Hâkim-Savcı İdari Yargı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Konu Anlatımı

Danıştay, Anayasa ile görevlendirilmiş yüksek idare mahkemesi, danışma ve inceleme merciidir. Yapısı yalnızca dava dairelerinden oluşmaz; Genel Kurul, İdari İşler Kurulu, idari ve vergi dava daireleri kurulları, içtihadı birleştirme mekanizması, Başkanlar Kurulu, Başkanlık Kurulu, Yüksek Disiplin Kurulu ve Disiplin Kurulu gibi karar organları bulunur. Daire düzeninde dava daireleri ile idari daire ayrımı önemlidir. Danıştay hem belirli davalarda ilk derece mahkemesi olarak hem de idare ve vergi mahkemelerinden gelen nihai kararlar bakımından temyiz mercii olarak çalışır. Temyiz görevi hukukun uygulanmaması veya yanlış uygulanmasını denetleme mantığına dayanır. İdari Dava Daireleri Kurulu ve Vergi Dava Daireleri Kurulu, ilgili dava dairelerinin ilk derece kararlarına karşı temyiz incelemesi yapar ve kurulların toplantı yeter sayıları farklıdır. İdari işler alanında Birinci Daire ve İdari İşler Kurulu danışma, uyuşmazlık ve görüş görevleriyle yargısal davadan ayrılır.

Bölge idare mahkemeleri, 2576 sayılı Kanunun idari yargı teşkilatı içinde üst derece denetim işlevi verdiği genel görevli bağımsız mahkemelerdendir. Kuruluşları coğrafi durum ve iş hacmi dikkate alınarak yapılır; yargı çevreleri de aynı mantıkla belirlenir. Güncel yapıda mahkeme yalnızca bir başkan ve birkaç üyeden ibaret değildir: başkanlık, başkanlar kurulu, daireler, adalet komisyonu ve müdürlükler birlikte çalışır. Her bölge idare mahkemesinde biri idare, biri vergi olmak üzere en az iki daire bulunması gerekir. Asıl görev istinaf başvurularını incelemek, yargı çevresindeki idare ve vergi mahkemeleri arasında çıkan görev-yetki uyuşmazlıklarını kesin karara bağlamak ve kanunların verdiği diğer işleri yapmaktır. Sınav bakımından en kritik ayrım, bölge idare mahkemesinin ilk derece mahkemesi değil, idare ve vergi mahkemelerinin kararlarını denetleyen istinaf ve koordinasyon mercii olmasıdır. Dairelerin yürütmenin durdurulması itirazlarını da inceleyebilmesi ayrıca unutulmamalıdır.

İdare ve vergi mahkemeleri, idari yargının ilk derece düzeyindeki genel görevli bağımsız mahkemeleridir. İdare mahkemeleri, vergi mahkemelerinin görev alanına girenler ve ilk derecede Danıştayda çözümlenecek olanlar dışındaki iptal davalarını, tam yargı davalarını ve kamu hizmetlerinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıkları çözer. Ancak tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar bu alanın dışında tutulmuştur. Vergi mahkemeleri ise vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümler ile bunların zam, ceza ve tarifelerine ilişkin davalara; ayrıca bu konularda 6183 sayılı Kanunun uygulanmasından doğan davalara bakar. Mahkemelerde bir başkan ve yeterli sayıda üye bulunur; kurul başkan ve iki üyeden oluşur. Parasal sınır altında kalan bazı uyuşmazlıklar tek hâkimle çözümlenir. Sınavda temel ayrım, idare mahkemesinin genel idari uyuşmazlık, vergi mahkemesinin mali yüküm uyuşmazlığı mahkemesi olduğudur.

İptal davası, idari işlemin hukuka aykırı olduğu ileri sürülerek işlemin ortadan kaldırılmasının istendiği idari dava yoludur. Kanun bu davayı yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları üzerinden tanımlar; davayı açacak kişinin menfaatinin ihlal edilmiş olması gerekir. İdari yargı yetkisi hukuka uygunluk denetimiyle sınırlıdır, bu yüzden mahkeme idarenin yerine geçerek yerindelik denetimi yapamaz veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar kuramaz. Dava dilekçesinde taraflar, konu, sebepler, deliller ve işlemin yazılı bildirim tarihi gösterilir. Genel dava açma süresi idare mahkemelerinde altmış gündür ve süre kural olarak bildirimi izleyen günden başlar. İptal davası, gerektiğinde tam yargı davasıyla birlikte veya sonrasında zarar giderimiyle bağlantı kurabilir.

Tam yargı davası, idari eylem veya işlemler yüzünden kişisel hakkı doğrudan ihlal edilen kişinin idareden parasal ya da manevi giderim istemesini sağlayan idari dava türüdür. Bu dava iptal davasından farklıdır; iptal davasında menfaat ihlali ve hukuka aykırılığın giderilmesi öne çıkarken, tam yargıda hak ihlali ve zararın karşılanması merkezde durur. Bir idari işlem zarar doğurmuşsa kişi doğrudan tam yargı davası açabilir, iptal ve tam yargıyı birlikte açabilir veya önce iptal davasını açıp kararın ya da kanun yolu sonucunun tebliğinden sonra ayrıca tam yargıya gidebilir. İdari eylemlerde ise dava öncesi idareye başvuru özel önem taşır. Eylemin öğrenilmesinden itibaren bir yıl, her halde eylemden itibaren beş yıl içinde idareye başvurulmalı; ret veya susma üzerine dava süresi içinde dava açılmalıdır. Bu nedenle konu, dava türü, ön başvuru ve kararın uygulanması aşamalarını birlikte düşündürür.

İdari yargıda görev, uyuşmazlığın hangi yargı düzeni veya hangi idari yargı merciinin alanına girdiğini; yetki ise görevli idari yargı düzeni içinde coğrafi olarak hangi mahkemenin davaya bakacağını anlatır. İYUK sisteminde dilekçeler ilk incelemede görev ve yetki yönünden incelenir; idari yargının görevli olduğu bir konuda dava yanlış mahkemede açılmışsa dosya görevli veya yetkili mahkemeye gönderilir. Genel yetki kuralı, özel hüküm yoksa dava konusu idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yer mahkemesidir. Ancak kamu görevlileri, taşınmazlar, taşınırlar, tam yargı davaları ve vergi uyuşmazlıkları için özel yetki kuralları vardır. Yetkinin kamu düzeninden olması, mahkemenin bunu taraf itirazıyla sınırlı görmemesi gerektiğini gösterir. Sınavlarda genel yetki kuralı ile özel yetki hükümlerinin karıştırılması en yaygın hatadır. Bağlantılı davalar, merci tayini ve görevsizlik sonrası süre koruması da bu başlığın tamamlayıcı parçalarıdır.

İdari yargıda süreler, davanın esasına girilip girilemeyeceğini belirleyen usul eşiğidir. Genel dava açma süresi özel kanunda farklı bir düzenleme yoksa Danıştay ve idare mahkemelerinde altmış gün, vergi mahkemelerinde otuz gündür; süre yazılı bildirim, ilan, tahakkuk, tahsilat veya ilgili özel başlangıç olayını izleyen günden işlemeye başlar. Süre hesabında tatil günleri süreye dahildir, fakat son gün tatil gününe rastlarsa süre izleyen çalışma günü sonuna uzar. Çalışmaya ara verme dönemine rastlayan kanuni sürelerde ayrıca yedi günlük uzama kuralı uygulanır. İdari başvuru yolları süreyi farklı etkiler: işlem yapılması istemiyle başvuruda otuz gün susma zımni ret doğurur; üst makama başvuru ise işlemekte olan dava süresini durdurur. Tam yargı davalarında işlemden doğan zarar ile eylemden doğan zarar ayrımı, başvuru ve dava süresi hesabında en önemli tuzaktır.

Yürütmenin durdurulması, idari işlemin dava sonuna kadar uygulanmasını geçici olarak durduran istisnai bir korumadır. İYUK sisteminde dava açılması tek başına idari işlemin yürütülmesini durdurmaz; mahkemenin ayrıca yürütmenin durdurulmasına karar vermesi gerekir. Bu karar için iki koşul birlikte aranır: işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zarar doğmalı ve işlem açıkça hukuka aykırı olmalıdır. Mahkeme kural olarak idarenin savunmasını aldıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçeli karar verir; uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerde savunma alınmadan geçici durdurma mümkündür. Kararda hem açık hukuka aykırılık gerekçesi hem de doğacak zararın niteliği gösterilmelidir. Vergi davalarında dava açılması bazı tahsil işlemlerini kendiliğinden durdurur; ihtirazi kayıt ve işlemden kaldırma gibi hallerde ayrıca yürütmenin durdurulması istenebilir. Karar idarece gecikmeksizin uygulanır ve kanuni sınır otuz gündür. Bu nedenle aday, dava açılması, yürütmenin durdurulması istemi ve kararın idarece uygulanması aşamalarını ayrı sonuçlara bağlamalıdır.

İdari yargıda kanun yolları, ilk derece kararının hangi merci tarafından, hangi sınırlar içinde ve hangi sonuçlarla denetleneceğini gösterir. İdare ve vergi mahkemesi kararları bakımından temel yol istinaftır; başvuru kural olarak kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde, mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine yapılır. Ancak parasal sınırın altında kalan bazı vergi, tam yargı ve iptal davalarında ilk derece kararı kesinleşir. Temyiz ise Danıştay dava dairelerinin nihai kararları ile kanunda sayılan bölge idare mahkemesi kararları için Danıştay önündeki denetim yoludur. Danıştay, kararı onayabilir, gerekçe değiştirerek veya düzeltme yaparak onayabilir ya da görev, yetki, hukuka aykırılık ve etkili usul hataları sebebiyle bozabilir. Kanun yararına temyiz kesinleşmiş kararın sonuçlarını kaldırmaz; yargılamanın yenilenmesi ise sınırlı sebeplere ve süre rejimine bağlı özel, olağanüstü bir yoldur.