Hâkim-Savcı İdari Yargı Anayasa Hukuku Konu Anlatımı

Anayasa hukuku, devlet iktidarının kaynağını, kullanılma biçimini ve sınırlarını açıklayan temel kamu hukuku alanıdır. 1982 Anayasası bu çerçeveyi başlangıç hükümleri, genel esaslar, temel haklar ve devlet organları üzerinden kurar. Anayasanın üstünlüğü, bütün devlet organlarının ve kişilerin anayasal kurallarla bağlı olması anlamına gelir; kanunlar bu üst norma aykırı olamaz. Egemenlik millete aittir, ancak bu egemenlik keyfi biçimde değil, Anayasanın yetkilendirdiği organlar eliyle kullanılır. Yasama, yürütme ve yargı fonksiyonları ayrı düzenlenmiş; ayrılık, organlar arası hiyerarşi değil işbölümü ve denge fikri olarak benimsenmiştir. Bu nedenle anayasa teorisinin merkezinde hukuk devleti, sınırlı iktidar, normlar hiyerarşisi ve temel hak güvenceleri birlikte düşünülür. Anayasa hukuku bu yüzden idari uyuşmazlıklarda yetki, şekil, sebep, konu, amaç ve yargısal denetim başlıklarının anayasal temelini de verir.

Türk anayasa tarihi, Osmanlı dönemindeki sınırlı anayasal denemelerden Cumhuriyet anayasalarına, oradan da 1982 Anayasasının değişen yapısına uzanan süreklilik ve kırılmaları birlikte ele alır. Mevcut anayasal düzen bakımından temel metin 18 Ekim 1982 tarihinde kabul edilen ve 7 Kasım 1982 halkoylaması sonrasında yürürlüğe giren 1982 Anayasasıdır. Bu metin zaman içinde önemli değişiklikler geçirmiştir. 1995 değişikliği başlangıç metni ve siyasal katılım alanında; 2001 ve 2004 değişiklikleri hak ve özgürlük güvencelerinde; 2010 değişikliği yargı ve bireysel başvuru sisteminde; 2017 değişikliği ise hükümet sistemi, yürütme ve seçim düzeninde belirleyici olmuştur. Bugünkü hükümler değerlendirilirken tarihsel metin değil, değişikliklerden sonra oluşan güncel anayasal yapı esas alınır. Bu değişim çizgisi, mülga kurumlarla yürürlükteki kurumların ayrılmasını zorunlu kılar.

Devletin temel nitelikleri, Anayasanın ilk maddelerinde yoğunlaşan ve bütün kamu gücünü yönlendiren ilkelerdir. Türkiye Devleti cumhuriyettir; Cumhuriyet insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olarak tanımlanır. Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü, Türkçe, bayrak, İstiklal Marşı ve Ankara başkent kuralı anayasal düzeyde güvence altındadır. İlk üç madde değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez. Devletin temel amaçları bağımsızlığı, bütünlüğü, Cumhuriyeti, demokrasiyi, refahı ve hakların gelişme şartlarını korumaktır. Egemenlik millete aittir; yasama, yürütme ve yargı yetkileri Anayasanın belirlediği organlarca kullanılır. Eşitlik ve Anayasanın üstünlüğü ilkeleri, idare dahil tüm makamları bağlar. Bu ilkeler idari yargıda işlem denetiminin anayasal ölçüleri olarak da görünür.

Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisine aittir ve devredilemez. Meclis genel oyla seçilen altı yüz milletvekilinden oluşur; milletvekilleri seçildikleri çevreyi değil bütün milleti temsil eder. Seçimler Cumhurbaşkanlığı seçimleriyle birlikte beş yılda bir yapılır. TBMM'nin temel görevleri kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak, bütçe ve kesinhesap kanun tekliflerini görüşüp kabul etmek, para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek, milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak ve belirli çoğunlukla af ilan etmektir. Kanun teklif etmeye milletvekilleri yetkilidir; Cumhurbaşkanı kabul edilen kanunları yayımlar veya yeniden görüşülmek üzere geri gönderebilir. Meclis, araştırma, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı soru yollarıyla bilgi edinme ve denetim yapar. Yasama fonksiyonu, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve idari düzenlemeler karşısında kanunun üstün konumunu belirlediği için idari yargı bakımından da temel önemdedir.

Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, 2017 değişiklikleri sonrasında yürütme yetkisinin Cumhurbaşkanında toplandığı anayasal modeli ifade eder. Cumhurbaşkanı doğrudan halk tarafından seçilir, görev süresi beş yıldır ve bir kişi en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir; ikinci dönemde Meclis seçimleri yenilerse bir defa daha adaylık mümkündür. Cumhurbaşkanı devletin başıdır, yürütme yetkisine sahiptir, Cumhuriyet ve millet birliğini temsil eder, kanunları yayımlar, üst kademe kamu yöneticilerini atar, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanları belirler, yönetmelik ve belirli konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Bakanlar ve yardımcılar Cumhurbaşkanına karşı sorumludur. TBMM ile Cumhurbaşkanlığı seçimleri birlikte yenilenir; eski parlamenter sistem kurumları güncel metinde yerini bu yapıya bırakmıştır. Bu modelde yürütme hızlı karar alabilir; ancak Anayasa, kanun, Meclis denetimi ve yargısal denetim sınırları devam eder.

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanının çıkarabileceği anayasal düzenleyici işlemdir. Olağan dönem kararnameleri sınırsız değildir: temel hakların genel hükümler kısmı, kişinin hakları ve ödevleri ile siyasi haklar ve ödevler kararnameyle düzenlenemez; Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen veya kanunda açıkça düzenlenen konularda kararname çıkarılamaz. Kanunla kararname arasında farklı hüküm bulunursa kanun uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüz olur. Kararnameler Resmî Gazetede yayımlanır ve başka tarih öngörülmemişse yayımlandığı gün yürürlüğe girer. Anayasa Mahkemesi olağan dönem Cumhurbaşkanlığı kararnamelerini şekil ve esas bakımından denetleyebilir; olağanüstü hal ve savaş kararnameleri için özel rejim bulunur. İdari yargıda kararname dayanaklı işlemler incelenirken konu alanı, kanunla çatışma ve anayasal denetim bağlantısı birlikte değerlendirilir.

Olağanüstü hâl rejimi, Anayasanın olağan dönem kurallarını tamamen ortadan kaldıran bir alan değil, ağır krizlerde yürütmeye hızlı hareket imkânı veren fakat sınırları yine Anayasa tarafından çizilen özel bir yönetim usulüdür. Cumhurbaşkanı; savaş, seferberlik, ayaklanma, anayasal düzeni veya temel hakları hedef alan yaygın şiddet hareketleri, kamu düzeninin ciddi biçimde bozulması, tabiî afet, tehlikeli salgın hastalık ya da ağır ekonomik bunalım gibi sebeplerle, yurdun tamamında veya bir bölgesinde en çok altı ay için olağanüstü hâl ilan edebilir. İlan kararı aynı gün Resmî Gazetede yayımlanır ve Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına sunulur. Meclis tatildeyse derhal toplanır; süreyi kısaltabilir, uzatabilir veya olağanüstü hâli kaldırabilir. Bu rejimde temel haklar ancak milletlerarası yükümlülüklere ve ölçülülüğe bağlı olarak sınırlanabilir ya da geçici olarak durdurulabilir; yaşama hakkı, maddi ve manevi bütünlük, din ve kanaat açıklamaya zorlanmama, suç ve cezaların geçmişe yürütülmemesi ve masumiyet karinesi gibi çekirdek güvenceler korunur. İdari yargı bakımından temel ayrım, idarenin eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun açık kalması; fakat kanunun olağanüstü hâlde yürütmenin durdurulmasını sınırlayabilmesidir.

Yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere emir, talimat, tavsiye veya telkinde bulunamaz; yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır. Hâkimlik ve savcılık teminatı azledilememe, erken emekliye sevk edilmeme ve özlük haklarından yoksun bırakılamama güvenceleriyle kurulur. Mahkemelerin kuruluşu, görevleri, yargılama usulleri ve kararların gerekçeli olması kanunla düzenlenir. Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi, Hâkimler ve Savcılar Kurulu ve Sayıştay yargı düzeninin anayasal çerçevesinde özel işlevler üstlenir. İdari yargı yönünden Danıştayın konumu ve mahkeme kararlarına uyma yükümlülüğü özellikle belirleyicidir.

Temel hakların sınıflandırılması, 1982 Anayasasının ikinci kısmındaki sistematik üzerinden anlaşılır. Genel hükümler, bütün haklar için ortak nitelik, sınırlandırma, kötüye kullanma yasağı, olağanüstü dönem rejimi ve yabancıların durumunu düzenler. İkinci bölüm kişinin hakları ve ödevlerine ayrılmıştır; yaşama hakkı, kişi hürriyeti, özel hayat, konut, haberleşme, yerleşme, din ve vicdan, düşünce, basın, dernek, toplantı, mülkiyet, hak arama ve suç-ceza güvenceleri bu gruptadır. Üçüncü bölüm sosyal ve ekonomik haklar ile ödevleri kapsar; aile, eğitim, çalışma, sendika, toplu sözleşme, sağlık, çevre, konut ve sosyal güvenlik bu alana girer. Dördüncü bölüm siyasi haklar ve ödevleri düzenler; vatandaşlık, seçme ve seçilme, siyasi parti, kamu hizmetine girme, vatan hizmeti, vergi, dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvuru burada yer alır.

Temel hakların sınırlandırılması, Anayasanın 13. maddesinde genel rejime bağlanmıştır. Bir hak ancak özüne dokunulmaksızın, ilgili maddede belirtilen sebeplere dayanarak ve kanunla sınırlanabilir. Sınırlama Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. Bu sistem, kanun koyucunun ve idarenin temel hak alanını serbestçe daraltmasını önler. Ayrıca haklar Anayasanın kötüye kullanma yasağına aykırı faaliyetler biçiminde kullanılamaz. Olağanüstü hâllerde hakların kullanılması belirli ölçüde durdurulabilir; fakat milletlerarası yükümlülükler, durumun gerektirdiği ölçü ve çekirdek hak güvenceleri korunur. Yabancılar bakımından sınırlamalar milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla yapılabilir. Bu nedenle sınırlama denetimi, hem normun içeriğine hem de idari uygulamanın somut etkisine bakmayı gerektirir.

Bireysel başvuru, hak ve hürriyetlerin korunmasında son halka olarak düşünülür: kişi, Anayasa'nın koruduğu ve AİHS sistemiyle de örtüşen bir hakkının kamu makamı yüzünden zedelendiğini ileri sürer. Bu yol, idari işlemi veya mahkeme kararını baştan sona yeniden yargılatmaz; önce etkili idari ve yargısal yollar kullanılmalı, ihlal iddiası buna rağmen giderilmemiş olmalıdır.

Başvuru ancak güncel, kişisel ve doğrudan etkilenen hak sahibi tarafından yapılabilir. Kamu tüzel kişileri bu yola gidemez; özel hukuk tüzel kişileri yalnız kendi kişilik alanları için başvurabilir. Kanun, düzenleyici idari işlem, AYM kararı ve yargı denetimine kapalı işlemler doğrudan hedef alınamaz. Dilekçe, süre, kabul edilebilirlik, esas incelemesi, tedbir, yeniden yargılama, tazminat, yayın, içtihat birliği ve kötüye kullanım yaptırımı birlikte değerlendirilir.