri sürmek zorundadır; yalnız kendi kişisel ilişkisine dayanan savunmadan diğerleri yararlanmaz. İç ilişkide paylar anlaşma veya ilişkinin niteliğine göre, bunlar yoksa eşit belirlenir. Payından fazla ödeyen borçlu diğerlerine payları oranında rücu eder ve ödediği ölçüde alacaklının haklarına halef olur. Bir borçludan tahsil edilemeyen pay, kanuni kurala göre diğer borçlular arasında paylaştırılır. Dış sorumluluk ile nihai iç yük birbirine karıştırılmamalıdır.

Cezai şart, TBK’de ceza koşulu olarak düzenlenir ve borcun hiç ya da gereği gibi ifa edilmemesi, belirli zaman veya yerde ifa edilmemesi gibi haller için önceden kararlaştırılan yaptırımdır. Borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi için ceza kararlaştırılmışsa, aksi anlaşılmadıkça alacaklı ya asıl borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir. Ceza belirlenen zaman veya yerde ifa etmeme için öngörülmüşse alacaklı, açıkça feragat etmedikçe veya ifayı çekincesiz kabul etmedikçe asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir. Alacaklı zarar görmemiş olsa bile ceza istenir; zarar ceza tutarını aşarsa aşan kısmın istenmesi borçlunun kusurunun ispatına bağlıdır. Ceza koşulu asıl borca bağlıdır; asıl borç geçersizse veya borçlunun sorumlu olmadığı sonradan imkansızlık varsa ceza istenemez. Hakim aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir.

Bağlanma parası, Türk Borçlar Kanununda sözleşme kurulurken verilen paranın hukuki anlamını belirleyen kısa fakat sınav değeri yüksek bir kurumdur. Kanuna göre sözleşme yapılırken verilen bir miktar para, kural olarak cayma parası değil, sözleşmenin yapıldığına kanıt sayılır. Aksine sözleşme veya yerel adet yoksa bu para esas alacaktan düşülür. Bu nedenle bağlanma parası, taraflardan birine serbestçe sözleşmeden dönme yetkisi veren bir bedel değildir. Cayma parası kararlaştırılmışsa sonuç değişir: taraflardan her biri cayabilir; parayı veren cayarsa verdiğini bırakır, alan cayarsa aldığının iki katını geri verir. Öğrenme açısından temel ayrım şudur: bağlanma parası sözleşmenin varlığını ispat ve alacaktan mahsup işlevi görür; cayma parası ise sözleşmeden cayma yetkisi ve özel mali sonuç doğurur. Belirsiz olaylarda kanuni varsayım bağlanma parasıdır.

Alacağın devri, borç ilişkisinde borçlu değişmeden alacaklının değişmesidir. TBK m. 183'e göre kanun, sözleşme veya işin niteliği engel olmadıkça alacaklı, borçlunun rızasını aramadan alacağını üçüncü kişiye devredebilir. İradi devrin geçerliliği yazılı şekle bağlıdır; ancak alacağın devri sözü verme şekle bağlı değildir. Kanun veya mahkeme kararıyla gerçekleşen devir ise özel şekle ve önceki alacaklının rızasına gerek olmadan üçüncü kişilere ileri sürülebilir. Devir borçlunun durumunu ağırlaştırmamalıdır: borçlu, devir kendisine bildirilmemişse iyi niyetle önceki alacaklıya ifa ederek borçtan kurtulabilir; alacağın devrini öğrendiği anda eski alacaklıya yöneltebildiği def’i ve itirazları yeni alacaklıya karşı da kullanabilir; şartları oluşmuşsa takas hakkını da korur. Devirle bağlı haklar ve işlemiş faizler de devralana geçer; devreden belge, senet ve gerekli bilgileri devralana vermekle yükümlüdür, ayrıca garanti sonuçları doğabilir.

Borcun üstlenilmesi, borç ilişkisinde borçlu tarafın değişmesi veya mevcut borca yeni bir sorumlunun eklenmesiyle ilgili kuralları ifade eder. Türk Borçlar Kanunu, önce iç üstlenmeyi, sonra alacaklıyla yapılan dış üstlenmeyi düzenler. İç üstlenmede üçüncü kişi borçluya karşı borcu bizzat ifa ederek ya da alacaklının rızasıyla üstlenerek onu borçtan kurtarma yükümlülüğü altına girer; alacaklı henüz bu sözleşmenin tarafı değildir. Dış üstlenmede ise borcu üstlenen ile alacaklı arasında sözleşme kurulur ve eski borçlu borcundan kurtulur. Buna rağmen bağlı haklar, kişiye özgü olanlar hariç, korunur; kefil ve üçüncü kişinin rehni yazılı rıza olmadıkça devam etmez. Yeni borçlu üstlenilen borca ilişkin savunmaları ileri sürebilir. Hükümsüzlük, borca katılma ve malvarlığı ya da işletme devri hükümleri sınavda özellikle karıştırılan alanlardır.

İbra, borcu sona erdiren bir sözleşmedir. Türk Borçlar Kanunu, borcu doğuran işlem kanunen veya taraflarca şekle bağlanmış olsa bile, tarafların şekle bağlı olmadan yapacakları ibra sözleşmesiyle borcun tamamen ya da kısmen ortadan kaldırılabileceğini belirtir. Bu yüzden ibra tek taraflı vazgeçme değil, alacaklı ile borçlu arasında kurulan bir anlaşmadır. Konu, asıl borca bağlı hakların akıbeti ve müteselsil borçluluktaki etkileriyle birlikte öğrenilmelidir. Asıl borç ifa veya başka nedenle sona ererse rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu gibi bağlı hak ve borçlar da kural olarak sona erer; ancak işlemiş faiz ve ceza koşulu belirli biçimlerde saklı tutulmuşsa istenebilir. Müteselsil borçlulardan birinin ibra edilmesi ise diğer borçluların sorumluluğunu tamamen otomatik olarak kaldırmaz; durum ve borcun niteliği dikkatle ayrılmalıdır.

Yenileme, mevcut bir borcun yeni bir borçla sona erdirilmesidir; fakat bu sonuç kendiliğinden doğmaz. Türk Borçlar Kanunu, yenilemenin ancak tarafların bu yöndeki açık iradesiyle gerçekleşeceğini kabul eder. Bu yüzden mevcut borç için kambiyo taahhüdünde bulunulması, yeni bir alacak senedi düzenlenmesi veya yeni bir kefalet senedi verilmesi, açık yenileme iradesi yoksa yenileme sayılmaz. Cari hesaplarda da aynı dikkat gerekir: çeşitli kalemlerin hesaba yazılması borcu yenilemez. Buna karşılık hesap kesilir ve hesap sonucu diğer tarafça kabul edilirse borç yenilenmiş olur. Güvence bulunan kalemlerde ise aksi kararlaştırılmadıkça hesap kesilip sonucun kabul edilmesi güvenceyi sona erdirmez. Yenileme sorularında eski borcun geçerli biçimde gerçekten sona erip ermediği, açık irade şartı ve cari hesap istisnası birlikte değerlendirilmelidir.

Takas, iki kişinin karşılıklı olarak para veya özdeş diğer edimleri birbirine borçlu olması hâlinde, borçların belirli şartlarla birbirine mahsup edilerek sona ermesidir. Genel kuralda her iki borcun da muaccel olması gerekir. Alacaklardan biri çekişmeli olsa bile takas ileri sürülebilir; zamanaşımına uğramış alacak ise ancak takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamışsa takasta kullanılabilir. Takas kendiliğinden değil, borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesiyle gerçekleşir ve iki borç, takas edilebilecekleri anda daha az olan borç tutarınca sona erer. Kefalet, üçüncü kişi yararına sözleşme, iflas, alacaklının rızasına bağlı takas edilebilir alacaklar ve takastan önceden feragat hükümleri sınavda ayırıcıdır. Özellikle nafaka, işçi ücreti ve tevdi edilen eşya gibi alacaklarda alacaklı rızası aranır; bildirim şartı ayrıca unutulmamalıdır.

Zamanaşımı, alacağın belirli süreler içinde ileri sürülmemesi hâlinde borçluya savunma imkânı veren kurumdur; hâkim bunu dava dosyasında kendiliğinden dikkate alamaz, ileri sürülmesi gerekir. Türk Borçlar Kanunu’nda genel süre, kanunda aksine hüküm yoksa on yıldır. Bazı alacaklar için beş yıllık süre öngörülmüştür: kira, faiz ve ücret gibi dönemsel edimler; konaklama ve yeme içme bedelleri; küçük sanat ve küçük perakende satış alacakları; ortaklık ilişkilerinden belirli alacaklar; vekâlet, komisyon, acentalık ve bazı simsarlık alacakları; yüklenicinin ağır kusuru dışındaki eser sözleşmesi alacakları. Bu süreler sözleşmeyle değiştirilemez. Zamanaşımı kural olarak alacağın muaccel olmasıyla başlar; başlangıç günü sayılmaz. Durma ve kesilme sebepleri, bağlı alacaklar, ek altmış günlük süre, rehindeki yetki ve feragatin sınırları sınavda birlikte öğrenilmelidir.