Hâkim-Savcı İdari Yargı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Konu Anlatımı

Milletlerarası hukukun kaynakları, devletlerin ve diğer uluslararası hukuk süjelerinin hangi kurallarla bağlı olduğunu belirleyen temel çerçevedir. Sınav bakımından çekirdek ayrım, asli kaynaklar ile yardımcı araçlar arasındadır. Andlaşmalar, uluslararası örf ve adet kuralları ile hukukun genel ilkeleri asli kaynak niteliği taşır. Yargı kararları ve doktrin ise kural yaratmaktan çok mevcut kuralın tespitinde yardımcı rol oynar. Türkiye bakımından ayrıca Anayasa'nın usulüne göre yürürlüğe konulan milletlerarası andlaşmalara tanıdığı kanun gücündeki konum önemlidir. Bu nedenle kaynak soruları yalnızca liste ezberiyle değil, bağlayıcılık, kuralın oluşumu ve iç hukuktaki uygulanma etkisi birlikte düşünülerek çözülmelidir.

Devlet, milletlerarası hukukun klasik ve asli süjesidir. Devlet niteliği için ülke, insan topluluğu, etkin kamu otoritesi ve bağımsızlık unsurları birlikte değerlendirilir. Ülke unsuru kara, deniz ve hava alanlarını; insan unsuru sürekli nüfusu; iktidar unsuru kamu gücünün örgütlü biçimde kullanılmasını; bağımsızlık ise başka bir devletin hukuki otoritesine tabi olmamayı ifade eder. Tanıma, ortaya çıkan siyasi-hukuki varlığın diğer devletlerce uluslararası ilişkilerde muhatap kabul edilmesidir. Sınavlarda tanımanın kurucu değil açıklayıcı etkisi, devlet tanıması ile hükümet tanıması ayrımı ve tanımanın hukuki sonuçları özellikle önem taşır.

Andlaşmalar hukuku, devletlerin ve yetkili uluslararası örgütlerin yazılı rıza beyanlarıyla bağlayıcı kurallar oluşturduğu alanı düzenler. Sınav bakımından andlaşmanın kurulması, yürürlüğe girmesi, çekince, yorum, uygulanma, sona erme ve iç hukuktaki etkisi birlikte bilinmelidir. Temel ilke, yürürlükteki andlaşmanın tarafları bağlaması ve iyi niyetle uygulanmasıdır. Yetkili temsil, imza, onay, katılma ve yürürlük hükümleri bağlayıcılığın zamanını belirler. Türkiye açısından usulüne göre yürürlüğe konulan milletlerarası andlaşmalar kanun gücündedir ve temel haklara ilişkin çatışmalarda özel bir üstün uygulama kuralı vardır. Bu nedenle andlaşma sorularında hem milletlerarası düzey hem anayasal sonuç birlikte değerlendirilmelidir.

Uluslararası örgütler, devletlerin kurucu andlaşmayla belirli amaçlar için oluşturduğu ve kendilerine tanınan yetkiler ölçüsünde uluslararası hukuk kişiliği taşıyan yapılardır. Birleşmiş Milletler, evrensel nitelikteki en önemli örgüt olarak barış ve güvenliğin korunması, iş birliği ve insan haklarının geliştirilmesi amaçlarıyla çalışır. Sınav bakımından Genel Kurul, Güvenlik Konseyi, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Vesayet Konseyi, Sekreterlik ve Uluslararası Adalet Divanı ayrımı bilinmelidir. Özellikle Güvenlik Konseyi'nin barış tehdidi, barışın bozulması ve saldırı hallerindeki yetkileri ile veto mekanizması sık sorulur. Örgüt yetkileri, devlet egemenliğini tamamen kaldırmaz; kurucu metinle sınırlı işlevsel bir kişilik doğurur.

Devletin ülkesi, egemen yetkilerin kullanılacağı mekânsal alanı gösterir ve kara ülkesi, deniz alanları ile hava sahası birlikte değerlendirilir. Kara ülkesinde devletin egemenliği esasen tamdır; sınırların belirlenmesi ise andlaşma, tarihî hak, coğrafi durum ve yargısal çözüm yollarıyla gündeme gelebilir. Deniz hukukunda iç sular ve karasuları egemenlik alanına daha yakınken, bitişik bölge, münhasır ekonomik bölge ve kıta sahanlığı belirli amaçlarla sınırlı yetkiler verir. Açık deniz serbestlik alanıdır. Hava sahasında devlet, ülkesi üzerindeki hava alanında münhasır yetkiye sahiptir. Sınavlarda her alanın hukuki rejimi ve yetki derecesi ayırt edilmelidir.

Uluslararası sorumluluk, bir devletin milletlerarası hukuka aykırı davranışı nedeniyle doğan sonuçları ifade eder. Temel mantık, davranışın devlete isnat edilebilmesi ve bir uluslararası yükümlülüğün ihlal edilmesidir. Sorumluluk doğduğunda ihlalin durdurulması, eski hale getirme, tazminat veya tatmin gibi sonuçlar gündeme gelebilir. Uyuşmazlıkların çözümünde ise kuvvet kullanma yerine barışçı yollar esastır. Görüşme, arabuluculuk, soruşturma, uzlaştırma, tahkim ve yargı yolları bu çerçevede değerlendirilir. Birleşmiş Milletler sistemi, Güvenlik Konseyi'nin barış ve güvenlik yetkileriyle ayrıca önem taşır. Uluslararası Adalet Divanı ise devletler arası hukuki uyuşmazlıklarda rızaya dayalı yargı yeridir.

İnsan Hakları Avrupa Sistemi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki hak ihlali iddialarının Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi önünde incelenmesine dayanır. Kaynağa göre AİHM’de Sözleşme’ye taraf devlet sayısı kadar hakim görev yapar; hakimler taraf devletleri temsil etmez, kendi adlarına görev yapar. Mahkeme idari olarak Genel Kurul, bölümler ve filtraj bölümü; yargısal olarak da daireler, komiteler, tek hakim ve Büyük Daire gibi birimlerle çalışır. Başvuru, Sözleşme veya ek protokollerdeki haklarının taraf devletçe ihlal edildiğini düşünen kişilerce yapılabilir. Kabul edilebilirlikte iç hukuk yollarının tüketilmesi, kesin karardan sonra dört ay içinde başvuru, imzasız olmama ve daha önce karara bağlanmış aynı olaya dayanmama gibi koşullar vurgulanır. Yargılama ağırlıkla yazılıdır; komünikasyon sonrası temsil zorunluluğu, dil rejimi, adli yardım, kesin kararların bağlayıcılığı ve Bakanlar Komitesi denetimi sistemin ana unsurlarıdır.

Türk vatandaşlığının kazanılması, 5901 sayılı Kanunda iki ana başlıkta kurulur: doğumla kazanma ve sonradan kazanma. Doğumla kazanma, soy bağı veya doğum yeri esasına dayanır ve doğum anından itibaren kendiliğinden sonuç doğurur. Sonradan kazanma ise otomatik değildir; yetkili makam kararı, evlat edinilme veya seçme hakkının kullanılmasıyla gerçekleşir. Yetkili makam kararıyla kazanma bakımından genel başvuruda erginlik, ayırt etme gücü, beş yıl kesintisiz ikamet, yerleşme iradesi, sağlık, iyi ahlak, Türkçe konuşabilme, geçim imkanı ve milli güvenlik ile kamu düzeni engelinin bulunmaması aranır; fakat bu şartların varlığı kişiye mutlak hak vermez. Kanun ayrıca istisnai vatandaşlık, yeniden kazanma, evlenme yoluyla başvuru, evlat edinilme ve ana-babaya bağlı kayıp sonrası seçme hakkıyla kazanma gibi özel yolları düzenler.

Türk vatandaşlığının kaybı, 5901 sayılı Kanunda yetkili makam kararı veya seçme hakkının kullanılmasıyla gerçekleşir. Yetkili makam kararıyla kayıp üç yola ayrılır: çıkma, kaybettirme ve vatandaşlığa alınmanın iptali. Çıkma, kişinin talebine bağlıdır; erginlik, ayırt etme gücü, yabancı vatandaşlıkla bağlantı, aranmama ve mali-cezai tahdit bulunmaması gibi şartlara bağlanır. Çıkma belgesinin teslimiyle vatandaşlık kaybedilir; eş etkilenmez, çocukların kaybı ise talep, muvafakat ve vatansız kalmama şartlarına bağlıdır. Kaybettirme, kanunda sayılan ağır hallerde Cumhurbaşkanı kararıyla ve şahsi sonuç doğurur. İptal ise vatandaşlığa alınmanın yalan beyan veya önemli hususların gizlenmesiyle gerçekleşmesine bağlanır. Seçme hakkıyla kayıp, belirli kazanma hallerine bağlı kişilerin erginlikten itibaren üç yıl içinde ayrılabilmesidir. Her yolda geçerlilik anı ve aileye etki ayrıca mutlaka öğrenilmelidir.

Yabancılar Hukuku, 6458 sayılı Kanunda Türkiye Cumhuriyeti ile vatandaşlık bağı bulunmayan kişilerin Türkiye'ye girişi, kalışı, çıkışı, sınır dışı edilmesi ve koruma taleplerini düzenleyen bütüncül bir alandır. Kanunun temel kavramı yabancıdır; uluslararası koruma ise mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statülerini kapsar. En üst güvence geri gönderme yasağıdır: kişi işkence, insanlık dışı muamele veya belirli nedenlerle hayat ve hürriyet tehdidi bulunan yere gönderilemez. Giriş ve vize kuralları, ikamet izinleri, vatansız kişilerin kimlik belgesi, sınır dışı kararı, idari gözetim ve alternatif yükümlülükler idari yönü oluşturur. Uluslararası korumada başvuru, kayıt, mülakat, karar, itiraz, haklar ve yükümlülükler ayrı usule bağlanmıştır. Sınavda konu, tek bir izin türü değil, bu mekanizmaların ilişkisidir; özellikle süreler, tebligat ve yargı yolu ayrımları birlikte düşünülmelidir.

Kanunlar ihtilafı, yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerinde hangi ülke hukukunun uygulanacağını belirleyen sistemdir. MOHUK önce hâkime Türk kanunlar ihtilafı kurallarını ve bu kuralların gösterdiği yabancı hukuku kendiliğinden uygulama görevi yükler. Yabancı hukuk araştırılamazsa Türk hukuku devreye girer; ancak atıf yalnızca kişi hukuku ve aile hukuku uyuşmazlıklarında dikkate alınır. Bağlama kuralları bazen vatandaşlığa, bazen yerleşim yerine, mutad meskene, malın bulunduğu yere veya tarafların hukuk seçimine dayanır. Bu nedenle her uyuşmazlıkta önce ilişkinin niteliği belirlenir, sonra ilgili bağlama noktası aranır. Kamu düzeni, doğrudan uygulanan kurallar, şekil ve zamanaşımı hükümleri ise yetkili hukukun uygulanmasını sınırlayan veya tamamlayan genel çerçeveyi kurar ve somut olayda uygulanacak norm sırasını belirginleştirir.

Milletlerarası yetki, yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıkta Türk mahkemesinin davaya bakıp bakamayacağını belirler. MOHUK temel kural olarak Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun yer itibarıyla yetki kurallarına bağlar. Bunun yanında kişi halleri, miras, iş, tüketici ve sigorta uyuşmazlıkları için özel yetki bağlantıları kurulur. Türk vatandaşlarının kişi hallerine ilişkin davalarında yabancı mahkemede dava açılamaması veya açılmaması halinde Türkiye’deki yetkili mahkeme, bulunmazsa sakin olunan yer, son yerleşim yeri ya da Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemeleri devreye girer. Yetki anlaşması ancak münhasır yetki bulunmayan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda yabancı mahkemeyi gösterebilir. İş, tüketici ve sigorta davalarındaki koruyucu yetkiler taraf anlaşmasıyla kaldırılamaz; teminat ve yargı muafiyeti hükümleri de yargılamanın erişilebilir sınırlarını tamamlar.

Tanıma ve tenfiz, yabancı mahkeme ilamlarının Türkiye’de hangi etkiyi doğuracağını belirleyen MÖHUK kurumlarıdır. Tenfiz, yabancı hukuk davası ilamının Türkiye’de icra edilebilmesi için yetkili Türk mahkemesinden karar alınmasını ifade eder; kesinleşmiş yabancı ilam gerekir. Ceza ilamlarındaki kişisel hak hükümleri için de tenfiz istenebilir. Görevli mahkeme asliye mahkemesidir; yetki, aleyhine tenfiz istenenin Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer, bunlar da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biridir. Tenfiz dilekçesinde taraf bilgileri, yabancı mahkeme, ilam tarihi ve numarası, hüküm özeti ve kısmi tenfiz isteniyorsa kapsam gösterilir; onanmış ilam ve kesinleşme belgesi tercümeleriyle eklenir. Tanıma ise yabancı ilamın kesin delil veya kesin hüküm etkisinin kabulüdür; tenfiz şartlarına bağlıdır ancak karşılıklılık şartı aranmaz. Etki, yabancı kararın kesinleştiği andan başlar.