Hakim-Savcı İdari Yargı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Konu Anlatımı

İdari yargının genel görevli ilk derece mahkemeleri idare ve vergi mahkemeleridir; istinaf mercii bölge idare mahkemesi, temyiz ve kanunda sayılan bazı işler bakımından yüksek mahkeme ise Danıştaydır. 2576 sayılı Kanun, bölge idare, idare ve vergi mahkemelerini genel görevli bağımsız mahkemeler olarak tanımlar. Mahkemeler coğrafi durum ve iş hacmi gözetilerek Adalet Bakanlığınca kurulur; kuruluş, kaldırma ve yargı çevresi kararları Resmî Gazete'de yayımlanır. İdare mahkemeleri, vergi mahkemesi veya ilk derece Danıştay görevi dışında kalan iptal, tam yargı ve idari sözleşme uyuşmazlıklarını çözer. Vergi mahkemeleri vergi, resim, harç, benzeri mali yükümler ve bunların zam-cezaları ile bu alanlardaki 6183 uygulamasına bakar. Bölge idare mahkemeleri istinaf başvurularını ve çevresindeki idare-vergi mahkemeleri arasındaki görev-yetki uyuşmazlıklarını kesin olarak karara bağlar.

HMK'de görev, mahkemenin dava türü bakımından o işe bakıp bakamayacağını ifade eder ve ancak kanunla düzenlenir. Göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir; bu nedenle taraf iradesiyle değiştirilemez ve yargılama düzeninin temel şartlarından biri olarak ele alınır. Kanunun kurduğu ana yapı basittir: aksine bir düzenleme yoksa malvarlığı haklarına ilişkin davalar ile şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Asliye hukuk mahkemesi, HMK'de ve diğer kanunlarda aksine hüküm bulunmadıkça diğer dava ve işler bakımından da görevli kabul edilir. Sulh hukuk mahkemesi ise kanunun saydığı alanlarda görevlidir: kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi ve paylaştırma davaları, yalnız zilyetliğin korunmasına yönelik davalar ve kanunların sulh hukuk mahkemesi veya sulh hukuk hâkimine bıraktığı işler. Görevsizlik kararı verilirse taraflardan biri iki haftalık süre içinde dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesini istemelidir; aksi halde dava açılmamış sayılır.

HMK'de yetki, görevli mahkeme türü içinde hangi yer mahkemesinin davaya bakacağını belirler. Genel kural, dava açılırken davalının yerleşim yerinde bulunan mahkemeyi esas alır; yerleşim yeri Türk Medeni Kanununa göre saptanır. Bunun yanında birden fazla davalı, geçici oturma, Türkiye'de yerleşim yerinin bulunmaması, sözleşme, miras, taşınmazın aynından doğan davalar, karşı dava, şube işlemleri, tüzel kişi iç ilişkileri, sigorta ve haksız fiil için özel yetki hükümleri vardır. Bazı yetkiler kesin niteliktedir; mirasın belirli davalarında son yerleşim yeri, taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer, bazı tüzel kişi iç ilişkilerinde merkez ve can sigortalarında ilgili kişinin yerleşim yeri mahkemesi zorunludur. Kesin yetkide mahkeme yetkiyi davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırır. Kesin olmayan yetkide davalı itirazını cevap dilekçesinde, yetkili mahkemeyi göstererek ileri sürmezse davanın açıldığı mahkeme yetkili hale gelir.

HMK, hâkimin tarafsızlığını iki ayrı mekanizmayla korur: yasaklılık ve ret. Yasaklılıkta hâkim kanunda sayılan yakın ve doğrudan bağlantılar sebebiyle davaya bakamaz; taraf talebi olmasa bile çekinmek zorundadır. Kendi davası veya doğrudan/dolaylı ilgili olduğu dava, eşinin davası, kendisi veya eşinin altsoy ve üstsoyunun davası, evlatlık bağı bulunan kişinin davası, üçüncü derece dahil kan veya kayın hısımlarının davası, nişanlısının davası ve taraflardan birinin vekili, vasisi, kayyımı ya da yasal danışmanı olarak hareket ettiği dava bu kapsamdadır. Ret ise hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli sebep bulunduğunda tarafça istenir veya hâkim kendiliğinden çekilebilir. Ret sebebi biliniyorsa en geç ilk duruşmada, sonradan öğrenilmişse ilk duruşmada yeni işlem yapılmadan önce ileri sürülmelidir. Ret talebi dilekçeyle, sebep ve deliller gösterilerek yapılır; kötü niyetli ve esastan reddedilen ret talepleri disiplin para cezası doğurabilir.

HMK m. 105'e göre eda davasında davacı, davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkûm edilmesini ister. Dava türünü uyuşmazlığın adı değil, talep sonucu belirler: para ödenmesi veya mal teslimi “verme”, sözleşmedeki bir işin tamamlanması “yapma”, belirli bir müdahalenin durdurulması “yapmama” edimine örnektir. Mahkeme hakkın ve borcun varlığını değerlendirir; talebi kabul ederse davalıya yönelen bir mahkûmiyet hükmü kurar. Tespit davasında istenen sonuç bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlık-yokluk belirlemesiyle sınırlıdır. İnşai davada ise hüküm yeni bir hukuki durum kurar, değiştirir veya sona erdirir. Eda davası gereksiz tekrarlarla değil; talep edilen davranış, borcun muacceliyeti, hukuki yarar ve hükmün icraya elverişli açıklığı üzerinden çözülmelidir.

Tespit davası, mahkemeden bir edime mahkumiyet değil, hukuki bir belirleme istenen dava türüdür. HMK'ya göre bu belirleme üç alanda ortaya çıkar: bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığı, bunların yokluğu ya da bir belgenin sahte olup olmadığı. Ancak tespit davası sınırsız bir danışma yolu değildir. Kanun, kanunlarda belirtilen istisnai durumlar dışında, davacının bu davayı açmakta hukuken korunmaya değer güncel yararının bulunmasını arar. Ayrıca maddi vakıalar tek başına tespit davasının konusu yapılamaz. Bu nedenle sınavda tespit davasını tanırken iki kontrol yapılmalıdır: Talep hukuki bir belirleme mi istiyor, yoksa davalıdan edim mi isteniyor? Belirleme isteniyorsa, konu hak, hukuki ilişki veya belge sahteliği düzeyinde mi, yoksa yalnızca olay tespiti mi? Bu ayrım dava türünü doğru seçtirir.

İnşai dava, mahkemeden davalının bir edime mahkum edilmesinin veya yalnızca bir hukuki ilişkinin tespitinin değil, hukuki durum üzerinde değişiklik doğuran bir hüküm kurulmasının istendiği dava türüdür. HMK'ya göre bu dava ile yeni bir hukuki durum yaratılması, mevcut hukuki durumun içeriğinin değiştirilmesi veya onun ortadan kaldırılması talep edilir. Ayrıca bir inşai hakkın dava yoluyla kullanılmasının zorunlu olduğu hallerde inşai dava açılır. Kaynak hüküm, kanunlarda aksi belirtilmedikçe inşai hükümlerin geçmişe etkili olmadığını da söyler. Bu nedenle sınavda inşai davayı tanımanın anahtarı, mahkeme kararının hukuki durumu dönüştürüp dönüştürmediğine bakmaktır. Eda davası davranışa mahkumiyet, tespit davası belirleme, inşai dava ise hukuki durum üzerinde yenilik doğurma eksenindedir. Zamansal etki kuralı da ayrıca hatırlanmalıdır. Doğru ayrım için talep sonucuna bakılır.

Belirsiz alacak davası, davanın açıldığı tarihte alacağın miktarını veya değerini tam ve kesin biçimde belirlemenin davacıdan beklenemeyeceği ya da bunun imkansız olduğu haller için düzenlenmiştir. HMK, alacaklının bu durumda hukuki ilişkiyi ve asgari bir miktar ya da değeri belirterek dava açabileceğini kabul eder. Bu dava, miktarın tamamen belirsiz bırakıldığı bir yol değildir; başlangıçta hukuki ilişki ve asgari tutar gösterilir. Sonradan karşı tarafın verdiği bilgi veya tahkikat sonucunda alacak tam ve kesin belirlenebilir hale gelirse, hakim tahkikat sona ermeden davacıya iki haftalık kesin süre verir. Davacı bu sürede talebini iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmadan belirleyebilir. Belirlemezse dava, talep sonucundaki miktar veya değer üzerinden görülüp karara bağlanır. Sınavda anahtar, başlangıçtaki objektif belirleyememe hali ve sonradan belirleme usulüdür.

Dava şartları ve ilk itirazlar, mahkemenin davanın esasına geçmeden önce ele aldığı usuli filtrelerdir. HMK, dava şartlarını yargı hakkı, yargı yolu, görev, kesin yetki, taraf ve dava ehliyeti, temsil, dava takip yetkisi, vekalet ehliyeti ve vekaletname, gider avansı, teminat, hukuki yarar, derdestlik ve kesin hüküm gibi başlıklarla sayar; diğer kanunlardaki dava şartlarını saklı tutar. Mahkeme dava şartlarını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; taraflar da eksikliği her zaman ileri sürebilir. Eksiklik giderilemezse veya verilen kesin sürede giderilmezse dava usulden reddedilir. İlk itirazlar ise sınırlı olarak yetki itirazı ve tahkim itirazından oluşur; cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır. İnceleme sırası da önemlidir: önce dava şartları, sonra ilk itirazlar ele alınır. Bu sıra sınavlarda özellikle belirleyicidir.

Yazılı yargılama usulü, HMK'da davanın dava dilekçesiyle açılmasından hüküm öncesi sözlü yargılamaya kadar ilerleyen ana yargılama modelidir. Bu usulde tarafların iddia ve savunmaları öncelikle dilekçelerle kurulur: dava dilekçesi, cevap dilekçesi, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi yargılamanın yazılı omurgasını oluşturur. Ön inceleme aşaması, dava şartları ve ilk itirazların ele alınması, uyuşmazlık konularının belirlenmesi, delillerin sunulması ve sulh veya arabuluculuğa teşvik bakımından filtre görevi görür. Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez. Tahkikatta tarafların ileri sürdüğü iddia ve savunmalar birlikte incelenir, deliller değerlendirilir ve duruşma işlemleri tutanakla güvenceye alınır. Tahkikat bittiğinde mahkeme aynı duruşmada sözlü yargılamaya geçer; tarafların son sözleri alınır ve hüküm verilir. Bu sıra, yazılı usulün sınavlarda en çok yoklanan iskeletidir.

Basit yargılama usulü, HMK'da belirli dava ve işler için öngörülen daha yoğunlaştırılmış yargılama modelidir. Sulh hukuk mahkemelerinin görevine giren dava ve işler, dosya üzerinden karar verilebilen işler, geçici hukuki koruma talepleri, nafaka, velayet, vesayet, hizmet ilişkisinden doğan davalar, konkordato ve bazı tahkim bağlantılı işler bu usule tabi olabilir. Bu usulde dava ve cevap dilekçeyle verilir; cevap süresi kural olarak iki haftadır ve şartları varsa sınırlı ek süre tanınabilir. Yazılı yargılamadan farklı olarak cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi yoktur. Taraflar delillerini dilekçeleriyle birlikte açıkça bildirmeli ve eldeki delilleri eklemelidir. Mahkeme mümkünse dosya üzerinden karar verir; değilse ilk duruşmada dava şartları, ilk itirazlar, süreler, uyuşmazlık konuları ve sulh ya da arabuluculuk ele alınır.

İspat yükü, bir vakıanın ispat edilememesi riskinin hangi tarafa ait olduğunu gösteren temel usul kavramıdır. HMK'ya göre kanunda özel düzenleme yoksa ispat yükü, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. İspatın konusu, tarafların üzerinde anlaşamadıkları ve uyuşmazlığın çözümünde etkili olabilecek çekişmeli vakıalardır; herkesçe bilinen veya ikrar edilmiş vakıalar çekişmeli sayılmaz. Kanuni karineye dayanan taraf, yalnızca karinenin temelini oluşturan vakıayı ispat etmekle yükümlüdür; kural olarak karşı taraf karinenin aksini ispat edebilir. Karşı ispatta amaç, yük kendi üzerinde bulunmayan tarafın delille karşı tarafın anlatımını zayıflatmasıdır; bu çaba ispat edilememe riskini ona geçirmez. Somutlaştırma ve delilin hangi vakıaya ilişkin olduğunun belirtilmesi, bu yükün sınavda ayrıca aranacak pratik görünümüdür.

Kesin deliller, HMK sisteminde hâkimin serbest değerlendirme alanını sınırlayan ve kanunun belirli ispat gücü bağladığı delil türleriyle ilgilidir. Kaynak hükümler bakımından ikrar, mahkeme önünde yapıldığında vakıayı çekişmeli olmaktan çıkarır ve ayrıca ispat gerekmez. Senet ve belge rejiminde ilamlar, düzenleme şeklindeki noter senetleri, noter tasdikli senetler, yetkili memurların düzenlediği belgeler, tarafça mahkeme önünde kabul edilen ya da inkâr eden taraftan çıktığı mahkemece belirlenen adi senetler, kendi koşulları içinde kesin delil etkisi kazanır. Güvenli elektronik imzalı veriler senet hükmündedir. Yemin ise hükme etki eden, taraflar arasında tartışmalı kalan ve yemin edecek kişiyle bağlantılı vakıalara ilişkin olabilir; yemin etmeme, iade etmeme veya kaçınma kanunda ağır ispat sonuçlarına bağlanmıştır. Sahtelik iddiası ve senede karşı tanık yasağı bu alanın temel tuzaklarıdır.

Takdiri deliller, kanuni istisnalar dışında hâkimin serbestçe değerlendirdiği delil alanını ifade eder. HMK'nın genel hükmü, hâkimin delilleri serbestçe değerlendireceğini belirtir; tanık, bilirkişi incelemesi, keşif ve uzman görüşü bu çerçevede öğrenilmesi gereken başlıca kurumlardır. Tanık, davada taraf olmayan kişinin uyuşmazlıkla ilgili vakıalara dair bilgisini mahkemeye aktarmasıdır; tanık listesi, davet, çekinme, yemin, dinlenme ve tutanak kuralları ayrıntılı düzenlenmiştir. Bilirkişi, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren hâllerde başvurulan kişidir; hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilen konularda bilirkişiye gidilemez. Keşif, hâkimin uyuşmazlık konusu hakkında bizzat duyularıyla inceleme yapmasıdır. Uzman görüşü ise tarafların dava konusu olayla ilgili bilimsel mütalaa alabilmesine imkân tanır. Bu deliller kesin sonuç doğurmaz; hâkim bunları diğer delillerle birlikte tartar.

İstinaf, ilk derece mahkemesi kararlarının bölge adliye mahkemesi tarafından denetlenmesini sağlayan olağan kanun yoludur. HMK sisteminde nihai kararlar ile bazı geçici hukuki koruma kararları istinafa konu olabilir. Başvuru dilekçeyle yapılır; dilekçede taraf bilgileri, kararın kimliği, tebliğ tarihi, karar özeti, başvuru sebepleri, gerekçe, talep sonucu ve imza yer alır. Süre kural olarak ilamın usulüne uygun tebliğinden itibaren iki haftadır. İstinaf başvurusu tek başına kararın icrasını durdurmaz; fakat kişi ve aile hukukuna dair hükümler ile taşınmaz üzerindeki ayni hakları konu alan kararların uygulanması için kesinleşme beklenir. Bölge adliye mahkemesi önce kabul şartlarını inceler, sonra başvuru sebepleriyle sınırlı olarak dosyayı değerlendirir; kamu düzenine aykırılığı ise kendiliğinden gözetir. Sonuçta başvurunun reddi, kararın kaldırılması, düzelterek veya yeniden esas hakkında karar verilmesi mümkündür.

Temyiz, HMK’da istinaftan sonra Yargıtay önünde işletilen olağan kanun yoludur. Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinin temyizi mümkün nihai kararları ile hakem kararlarının iptali talepleri üzerine verilen kararlar, tebliğden itibaren iki hafta içinde temyiz edilebilir. Davada haklı çıkan taraf da hukuki yararı varsa bu yola başvurabilir. Buna karşılık HMK m. 362, parasal kesinlik sınırı, bazı sulh hukuk ve kira işleri, görev-yetki ve yargı yeri belirleme kararları, çekişmesiz yargı işleri, geçici hukuki korumalar ve HMK m. 353/1-a kapsamındaki kararlar gibi temyize kapalı alanları ayrıca sayar. Temyiz dilekçesi kararı, tebliğ tarihini, sebepleri, gerekçeyi ve varsa duruşma isteğini belli etmelidir. Yargıtay kural olarak dosya üzerinden inceler; onama, düzelterek onama, bozma ve bozma sonrası uyma veya direnme süreci temyizin ana sonuçlarıdır.

Yargılamanın iadesi, kesin olarak verilmiş veya kesinleşmiş hükümlere karşı başvurulabilen olağanüstü bir yoldur. HMK, bu kurumu her hatayı düzeltme aracı olarak değil, sınırlı ve kanunda sayılmış ağır sebepler için düzenler. Mahkemenin kanuna uygun oluşmaması, yasaklı veya ret talebi kesin kabul edilmiş hakimin karara katılması, temsil yetkisi olmayan kişilerle yargılama yapılması, sonradan elde edilen belge, sahte senet, yalan tanıklık, gerçeğe aykırı bilirkişi veya tercüman beyanı, yalan yere yemin, dayanak hükmün ortadan kalkması, hile, aynı taraf-konu-sebeple çelişkili kesin hüküm ve AİHM bağlantılı ihlal halleri başlıca sebeplerdir. Süreler sebebe göre öğrenme veya tebliğ anından itibaren üç ay ve kural olarak kesinleşmeden itibaren on yıl çerçevesinde değerlendirilir. Talep kararı veren mahkemece incelenir; süre, kesinlik ve kanuni sebep ön incelemede kendiliğinden denetlenir.

İhtiyati tedbir, uyuşmazlık konusu hak bakımından mevcut durumda ortaya çıkabilecek değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin ciddi biçimde zorlaşması, imkansızlaşması veya gecikme yüzünden sakınca ya da ciddi zarar doğması ihtimaline karşı verilen geçici hukuki korumadır. Dava açılmadan önce esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden, dava açıldıktan sonra ise asıl davanın görüldüğü mahkemeden istenir. Talep eden, tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmeli, esasta haklılığını yaklaşık olarak ispat etmelidir. Hakim zorunlu hallerde karşı tarafı dinlemeden karar verebilir. Tedbir kararı mal veya hakkın muhafazası, yediemine bırakılması, bir şeyin yapılması ya da yapılmaması gibi uygun önlemleri içerebilir. Teminat kuraldır; itiraz, uygulama, tamamlayıcı dava ve tazminat süreleri sınav açısından özellikle önemlidir. Muhalefet yaptırımı da ayrıca izlenmelidir.

İhtiyati haciz, para alacağının ileride tahsilini güvence altına almak için borçlunun malları, alacakları ve diğer hakları üzerine geçici haciz konulmasını sağlayan korumadır. İİK m. 257’ye göre rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş para borcu için borçlunun elindeki veya üçüncü kişideki taşınır, taşınmaz, alacak ve haklar ihtiyaten haczettirilebilir. Vadesi gelmemiş borçlarda ise yalnız borçlunun belirli yerleşim yerinin olmaması veya borçlunun taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını gizleme, kaçırma, kaçmaya hazırlanma, kaçma ya da alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemlerde bulunması hallerinde istenebilir. Kararı yetkili mahkeme verir; alacaklı alacağı ve gerekiyorsa haciz sebepleri hakkında kanaat getirecek delil göstermelidir. Teminat, infaz ve yedi günlük tamamlayıcı işlemler kurumun sınav omurgasını oluşturur. İtiraz yolu da bu yapının ayrılmaz parçasıdır.

Delil tespiti, görülmekte olan bir davada henüz inceleme sırası gelmemiş ya da ileride açılacak davada ileri sürülecek bir vakıanın önceden güvenceye alınmasını sağlar. HMK sisteminde bu kurum; keşif yapılması, bilirkişi incelemesi yaptırılması veya tanık ifadelerinin alınması gibi delil toplama işlemlerinin normal tahkikat sırası beklenmeden yapılabilmesine dayanır. Ana şart hukuki yarardır. Kanunda açıkça öngörülen haller dışında hukuki yarar, delil hemen tespit edilmezse kaybolacağı veya ileride ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimalinde kabul edilir. Dava açılmadan önce görev ve yetki daha esnek düzenlenmişken, dava açıldıktan sonra talep yalnız davanın görüldüğü mahkemeye yöneltilir. Talep dilekçeyle yapılır, gider avansı yatırılır, karar kural olarak karşı tarafa tebliğ edilir. Zorunlu acele hallerde tebligatsız tespit mümkündür; sonrasında karşı tarafın itiraz hakkı korunur.

Tahkim ile dava şartı arabuluculuk aynı usul kurumu değildir. HMK'daki iç tahkim, yabancılık unsuru bulunmayan ve tahkim yeri Türkiye olan tahkime elverişli uyuşmazlıklarda tarafların yazılı tahkim anlaşmasına dayanır. Mahkemede aynı uyuşmazlık açılırsa tahkim anlaşması, geçerli ve uygulanabilir olduğu ölçüde, davalının ileri süreceği bir ilk itirazdır. Dava şartı arabuluculuk ise her özel hukuk davasında değil, ilgili özel kanunun açıkça öngördüğü uyuşmazlıklarda dava öncesi zorunluluktur; mahkeme eksikliği kendiliğinden inceler. Başlıca kapsamlar iş uyuşmazlıkları, TTK m.5/A'daki ticari talepler, TKHK m.73/A'daki tüketici uyuşmazlıkları, HUAK m.18/B'deki kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıkları ile Tarım Kanunu m.13/2(e)'deki tarımsal üretim sözleşmeleridir. HUAK m.18/A'ya göre başvurmadan açılan dava usulden reddedilir; son tutanak sunulmamışsa bir haftalık kesin süre verilir. Özel kanunda tahkim veya başka bir zorunlu alternatif yol varsa ya da tahkim sözleşmesi bulunuyorsa dava şartı arabuluculuk hükümleri uygulanmaz.