Hakim-Savcı İdari Yargı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Konu Anlatımı

Danıştay, Anayasanın 155. maddesine göre idari mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idari yargı merciine bırakmadığı kararların son inceleme mercii; ayrıca kanunla gösterilen belirli davalarda ilk ve son derece mahkemesidir. Danışma ve inceleme görevleri de vardır. Güncel 2575 sayılı Kanuna göre Danıştay dokuzu dava, biri idari olmak üzere on daireden oluşur. Dokuz dava dairesini sabit sayıda “idari” ve “vergi” dairesine ayıran eski ezber kullanılmamalıdır; daireler arasındaki iş bölümü Başkanlık Kurulunca belirlenir ve karar Resmî Gazete'de yayımlanır. İdari ve Vergi Dava Daireleri Kurulları, ilgili dava dairelerinin ilk derece kararları ve kanunda gösterilen diğer işler için ayrı kurullardır. Birinci Daire ile İdari İşler Kurulu yargısal temyizden farklı danışma ve idari görevler yürütür.

Bölge idare mahkemeleri, 2576 sayılı Kanunun idari yargı teşkilatı içinde üst derece denetim işlevi verdiği genel görevli bağımsız mahkemelerdendir. Kuruluşları coğrafi durum ve iş hacmi dikkate alınarak yapılır; yargı çevreleri de aynı mantıkla belirlenir. Güncel yapıda mahkeme yalnızca bir başkan ve birkaç üyeden ibaret değildir: başkanlık, başkanlar kurulu, daireler, adalet komisyonu ve müdürlükler birlikte çalışır. Her bölge idare mahkemesinde biri idare, biri vergi olmak üzere en az iki daire bulunması gerekir. Asıl görev istinaf başvurularını incelemek, yargı çevresindeki idare ve vergi mahkemeleri arasında çıkan görev-yetki uyuşmazlıklarını kesin karara bağlamak ve kanunların verdiği diğer işleri yapmaktır. Sınav bakımından en kritik ayrım, bölge idare mahkemesinin ilk derece mahkemesi değil, idare ve vergi mahkemelerinin kararlarını denetleyen istinaf ve koordinasyon mercii olmasıdır. Dairelerin yürütmenin durdurulması itirazlarını da inceleyebilmesi ayrıca unutulmamalıdır. 7589 sayılı Kanunla 31 Temmuz 2026'da değişen İYUK m. 45-46; gerekçeyi değiştirerek istinafı reddetme, genişletilmiş geri gönderme hâlleri ve kaldırma üzerine verilen bazı yeni kararlara temyiz yolu bakımından güncel kuralları ayrıca getirmiştir.

İdare ve vergi mahkemeleri, idari yargının ilk derece düzeyindeki genel görevli bağımsız mahkemeleridir. İdare mahkemeleri, vergi mahkemelerinin görev alanına girenler ve ilk derecede Danıştayda çözümlenecek olanlar dışındaki iptal davalarını, tam yargı davalarını ve kamu hizmetlerinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıkları çözer. Ancak tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar bu alanın dışında tutulmuştur. Vergi mahkemeleri ise vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümler ile bunların zam, ceza ve tarifelerine ilişkin davalara; ayrıca bu konularda 6183 sayılı Kanunun uygulanmasından doğan davalara bakar. Mahkemelerde bir başkan ve yeterli sayıda üye bulunur; kurul başkan ve iki üyeden oluşur. Parasal sınır altında kalan bazı uyuşmazlıklar tek hâkimle çözümlenir. Sınavda temel ayrım, idare mahkemesinin genel idari uyuşmazlık, vergi mahkemesinin mali yüküm uyuşmazlığı mahkemesi olduğudur.

İptal davası, idari işlemin hukuka aykırı olduğu ileri sürülerek işlemin ortadan kaldırılmasının istendiği idari dava yoludur. Kanun bu davayı yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları üzerinden tanımlar; davayı açacak kişinin menfaatinin ihlal edilmiş olması gerekir. İdari yargı yetkisi hukuka uygunluk denetimiyle sınırlıdır, bu yüzden mahkeme idarenin yerine geçerek yerindelik denetimi yapamaz veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar kuramaz. Dava dilekçesinde taraflar, konu, sebepler, deliller ve işlemin yazılı bildirim tarihi gösterilir. Genel dava açma süresi idare mahkemelerinde altmış gündür ve süre kural olarak bildirimi izleyen günden başlar. İptal davası, gerektiğinde tam yargı davasıyla birlikte veya sonrasında zarar giderimiyle bağlantı kurabilir.

Tam yargı davası, idari eylem veya işlemler yüzünden kişisel hakkı doğrudan ihlal edilen kişinin idareden parasal ya da manevi giderim istemesini sağlayan idari dava türüdür. Bu dava iptal davasından farklıdır; iptal davasında menfaat ihlali ve hukuka aykırılığın giderilmesi öne çıkarken, tam yargıda hak ihlali ve zararın karşılanması merkezde durur. Bir idari işlem zarar doğurmuşsa kişi doğrudan tam yargı davası açabilir, iptal ve tam yargıyı birlikte açabilir veya önce iptal davasını açıp kararın ya da kanun yolu sonucunun tebliğinden sonra ayrıca tam yargıya gidebilir. İdari eylemlerde ise dava öncesi idareye başvuru özel önem taşır. Eylemin öğrenilmesinden itibaren bir yıl, her halde eylemden itibaren beş yıl içinde idareye başvurulmalı; ret veya susma üzerine dava süresi içinde dava açılmalıdır. Bu nedenle konu, dava türü, ön başvuru ve kararın uygulanması aşamalarını birlikte düşündürür.

İdari yargıda görev, uyuşmazlığın hangi yargı kolu ve hangi idari yargı merciince; yetki ise görevli mahkeme türü içinde hangi yerdeki mahkemece çözüleceğini belirler. 2576 sayılı Kanun'a göre idare mahkemeleri, vergi mahkemeleri ile ilk derece Danıştay davaları dışında kalan iptal, tam yargı ve kanunda belirtilen idari sözleşme uyuşmazlıklarını; vergi mahkemeleri ise vergi, resim, harç, benzeri mali yükümler, bunların zam ve cezaları, tarifeler ve ilgili 6183 sayılı Kanun uyuşmazlıklarını görür. İYUK'ta görev ve yetki ilk inceleme konusudur. Adli yargının görevli olduğu davada ret; idari yargı içindeki yanlış mahkemede ise dosyanın görevli veya yetkili mahkemeye gönderilmesi esastır. Genel yetki, özel hüküm yoksa işlemi veya idari sözleşmeyi yapan merciin bulunduğu yerdir. Kamu görevlisi, taşınmaz, taşınır, tam yargı ve vergi uyuşmazlıklarında özel yetki hükümleri önce uygulanır.

İdari yargıda süreler, davanın esasına girilip girilemeyeceğini belirleyen usul eşiğidir. Genel dava açma süresi özel kanunda farklı bir düzenleme yoksa Danıştay ve idare mahkemelerinde altmış gün, vergi mahkemelerinde otuz gündür; süre yazılı bildirim, ilan, tahakkuk, tahsilat veya ilgili özel başlangıç olayını izleyen günden işlemeye başlar. Süre hesabında tatil günleri süreye dahildir, fakat son gün tatil gününe rastlarsa süre izleyen çalışma günü sonuna uzar. Çalışmaya ara verme dönemine rastlayan kanuni sürelerde ayrıca yedi günlük uzama kuralı uygulanır. İdari başvuru yolları süreyi farklı etkiler: işlem yapılması istemiyle başvuruda otuz gün susma zımni ret doğurur; üst makama başvuru ise işlemekte olan dava süresini durdurur. Tam yargı davalarında işlemden doğan zarar ile eylemden doğan zarar ayrımı, başvuru ve dava süresi hesabında en önemli tuzaktır.

Yürütmenin durdurulması, idari işlemin dava sonuna kadar uygulanmasını geçici olarak durduran istisnai bir korumadır. İYUK sisteminde dava açılması tek başına idari işlemin yürütülmesini durdurmaz; mahkemenin ayrıca yürütmenin durdurulmasına karar vermesi gerekir. Bu karar için iki koşul birlikte aranır: işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zarar doğmalı ve işlem açıkça hukuka aykırı olmalıdır. Mahkeme kural olarak idarenin savunmasını aldıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçeli karar verir; uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerde savunma alınmadan geçici durdurma mümkündür. Kararda hem açık hukuka aykırılık gerekçesi hem de doğacak zararın niteliği gösterilmelidir. Vergi davalarında dava açılması bazı tahsil işlemlerini kendiliğinden durdurur; ihtirazi kayıt ve işlemden kaldırma gibi hallerde ayrıca yürütmenin durdurulması istenebilir. Karar idarece gecikmeksizin uygulanır ve kanuni sınır otuz gündür. Bu nedenle aday, dava açılması, yürütmenin durdurulması istemi ve kararın idarece uygulanması aşamalarını ayrı sonuçlara bağlamalıdır.

İdari yargıda kanun yolları, ilk derece kararının hangi merci tarafından, hangi sınırlar içinde ve hangi sonuçlarla denetleneceğini gösterir. İdare ve vergi mahkemesi kararları bakımından temel yol istinaftır; başvuru kural olarak kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde, mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine yapılır. Ancak parasal sınırın altında kalan bazı vergi, tam yargı ve iptal davalarında ilk derece kararı kesinleşir. Temyiz ise Danıştay dava dairelerinin nihai kararları ile kanunda sayılan bölge idare mahkemesi kararları için Danıştay önündeki denetim yoludur. Danıştay, kararı onayabilir, gerekçe değiştirerek veya düzeltme yaparak onayabilir ya da görev, yetki, hukuka aykırılık ve etkili usul hataları sebebiyle bozabilir. Kanun yararına temyiz kesinleşmiş kararın sonuçlarını kaldırmaz; yargılamanın yenilenmesi ise sınırlı sebeplere ve süre rejimine bağlı özel, olağanüstü bir yoldur.