Hâkim-Savcı Ticari İşletme ve Şirketler Hukuku Konu Anlatımı

Tacir sıfatı, TTK sisteminde yalnız bir kişi etiketi değil, ticari işletmeye bağlanan özel bir hukuk rejimidir. Başlangıç eşiği ticari işletmedir: esnaf işletmesi sınırını aşan gelir hedefi, devamlılık ve bağımsız yürütüm birlikte bulunmalıdır. Gerçek kişi, bu işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işletirse tacirdir; işletmeyi halka duyurup ya da ticaret siciline tescil ve ilan ettirip fiilen başlamayan kişi de tacir sayılır. Buna karşılık işletme açmış gibi davranan kişi tacir sayılmaz, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı tacir gibi sorumlu olur. Küçük ve kısıtlılarda sıfat temsil edilene aittir; yasal temsilci ceza hükümleri bakımından tacir gibi sorumlu tutulur. Tacir olmanın sonuçları iflasa tabiiyet, ticaret unvanı seçme, işletmeyi sicile tescil ettirme, defter tutma, basiretli davranma, ticari iş karinesi, ücret ve faiz isteme, fatura-teyit mektubu sonuçları ve bazı indirim taleplerinden yararlanamama şeklinde görünür.

Ticari hüküm, yalnız Türk Ticaret Kanunundaki hükümlerden ibaret değildir; bir ticari işletmeyi ilgilendiren işlem ve fiillere ilişkin diğer kanunlardaki özel hükümler de bu niteliktedir. Ticari iş ise Türk Ticaret Kanununda düzenlenen hususlar ile ticari işletmeyi ilgilendiren bütün işlem ve fiilleri kapsar. Hakkında ticari hüküm bulunmayan ticari işlerde ticari örf ve adet, o da yoksa genel hükümler uygulanır. Bu sıralama, sınavda doğrudan uygulanacak normu bulmak için başlangıç noktasıdır.

Ticari işlere bağlanan sonuçlar birkaç başlıkta yoğunlaşır. Ticari zamanaşımı süreleri kural olarak sözleşmeyle değiştirilemez. Birden fazla kişinin ticari nitelikte bir iş nedeniyle birlikte borçlanması halinde aksi yoksa teselsül karinesi doğar. Ticari işlerde faiz oranı serbestçe belirlenebilir; bileşik faiz ise dar şartlara bağlıdır. Tacirin borçlarının ticari sayılması, fatura ve teyit mektubuna sekiz günlük itiraz süresi ve tacirin ceza indirimi isteyememesi de konuya dahildir.

Ticaret sicili, ticari işletmeye ilişkin önemli hukuki durumların resmi kayıt düzeni içinde görünür hale gelmesini sağlar. TTK’da sicil müdürlükleri Bakanlığın gözetim ve denetimi altında çalışır; sicilin tutulmasından doğan zararlarda Devlet ve ilgili oda müteselsilen sorumlu tutulur. Bu nedenle sicil yalnızca arşiv değildir, ticari hayatta aleniyet ve güven üreten hukuki bir mekanizmadır. Tescil kural olarak ilgililerin, temsilcilerinin veya hukuki haleflerinin istemiyle yapılır; istem dilekçeyle olur ve kanunda aksi yoksa süre on beş gündür. Sicil müdürü kanuni şartları, gerçeğe uygunluğu, üçüncü kişilerde yanlış izlenim yaratmama ve kamu düzenine aykırı olmama ölçütlerini inceler. Tescil edilen hususlar kural olarak Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan edilir. Üçüncü kişiler bakımından etki, ilanı izleyen iş gününden başlar; tescil edilmeyen veya ilan edilmeyen zorunlu hususlar ancak bilindiği ispatlanırsa ileri sürülebilir.

Ticaret unvanı, tacirin ticari işletmesine ilişkin işlemleri hangi ad altında yaptığını gösterir; işletme adı ise işletme sahibinden bağımsız olarak işletmeyi tanıtıp benzerlerinden ayırt eder. TTK’ya göre her tacir işlemlerini ticaret unvanıyla yapmak, işletmesiyle ilgili senet ve belgeleri bu unvan altında imzalamak, ticari işletmesini ve seçtiği unvanı işletmenin açıldığı günden itibaren on beş gün içinde tescil ve ilan ettirmek zorundadır. Gerçek kişi tacirin unvanı, ekler saklı kalmak üzere kısaltılmadan yazılacak ad ve soyadından oluşur. Şirketlerde unvan, şirket türü ve kimi hallerde işletme konusu üzerinden şekillenir; ekler yanlış izlenim yaratamaz, gerçeğe ve kamu düzenine aykırı olamaz. Tescil ve ilan edilmiş unvanı kullanma hakkı yalnız sahibine aittir. Unvan işletmeden ayrı devredilemez; işletmenin devri aksi açıkça kabul edilmedikçe unvanın devrini de içerir. İşletme adları da tescil edilir ve koruma hükümlerinden yararlanır.

Haksız rekabet hükümleri, yalnız rakipler arasındaki menfaat çatışmasını değil, bütün katılanların menfaatine dürüst ve bozulmamış rekabet düzenini korur. TTK m.54’e göre rakipler arasında veya tedarik edenlerle müşteriler arasındaki ilişkileri etkileyen aldatıcı ya da dürüstlük kuralına aykırı davranışlar ve ticari uygulamalar haksız ve hukuka aykırıdır. Madde 55 başlıca haller olarak kötüleme, gerçek dışı veya yanıltıcı açıklamalar, karıştırılmaya yol açan önlemler, yanıltıcı karşılaştırma, saldırgan satış yöntemleri, sözleşmeyi ihlale yöneltme, başkasının iş ürününden yetkisiz yararlanma, üretim ve iş sırlarını hukuka aykırı ifşa etme, iş şartlarına uymama ve dürüstlük kuralına aykırı işlem şartları kullanmayı sayar. Zarar gören veya tehlikeyle karşılaşabilecek kişi tespit, men, maddi durumun kaldırılması, düzeltme, tazminat ve manevi tazminat isteyebilir. Ceza sorumluluğu ise kasten işlenen fiillerde şikayete bağlıdır.

Cari hesap, tarafların belirli bir hukuki ilişki veya işlemden doğan karşılıklı alacaklarını tek tek istemekten vazgeçip bunları hesap içinde borç ve alacak kalemlerine dönüştürdükleri yazılı sözleşmedir. Bu yapıda asıl hedef, her kalemin bağımsız tahsilini değil, hesap devresi sonunda ortaya çıkacak artan tutarın istenmesini sağlamaktır. Hesaba kayıt, kural olarak alacağı doğuran sözleşmeye ilişkin dava ve savunmaları ortadan kaldırmaz; geçersizleşen işlemden doğan kayıt çıkarılır, eski alacağın hesaba alınması da aksi yoksa yenileme sayılmaz. Ticari senedin kaydı bedelin tahsiline bağlıdır. Takas edilemeyen veya belirli amaca ayrılmış para ve mallardan doğan alacaklar hesaba giremez. Bakiye, devre sonunda belirlenir; cetvele bir ay içinde usulünce itiraz edilmezse kabul edilmiş sayılır. Sona erme, haciz ve beş yıllık zamanaşımı kuralları bu bakiye mantığına bağlanır.

Acente, işletmeye bağlı bir çalışan veya ticari vekil gibi iç örgüte dahil olmadan, sözleşmeye dayanarak belirli bir yer ya da bölgede sürekli biçimde ticari işletmeye ilişkin sözleşmelere aracılık eden veya bunları tacir adına yapan bağımsız tacir yardımcısıdır. Bu tanım, acenteyi hem süreklilik hem de bölgesel faaliyet unsuru üzerinden ayırır. Kanunda hüküm yoksa aracılık eden acenteye simsarlık, sözleşme yapan acenteye komisyon, bunlarda da boşluk varsa vekalet hükümleri uygulanır; taşıma, deniz ticareti, sigorta ve turizm gibi özel alanlar saklıdır. Yazılı aksi kararlaştırılmadıkça müvekkil aynı yer ve ticaret dalında birden fazla acente atayamaz, acente de rekabet eden işletmeler hesabına çalışamaz. Acentenin hakkı koruyan beyanları yapması, bazı davalarda müvekkili temsil edebilmesi, özel ve yazılı yetki olmadan bedel kabul edememesi veya sözleşme yapamaması sınavda özellikle birlikte düşünülmelidir.

Bu başlık planda “Adi Şirket ve Şahıs Şirketleri” olarak duruyor; ancak bu taslağın bağlı olduğu mapped kaynak yalnızca TBK m. 620-645 arasındaki adi ortaklık hükümleridir. Bu nedenle ders, şahıs şirketlerini Türk Ticaret Kanunu ayrıntılarıyla anlatmaz; sınırı açıkça adi ortaklıkta tutar. TBK’ye göre adi ortaklık, en az iki kişinin emek veya mallarını ortak bir amaca yöneltmesiyle kurulan sözleşmesel birliktir. Kanundaki özel ortaklık tiplerinin ayırt edici nitelikleri yoksa tamamlayıcı rejim adi ortaklıktır. Katılım payı, kazanç-zarar paylaşımı, karar alma, yönetim, rekabet yasağı, özen borcu, inceleme hakkı, yeni ortak alınması, çıkma-çıkarılma, temsil, elbirliğiyle hak sahipliği, müteselsil sorumluluk, sona erme ve tasfiye bu TBK aralığının sınav çekirdeğini oluşturur.

Kollektif şirket, ticari işletmeyi ticaret unvanı altında işletmek için gerçek kişiler arasında kurulan ve ortaklarından hiçbirinin şirket alacaklılarına karşı sorumluluğu sınırlanmamış şirkettir. Sözleşme yazılı yapılır; imzalar noter tarafından onaylanır veya ticaret sicili müdürü ya da yardımcısı huzurunda atılır. Ortakların kimliği, şirket türü, unvan ve merkez, işletme konusu, sermaye taahhütleri ve temsil yetkilileri zorunlu kayıtlardır. Tescil istemi on beş gün içinde yapılır; tescilden önce şirket adına işe başlanırsa ortaklar üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumlu olur. Yönetimde kural olarak her ortak hak ve görev sahibidir, olağan dışı işlemler için oybirliği gerekir. Komandit şirkette ise komandite ortak sınırsız, komanditer ortak belirli sermaye ile sınırlı sorumludur; komandite gerçek kişi olmalı, tüzel kişiler ancak komanditer olabilir. Komanditer yönetemez ama temel işlemlerde oy kullanabilir.

Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş, borçlarından dolayı yalnız malvarlığıyla sorumlu şirkettir; pay sahipleri ise yalnız taahhüt ettikleri sermaye paylarıyla ve şirkete karşı sorumludur. Kanunen yasaklanmamış her ekonomik amaç ve konu için kurulabilir. Esas sermaye ve kayıtlı sermaye sisteminde başlangıç sermayesi için kanuni alt sınırlar vardır; bazı faaliyet alanları Bakanlık iznine bağlıdır ve Bakanlık incelemesi emredici hükümlere aykırılıkla sınırlıdır. Kuruluş, kurucuların sermayenin tamamını şartsız taahhüt ettikleri yazılı esas sözleşmede anonim şirket kurma iradesini açıklamalarıyla başlar. Esas sözleşme unvan, merkez, işletme konusu, sermaye, pay türleri, imtiyazlar, yönetim kurulu, genel kurul çağrısı ve hesap dönemi gibi kayıtları içerir. Ayni sermaye için devredilebilirlik ve nakden değerlendirilebilirlik aranır; nakdi payların en az dörtte biri tescilden önce ödenir. Şirket yönetim kurulu tarafından yönetilir ve temsil edilir.

Limited şirket, ticaret unvanı altında kurulan ve sermayesi paylara bölünen, fakat ortak çevresi anonim şirkete göre daha kapalı tutulan sermaye şirketidir. Şirket borçları için kural olarak şirket malvarlığı muhataptır; ortakların yükü taahhüt ettikleri pay bedeliyle, sözleşmeye yazılmışsa ek ödeme ve yan edimlerle sınırlanır. Ortak sayısı en fazla ellidir; tek ortaklı yapıda bu durum sicile açıklanır. Kuruluş yazılı sözleşmeye ve sicil sürecine dayanır. Sözleşmede unvan, merkez, işletme konusu, sermaye, paylar, müdürler ve ilan usulü bulunmalıdır. Pay devri yazılı ve noter onaylı işlemle yapılır; sözleşme aksini söylemiyorsa genel kurul onayıyla hüküm doğurur. Genel kurul temel yapısal kararları alır; müdürler şirketi yönetir ve temsil eder, ancak en az bir ortağın yönetim ve temsil bağlantısı korunur.

Kooperatifler, Türk Ticaret Kanunu sisteminde ticaret şirketleri arasında sayılır; fakat şahıs şirketi veya sermaye şirketi gruplamasına doğrudan dahil edilmez. Bu ayrım, birleşme, bölünme ve tür değiştirme hükümlerinde kooperatiflerin ayrıca gösterilmesini anlamlı kılar. Birleşmede kooperatifler, kooperatiflerle ve sermaye şirketleriyle birleşebilir; şahıs şirketleriyle birleşmeleri ise kooperatifin devralan olması şartına bağlanır. Yeni kuruluş yoluyla birleşmede Kooperatifler Kanununun bazı kuruluş hükümleri devreye girer. Bölünmede sermaye şirketleri ve kooperatifler birbirlerine bölünebilir; ortak pay ve haklarının korunması gerekir. Tür değiştirmede bir sermaye şirketi kooperatife dönüşebilirken kooperatifin dönüşebileceği yön sermaye şirketidir. Genel kurul, yönetim organı ve ana sözleşme kavramları kooperatifin kendi yapısına göre okunur. Bu nedenle konu, kooperatifin ticaret şirketi sayılmasıyla başlar, yapısal işlemlerdeki özel geçiş sınırlarıyla tamamlanır.

Birleşme, bölünme ve tür değiştirme, ticaret şirketlerinin hukuki yapısını tasfiye yoluna gitmeden değiştiren kurumlardır. Birleşmede devralma veya yeni kuruluş yolu vardır; devrolunan şirketin malvarlığı bütün halinde devralana geçer, devrolunan şirket sona erer ve sicilden silinir. Geçerli birleşmeler şirket türlerine göre sınırlanır; ortaklık payları ve hakları korunur, bazı hallerde ayrılma akçesi öngörülebilir. Bölünmede tam bölünme şirketin bütün malvarlığının, kısmi bölünme ise belirli bölümlerin devrini ifade eder. Bölünme sözleşmesi veya planı yazılı yapılır, malvarlığı kalemleri açıkça gösterilir, alacaklıların teminat isteme hakkı ve iş ilişkilerinin geçişi ayrıca düzenlenir. Tür değiştirmede şirketin hukuki şekli değişir; yeni türe dönüşen şirket eskisinin devamıdır. Yönetim organının plan ve rapor hazırlaması, ortakların inceleme hakkı, genel kurul kararı, tescil ve ilan aşamaları birlikte takip edilmelidir.