Hâkim-Savcı İdari Yargı Medeni Hukuk Konu Anlatımı

Dürüstlük kuralı, özel hukukta hak kullanımı ile borç ifasını yalnız şekli yetki meselesi olmaktan çıkarır ve davranışın güvene, sadakate ve makul beklentiye uygun olup olmadığını denetler. Türk Medeni Kanunu herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorunda olduğunu, açık hak kötüye kullanımının hukuk düzenince korunmayacağını söyler. İyiniyet ise başka bir düzlemde işler: kanunun iyiniyete sonuç bağladığı hallerde iyiniyetin varlığı asıldır, fakat somut durumun gerektirdiği özeni göstermeyen kişi bu korumaya dayanamaz. Bu nedenle dürüstlük dış davranışın objektif sınırını, iyiniyet ise kişinin bilgi ve özen durumuna bağlanan korunabilirliği anlatır. İki ilke birlikte, hak sahibi olan kişinin de hukuk düzeni içinde ölçülü ve özenli davranmasını sağlar.

Hâkimin takdir yetkisi, kanunun somut olayın özelliklerine göre değerlendirme yapılmasını istediği sınırlı karar alanıdır. Türk Medeni Kanunu, kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini ya da haklı sebepleri göz önünde tutmayı emrettiği konularda hâkimin hukuka ve hakkaniyete göre karar vereceğini belirtir. Bu yetki, kanun boşluğunu doldurma göreviyle karıştırılmamalıdır; boşlukta uygulanabilir hüküm yoktur, takdirde ise hüküm vardır fakat sonucu belirlemek için hâkime ölçülü bir değerlendirme alanı bırakılmıştır. Hâkim bu alanı keyfi biçimde kullanamaz. Kanunun sözü ve özü, dürüstlük kuralı, iyiniyet, ispat yükü ve resmi belgelerin delil değeri kararın hukuki zeminini oluşturur. Hakkaniyet de bu zeminde somut ve denetlenebilir olay adaletini kurar.

İspat yükü, medeni hukukta bir hakkı ileri süren kişinin o hakkın dayandığı olguları ortaya koyma sorumluluğunu belirler. Türk Medeni Kanunu, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça taraflardan her birinin hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlü olduğunu kabul eder. Bu kural, davacı veya davalı sıfatından çok, hangi tarafın hangi hukuki sonucu hangi vakıaya bağladığına bakar. Resmi sicil ve senetler belgeledikleri olguların doğruluğuna kanıt oluşturur; fakat kanunda başka bir hüküm yoksa bunların içeriğinin doğru olmadığını ispat özel bir şekle bağlı değildir. Kanun, kişiler hukukunda sağ olma, ölüm, doğum ve ölüm kayıtları gibi konularda bu genel ilkeyi somutlaştırır. Belirsizlik giderilemediğinde ise aynı anda ölüm gibi kanuni sonuçlar devreye girebilir.

Kanunun uygulanması ve yorumu, Türk Medeni Kanunu'nun başlangıç hükümlerinde kanunun hem sözüyle hem özüyle uygulanması gerektiği kabulüyle başlar. Bu ifade, metnin lafzının tek başına yeterli olmadığını; düzenlemenin amacı, sistem içindeki yeri ve değindiği konu bakımından anlamlandırılması gerektiğini gösterir. Kanunda uygulanabilir hüküm yoksa hâkim önce örf ve adet hukukuna başvurur; bu da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir. Karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanması da kanunun yorumunu yalnız kişisel kanaate bırakmaz. Ayrıca Medeni Kanun ve Borçlar Kanunu'nun genel nitelikli hükümleri, uygun düştüğü ölçüde bütün özel hukuk ilişkilerine uygulanır. Böylece başlangıç hükümleri yorum, boşluk doldurma ve genel hükümlerin yayılmasını tek sistemde toplar.

Gerçek kişiler hukukunda temel başlangıç, her insanın hak ehliyetine sahip olmasıdır. Türk Medeni Kanunu kişiliğin sağ olarak tamamıyla doğumla başlayıp ölümle sona ereceğini, çocuğun ise sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyeti kazanacağını düzenler. Gerçek kişinin hukuk düzenindeki konumu yalnız doğum ve ölümle sınırlı değildir; hısımlık, yerleşim yeri ve kişisel durum sicili de kimliğin ve hukuki bağların belirlenmesini sağlar. Kan hısımlığında derece doğum sayısıyla, kayın hısımlığında ise eşlerden biri ile diğer eşin kan hısımları arasındaki bağla belirlenir ve evlilik sona erse bile kayın hısımlığı kalkmaz. Doğum ve ölüm nüfus siciliyle ispatlanır; kayıt yoksa veya yanlışsa gerçek durum her türlü kanıtla ortaya konabilir.

Hak ehliyeti ile fiil ehliyeti, kişinin hukuk düzenindeki konumunu iki ayrı açıdan belirler. Hak ehliyeti her insanda vardır; bütün insanlar hukuk düzeninin sınırları içinde haklara ve borçlara ehil olmada eşittir. Fiil ehliyeti ise kişinin kendi fiilleriyle hak edinebilmesi ve borç altına girebilmesidir. Kanun bunun için ayırt etme gücüne sahip olmayı, ergin olmayı ve kısıtlı olmamayı arar. Erginlik on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar, evlenme kişiyi ergin kılar ve on beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir. Ayırt etme gücü bulunmayanların fiilleri kural olarak hukuki sonuç doğurmaz. Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar ise bazı işlemlerde yasal temsilci rızasına bağlıdır.

Kişiliğin korunması, kişinin hukuk düzenindeki varlığını hem kendi tasarruflarına hem de dış saldırılara karşı güvence altına alır. Türk Medeni Kanunu kimsenin hak ve fiil ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçemeyeceğini, özgürlüklerinden vazgeçemeyeceğini ve bunları hukuka ya da ahlaka aykırı biçimde sınırlayamayacağını kabul eder. İnsan kökenli biyolojik maddeler yazılı rızayla alınabilir, aşılanabilir veya nakledilebilir; fakat böyle bir verme borcu zorla ifa ettirilemez ve tazminat istemine konu edilemez. Kişilik hakkına hukuka aykırı saldırı halinde kişi hâkimden korunma isteyebilir. Saldırının hukuka aykırılığını kaldırabilecek sebepler rıza, daha üstün özel veya kamusal yarar ve kanunun verdiği yetkinin kullanılmasıdır. Koruma, önleme, durdurma, tespit, bildirim, yayım, tazminat ve kazancın verilmesi gibi farklı yollarla sağlanır.

Ad ve yerleşim yeri, gerçek kişinin hem kimlik alanını hem de hukuki ilişkilerde bağlanacağı yeri belirler. Yerleşim yeri, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir ve kural olarak aynı kişinin aynı zamanda birden çok yerleşim yeri olamaz. Yerleşim yerini değiştirmek, yenisinin edinilmesine bağlıdır; önceki yerleşim yeri belli olmayan veya yabancı ülkedeki yerleşim yerini bırakıp Türkiye'de yenisini edinmeyen kişinin halen oturduğu yer yerleşim yeri sayılır. Çocuk ve vesayet altındaki kişiler için yasal yerleşim yeri ayrıca düzenlenmiştir. Ad üzerindeki hak ise kişinin ismen tanınmasını korur. Adının kullanılması çekişmeli olan kişi hakkın tespitini, adı haksız kullanılan kişi ise kullanıma son verilmesini ve şartları varsa tazminat isteyebilir. Ad değişikliği haklı sebeple hâkimden istenir ve kişisel durumu değiştirmez.

Tüzel kişi, insanlardan bağımsız bir hukuk öznesi olarak kurulan kişi topluluğu veya belirli bir amaca ayrılmış mal topluluğudur. Türk Medeni Kanunu bu kişiliği kendiliğinden her topluluğa tanımaz; özel hükümlere göre kuruluş şartları gerçekleşmeli ve amaç hukuka veya ahlaka aykırı olmamalıdır. Tüzel kişinin hak ehliyeti geniştir, fakat cins, yaş ve hısımlık gibi yalnız insana özgü niteliklere bağlı hak ve borçlar bunun dışında kalır. Fiil ehliyeti ise gerekli organlara sahip olmakla doğar; irade organlar aracılığıyla açıklanır ve organların işlemleri tüzel kişiyi borç altına sokar. Sona erme kişiliği bir anda bütünüyle silmez; tasfiye amacıyla sınırlı devam eden kişilik, malvarlığının tasfiyesi ve özgülenmesi tamamlanıncaya kadar işlev görür.

Dernek ve vakıf, tüzel kişiliğin iki ayrı görünümüdür. Dernek, en az yedi gerçek veya tüzel kişinin kazanç paylaşımı dışında ortak bir amacı sürekli biçimde gerçekleştirmek için bilgi ve çalışmalarını birleştirmesiyle ortaya çıkan kişi topluluğudur. Vakıf ise gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemesiyle oluşan mal topluluğudur. Dernek kuruluş bildirimi ve tüzüğün en büyük mülki amire verilmesiyle tüzel kişilik kazanırken, vakıf resmi senet veya ölüme bağlı tasarrufla açıklanan kurma iradesinin mahkeme siciline tesciliyle kişilik kazanır. Dernekte üyelik, genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu; vakıfta ise vakıf senedi, yönetim organı, denetim ve amaca bağlılık temel kurumlardır.

Nişanlanma, evlenme vaadiyle kurulan aile hukuku ilişkisidir; fakat bu ilişki evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermez. Küçük veya kısıtlı bakımından yasal temsilcinin rızası yoksa nişanlılık onları bağlamaz. Nişanın bozulması halinde sonuçlar kusur, haklı sebep, yapılan harcama, kişilik hakkı ve hediyeler ekseninde değerlendirilir. Haklı sebep olmaksızın nişanı bozan veya nişanın bozulmasına kendisine yüklenebilen sebep yol açan taraf, dürüstlük kuralları içinde evlenme amacıyla yapılan harcamalar ve maddi fedakarlıklar için uygun tazminat ödeyebilir. Kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf manevi tazminat isteyebilir. Evlenme dışında sona ermede alışılmışın dışındaki hediyeler geri istenebilir; aynen ya da mislen iade mümkün değilse sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır. Bu haklardan doğan davalar bir yılda zamanaşımına uğrar.

Evlenme, tarafların yetkili evlendirme memuru önünde karşılıklı olumlu sözlü cevaplarıyla kurulur; dinî tören geçerlilik şartı değildir. Evlenebilmek için kural olarak on yedi yaşın doldurulması, ayırt etme gücü ve küçük veya kısıtlı bakımından yasal temsilci izni gerekir. On altı yaşını dolduranlar için yalnız olağanüstü durum ve pek önemli sebep halinde hâkim izni mümkündür. Hısımlık, önceki evlilik, kadın için üç yüz günlük bekleme süresi ve evlenmeye engel derecede akıl hastalığı evlenme engelleri içinde yer alır. Başvuru evlendirme memurluğuna yapılır; memur belgeleri ve engelleri inceler. Mutlak butlan ağır objektif sakatlıklara, nispi butlan ise geçici ayırt etme yoksunluğu, yanılma, aldatma, korkutma veya temsilci izinsizliğine bağlanır.

Evlenmeyle eşler arasında evlilik birliği kurulur ve bu birlik karşılıklı hak ve yükümlülükler doğurur. Eşler birliğin mutluluğunu birlikte sağlamak, çocukların bakımına, eğitimine ve gözetimine beraberce özen göstermek, birlikte yaşamak, sadık kalmak ve birbirine yardımcı olmak zorundadır. Konut birlikte seçilir, birlik beraber yönetilir ve giderlere güç oranında emek ya da malvarlığıyla katılınır. Ortak yaşam sürerken her eş ailenin sürekli ihtiyaçları için birliği temsil eder; temsil yetkisi kullanıldığında eşler üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumlu olabilir. Aile konutu özel korumaya alınmıştır; diğer eşin açık rızası olmadan kira sözleşmesi feshedilemez, konut devredilemez veya üzerindeki haklar sınırlanamaz. Yükümlülükler aksarsa hâkim uyarı, uzlaştırma, parasal katkı, ayrı yaşama ve tasarruf sınırlaması gibi önlemler alabilir.

Türk Medeni Kanununda eşler arasında yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılmadır; eşler mal rejimi sözleşmesiyle kanunda öngörülen diğer rejimlerden birini seçebilir, kaldırabilir veya değiştirebilir. Sözleşme evlenmeden önce ya da sonra yapılabilir, ayırt etme gücü gerekir, küçükler ve kısıtlılar için yasal temsilci rızası aranır ve şekil noterde düzenleme veya onaylama, evlenme başvurusunda ise yazılı bildirimdir. Haklı sebep veya cebri icra halleri mevcut rejimin mal ayrılığına dönüşmesine yol açabilir. Edinilmiş mallara katılmada kişisel mallar ile edinilmiş mallar ayrılır, artık değer hesaplanır ve eş ya da mirasçılar diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur. Mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığı farklı yönetim, sorumluluk ve paylaşma sonuçları doğurur.

Boşanma, kanunda sayılan özel ve genel sebeplerle evlilik birliğinin mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir. Zina, hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış, küçük düşürücü suç veya haysiyetsiz hayat, terk, akıl hastalığı ve evlilik birliğinin temelinden sarsılması başlıca sebeplerdir. Bazı sebeplerde öğrenmeden itibaren altı ay ve olaydan itibaren beş yıl gibi hak düşürücü süreler ile af sonucu dava hakkının kalkması düzenlenmiştir. Dava açan eş boşanma veya ayrılık isteyebilir; boşanma davasında ortak hayatın yeniden kurulması olasılığı varsa ayrılığa karar verilebilir. Boşanma kişisel durum, tazminat, yoksulluk nafakası, mal rejimi tasfiyesi, miras hakları, velayet, kişisel ilişki ve çocuk bakım giderleri bakımından sonuç doğurur. Yargılama usulünde hâkimin ikrarla bağlı olmaması ve delilleri serbest takdiri öne çıkar.

Soybağı, çocuk ile ana ve baba arasındaki hukuki bağı ifade eder. Ana ile soybağı doğumla kurulur; baba ile soybağı ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle doğar, ayrıca evlat edinme de soybağı kurar. Evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğan çocuğun babası koca sayılır; bu babalık karinesi soybağının reddi davasıyla çürütülebilir. Çocuk evlilik dışında doğmuşsa ana ve babanın sonradan evlenmesi onu kendiliğinden evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere tabi kılar. Tanıma, babanın nüfus memuruna veya mahkemeye yazılı başvurusu, resmi senet ya da vasiyetname beyanıyla olur. Babalık davasını ana ve çocuk açabilir. Evlat edinme ise bakım, yarar, rıza, yaş ve mahkeme kararı şartlarına bağlıdır.

Velayet, ergin olmayan çocuğun kişiliği, eğitimi, temsili ve malları üzerinde ana ve babaya tanınan fakat çocuğun üstün yararıyla sınırlanan aile hukuku yetkisidir. Ergin olmayan çocuk kural olarak ana ve babasının velayeti altındadır; yasal sebep bulunmadıkça bu yetki onlardan alınamaz. Evlilik sürerken velayet birlikte kullanılır, ayrılık veya boşanmada çocuğun bırakıldığı taraf belirleyici olur, evlilik dışı doğumda ana lehine başlangıç kuralı vardır. Velayetin kapsamı çocuğun bakımı, eğitimi, dini eğitimi, temsil edilmesi, fiil ehliyeti ve çocuk mallarının yönetimini kapsar. Ancak ana ve baba bu yetkiyi sınırsız bir hakimiyet gibi değil, çocuğun menfaati ve gelişimi için kullanır; tehlike halinde hakim koruma önlemleri alabilir, yerleştirme yapabilir veya son çare olarak velayeti kaldırabilir.

Vesayet, velayet koruması dışında kalan küçükler ile kişiliği veya malvarlığı bakımından korunması gereken erginler için kurulan yargısal koruma düzenidir. Kamu vesayetinde sulh hukuk mahkemesi vesayet makamı, asliye hukuk mahkemesi denetim makamıdır; vasi genel koruma ve temsil görevini, kayyım ise belirli iş veya belirli malvarlığı yönetimi görevini üstlenir. Kısıtlama sebepleri küçüklükten ayrı olarak akıl hastalığı veya zayıflığı, savurganlık, bağımlılık, kötü yönetim, hapis infazı ve istek üzerine kısıtlama başlıklarında incelenir. Vasi atanırken eş ve yakın hısım önceliği, kaçınma, engel ve itiraz hükümleri birlikte çalışır. Taşınmaz, miras, uzun süreli kira, işletme ve yerleşim yeri gibi işlemlerde izin; rapor, hesap, şikayet, sorumluluk ve kesin hesap hükümleri vesayetin denetimli niteliğini tamamlar.

Nafaka, aile hukukunda bakım ihtiyacını özel hukuk ilişkisi içinde karşılayan parasal yardım borcudur ve TMK’da iki ana eksende görünür: çocuğun bakım ve eğitim giderleri ile hısımlar arasında yardım nafakası. Çocuk bakım nafakasında ana ve baba çocuğun bakımı, eğitimi ve korunması için gerekli giderleri karşılar; borç erginliğe kadar sürer, eğitim devam ediyorsa durum ve koşullara göre eğitim bitene kadar devam edebilir. Nafaka miktarı çocuğun ihtiyaçları, ana babanın hayat koşulları, ödeme güçleri ve çocuğun gelirleri birlikte değerlendirilerek belirlenir. Yardım nafakası ise yardım edilmezse yoksulluğa düşecek üstsoy, altsoy ve kardeşler içindir; kardeşlerin yükümlülüğü refah içinde olmalarına bağlıdır. Kurumun sonuçları somut olayda görev, yetki, temsil, süre ve üçüncü kişilere etki bakımından birlikte değerlendirilir.

Yasal mirasçılar, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufu bulunmadığında veya tasarruf dışında kalan tereke kısmında kanunen mirasa çağrılan kişilerdir. TMK m. 495-501 zümre sistemini kurar: önce altsoy gelir, çocuklar eşittir ve önce ölen çocuğun yerini kendi altsoyu halefiyetle alır. Altsoy yoksa ana ve baba zümresi; onlar ve altsoyları yoksa büyük ana ve büyük baba zümresi devreye girer. Evlilik dışında doğan kişi, baba yönünden soybağı tanıma veya hakim hükmüyle kurulmuşsa evlilik içi hısım gibi mirasçı olur. Sağ kalan eş ayrı zümre değildir; altsoy yanında dörtte bir, ana baba zümresi yanında yarım, büyük ana büyük baba ve çocukları yanında dörtte üç, bunlar yoksa tamamı alır. Evlatlık evlat edinene mirasçı olur; mirasçı yoksa miras Devlete geçer.

Ölüme bağlı tasarruflar, mirasbırakanın ölümünden sonra sonuç doğuracak iradesini vasiyetname veya miras sözleşmesiyle açıklamasıdır. Vasiyet için ayırt etme gücü ve on beş yaş, miras sözleşmesi için ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama aranır. Yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisindeki tasarruf geçersizdir; fakat mirasbırakan bir yıl içinde dönmezse geçerli sayılabilir. Mirasçı atama terekenin tamamı veya oranı üzerinde mirasçılık sağlar; belirli mal bırakma mirasçılık sıfatı vermeden kişisel istem hakkı doğurur. Yedek mirasçı, artmirasçı, vakıf, olumlu miras sözleşmesi ve mirastan feragat farklı sonuçlar doğurur. Vasiyet resmi, el yazılı veya olağanüstü durumda sözlü yapılabilir; miras sözleşmesinin resmi vasiyetname şekline bağlı olduğu ise m. 544 sonrası mapped-source devamında yer alan sınır bilgisi olarak okunmalıdır. Vasiyetten yeni vasiyetnameyle, yok etmeyle veya bağdaşmayan sonraki tasarrufla dönülebilir.

Saklı pay ve tenkis, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğü ile altsoy, ana baba ve sağ kalan eşin korunmuş miras menfaatini dengeleyen hükümler bütünüdür. Tasarruf edilebilir kısım, terekenin ölüm günündeki değerinden borçlar, cenaze, mühürleme-yazım giderleri ve üç aylık geçim giderleri indirildikten; tenkise tabi sağlararası kazandırmalar ve bazı sigorta değerleri eklendikten sonra hesaplanır. Altsoy yasal payının yarısını, ana ve babanın her biri yasal payının dörtte birini, sağ kalan eş ise birlikte bulunduğu zümreye göre yasal payının tamamını veya dörtte üçünü saklı pay olarak korur. Saklı pay karşılığını alamayan mirasçı tenkis davası açar; iflas idaresi veya aciz belgeli alacaklılar da belirli koşullarda dava açabilir. Tenkis önce ölüme bağlı tasarruflardan, yetmezse yeni tarihliden eskiye sağlararası kazandırmalardan yapılır; dava süresi öğrenmeden itibaren bir yıl ve her halde on yıldır.

Mirasın geçmesi, ölümle açılan terekenin mirasçılar tarafından bir bütün halinde kazanılmasını ve bu kazanımın koruma, ret, resmi defter, resmi tasfiye ve miras sebebiyle istihkak davası araçlarıyla dengelenmesini anlatır. Miras, mirasbırakanın ölümüyle ve son yerleşim yerinde açılır; mirasçılar ayni hakları, alacakları, zilyetliği ve borçları kanun gereği kazanır. Sulh hakimi tereke mallarını korumak için yazım, mühürleme, resmi yönetim ve vasiyetnamenin açılması önlemlerini alabilir. Ret kural olarak üç ay içinde, sulh mahkemesine kayıtsız ve şartsız beyanla yapılır; sürede ret olmazsa miras kazanılmış sayılır. Defter tutma mirasçıya ret, resmi tasfiye, deftere göre kabul veya kayıtsız kabul seçeneklerini açar. Resmi tasfiye mirasçıları tereke borçlarından kişisel sorumluluktan çıkarır. Üstün mirasçılık iddiası ise miras sebebiyle istihkak davasıyla korunur.

Mirasın paylaşılması, ölümle doğan miras ortaklığının tasfiye edilerek terekenin miras paylarına dönüştürülmesidir. Birden çok mirasçı varsa paylaşmaya kadar bütün hak ve borçları kapsayan elbirliği ortaklığı oluşur; mirasçılar tereke üzerinde birlikte tasarruf eder ve sulh mahkemesinden temsilci atanmasını veya koruma önlemlerini isteyebilir. Her mirasçı, ortaklığı sürdürme yükümlülüğü yoksa her zaman paylaşma talep edebilir; cenin varsa paylaşma doğuma kadar ertelenir. Paylaşma serbestçe kararlaştırılabilir, mirasbırakan paylaştırma kuralları koyabilir, anlaşma yoksa payları sulh mahkemesi oluşturur. Bölünemeyen mallar özgülenir veya satılır; aile konutu ve ev eşyasında sağ kalan eşin özgüleme talebi korunur. Denkleştirme, miras payına mahsuben alınan sağlararası kazandırmaları hesaba katar. Yazılı paylaşma sözleşmesi, miras payı devri, mirasçıların garanti sorumluluğu ve tereke borçları için beş yıl süren müteselsil sorumluluk paylaşmanın sonuçlarını tamamlar.

Zilyetlik, bir şey üzerindeki fiili hakimiyetin hukukça dikkate alınmasıdır; malik olmak şart değildir. Asli zilyet malik sıfatıyla hareket ederken feri zilyet kira, rehin, saklama veya benzeri bir ilişkiye dayanarak eşyayı elde tutar. Dolaysız zilyet fiili hakimiyeti bizzat kullanır; dolaylı zilyet ise eşyayı başkası aracılığıyla kontrol eder. Zilyetlik teslimle, temsilciye teslimle, teslimsiz devirle ve emtiayı temsil eden senedin verilmesiyle geçebilir. Gasp veya saldırıda zilyet kuvvetle savunma yapabilir ve kısa hak düşürücü süreli davalara başvurabilir. Taşınır zilyetliği mülkiyet ve üstün hak karineleri doğurur; tapulu taşınmazda sicil görünümü öne çıkar. İyiniyetli zilyedin ürün ve gider sonuçları, kötü niyetli zilyedin iade ve tazmin sorumluluğundan ayrıdır.

Tapu sicili, taşınmazlar üzerindeki ayni hakların resmi kayıtta görünmesini sağlayan açıklık sistemidir. Arazi, bağımsız ve sürekli haklar ile kat mülkiyetine konu bağımsız bölümler sicile taşınmaz olarak yazılır; kamu yararına ayrılmış ve özel mülkiyete konu olmayan yerler kural olarak kayıt dışındadır. Tescil mülkiyet, irtifak, taşınmaz yükü ve rehin gibi ayni hakların kurulmasında ana işlemdir. Şerh, kişisel hakları veya tasarruf kısıtlamalarını üçüncü kişilere karşı etkili kılabilir; beyanlar eklenti ve benzeri açıklayıcı bilgileri gösterir. Sicil herkese açıktır ve kimse sicili bilmediğini ileri süremez. İyiniyetle sicile güvenen kişinin ayni hak kazanımı korunur; yolsuz tescili bilen kişi korunmaz. Yanlış kayıt düzeltilebilir, sicilin tutulmasından doğan zararlardan Devlet sorumludur.

Mülkiyet, malike eşya üzerinde kullanma, yararlanma ve tasarruf yetkilerini tanıyan fakat bu yetkileri hukuk düzeninin sınırları içinde kullandıran tam ayni haktır. Bu yapıda malik, eşyayı haksız elinde tutana karşı geri alma davası açabilir; haksız müdahale sürüyorsa müdahalenin durdurulmasını isteyebilir. Mülkiyet yalnız çıplak eşya ile sınırlı değildir: bütünleyici parçalar asıl şeyden ayrı düşünülemez, doğal ürünler ayrılıncaya kadar asıl şeye bağlıdır, eklenti ise malikin özgüleme iradesi ve yerel kullanım gereği asıl şeyle birlikte işlem görür. Birden çok kişinin malik olduğu hallerde paylı mülkiyet ile elbirliği mülkiyeti ayrılır. Paylı mülkiyette pay belirgindir ve pay üzerinde işlem yapılabilir; elbirliğinde bağımsız pay yoktur, tasarruf ortaklık düzenine bağlıdır.

Taşınmaz mülkiyeti arazi, tapu kütüğünde ayrı sayfaya yazılan bağımsız ve sürekli haklar ile kat mülkiyetindeki bağımsız bölümler üzerinde söz konusu olur. Kural tescille kazanmadır; miras, mahkeme kararı, cebri icra, işgal, kamulaştırma ve kanunun gösterdiği diğer hallerde mülkiyet tescilden önce doğabilir, fakat tasarruf için sicil kaydı gerekir. Geçerli devir sözleşmesi resmi şekle bağlıdır. Tapuya kayıtlı olmayan veya malik sütunu kesinleşmemiş taşınmazlarda zamanaşımıyla kazanma özel koşullara bağlıdır. Mülkiyet, arazi üstündeki hava ve altındaki katmanları yarar ölçüsünde kapsar; yapı, bitki ve kaynaklar bu kapsamla ilişkilidir. Komşuluk hükümleri taşkın dal, kazı, su akışı, mecra, zorunlu geçit, sınır ve kamu yararı kısıtlamalarıyla malikin yetkisini dengeler.

Taşınır mülkiyeti, taşınabilen maddi şeyler ile taşınmaz mülkiyetinin kapsamına girmeyen ve edinilmeye elverişli doğal güçler üzerinde kurulur. Bu alanda temel görünüm zilyetliktir; mülkiyetin devri için yalnızca borçlandırıcı işlem yetmez, zilyetliğin devralana geçirilmesi gerekir. İyi niyetle malik olmak üzere devralan kişi, kanunun zilyetlik görünümünü koruduğu hallerde yetkisiz devredenden de kazanım sağlayabilir; ancak çalınan, kaybolan veya malikin iradesi dışında elden çıkan eşyalarda önceki malikin korunması ayrıca değerlendirilir. Mülkiyeti saklı tutma resmi sözleşme ve özel sicil kaydıyla hüküm doğurur, hayvan satışlarında kullanılamaz. Hükmen teslim üçüncü kişileri zarara uğratıyorsa onlara karşı ileri sürülemeyebilir. Sahipsiz eşya sahiplenmeyle, buluntu eşya bildirme ve koruma yükümlülüklerinden sonra, define ve bilimsel değeri olan şeyler ise özel kurallarla ele alınır. İşleme, karışma ve birleşmede emek, malzeme değeri, ayrılabilirlik ve tazminat dengesi önemlidir. Beş yıllık iyiniyetli ve davasız zilyetlik de taşınır mülkiyetinin kazandırıcı zamanaşımı yoluyla kazanılmasına imkan verebilir.

Sınırlı ayni haklar, mülkiyetin sağladığı tam hakimiyetin belirli bir parçasını başkasına tanıyan veya taşınmazı belli bir yük altında bırakan haklardır. Taşınmaz lehine irtifakta bir taşınmaz diğer taşınmaz yararına kullanma, kaçınma veya katlanma ilişkisi doğurur; kuruluşta tescil ve resmi sözleşme esastır. İntifa taşınır, taşınmaz, hak veya malvarlığı üzerinde tam yararlanma sağlar; hak sahibi malı koruma, olağan giderlere katlanma ve sona erince geri verme yükümlülüğü altındadır. Oturma hakkı konut ihtiyacına bağlı kişisel nitelikli irtifaktır. Üst hakkı, başkasının arazisinde yapı mülkiyeti kurar ve bağımsızsa süre sınırına tabidir. Kaynak hakkı, diğer kişisel irtifaklar ve taşınmaz yükü; tescil, kapsam, sona erme ve taşınmazla sorumluluk kurallarıyla ayrılır.

Rehin hakkı, alacaklıya borç ödenmediğinde belirli malvarlığı değerinin paraya çevrilmesinden öncelikle tatmin edilme imkanı veren sınırlı ayni güvence düzenidir. TMK kaynağı özellikle taşınmaz rehni, taşınır rehni ve hapis hakkı üzerinden sistemi gösterir. Taşınmaz rehni yalnız ipotek, ipotekli borç senedi veya irat senedi şeklinde kurulabilir; kural olarak tapuya kayıtlı taşınmaz üzerinde, resmi sözleşme ve tapu tesciliyle doğar. Güvence kapsamı ana para, takip giderleri, gecikme faizi ve belirli faiz alacaklarını içerir; borç ödenmezse alacaklı satış bedelinden tatmin olur, mülkiyetin doğrudan alacaklıya geçeceği anlaşmalar geçersizdir. Taşınır rehninde ana kural zilyetliğin alacaklıya devridir; sicile bağlı istisnalar vardır. Alacaklı zilyetliği kaybederse rehin sona erebilir. Hapis hakkı ise alacaklının rızayla zilyedi olduğu borçlu malını, bağlantılı ve muaccel alacak ödeninceye kadar tutabilmesidir.