SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri İstanbul Takas ve Saklama Bankası Anonim Şirketi Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği Konu Anlatımı

Merkezi karşı taraf yönetmeliğinin temelinde şu fikir vardır: Takasbank bazı piyasalarda yalnızca takası organize etmez, işlem taraflarının arasına girerek takasın tamamlanacağına dair kurumsal güvence sağlar.

Bu rolde Takasbank alıcı bakımından satıcı, satıcı bakımından alıcı gibi konumlanır.

Böylece işlem yapan taraf, karşı tarafın yükümlülüğünü yerine getirip getirmeyeceği riskini doğrudan üstlenmek yerine, merkezi karşı taraf sisteminin teminat, garanti fonu ve risk yönetimi yapısına güvenir.

Bu nedenle MKT düzenlemeleri, piyasada güveni artırırken Takasbank üzerinde ciddi bir mali ve operasyonel sorumluluk doğurur.

MKT rolü, merkezi takas hizmetinden ayrılmalıdır.

Merkezi takas kuruluşu işlemlerin teslim, ödeme ve teminat süreçlerini yürütür; fakat MKT olduğunda takas kuruluşu işlem tarafları arasındaki hukuki ve ekonomik riski kendi sistemi içinde yönetir.

Kaynakta SPK’nın, merkezi takas kuruluşlarının bu uygulamayı piyasalar veya sermaye piyasası araçları itibarıyla zorunlu tutabileceği belirtilir.

Bu yaklaşım, MKT hizmetinin bütün piyasalarda otomatik olarak bulunmadığını gösterir.

Takasbank’ın bazı piyasalarda MKT rolü üstlenmesi, o piyasadaki riskin niteliği, sistemik önem ve düzenleyici tercih ile bağlantılıdır.

MKT hizmetindeki mali sorumluluk sınırsız ve belirsiz değildir.

Kaynak, sorumluluğun tesis edilecek limitler, üyelerden alınacak teminatlar ve diğer garantiler çerçevesinde belirlendiğini açıklar.

Bu cümle sınav açısından anahtar niteliktedir çünkü MKT, piyasaya sınırsız kefalet veren bir kurum gibi düşünülmemelidir.

Üyelerin pozisyonları için teminat hesaplanır, risk limitleri belirlenir, garanti fonları kurulur ve gerektiğinde ilave kaynak mekanizmaları işletilir.

Takasbank’ın taahhüdü, bu kurallı çerçeve içinde yönetilen bir merkezi risk üstlenimidir.

MKT üyeliği de risk yapısına göre kademelenir.

Doğrudan MKT üyesi yalnızca kendi portföyü ve müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirebilir.

Genel MKT üyesi ise kendi ve müşterilerinin işlemlerinin yanında işlemci kuruluşların takas işlemlerini de yürütebilir.

İşlemci kuruluş, MKT hizmeti verilen piyasada işlem yapan fakat yükümlülüklerinin tasfiyesini genel MKT üyesi aracılığıyla gerçekleştiren kuruluştur.

Kaynakta genel MKT üyesi ile işlemci kuruluşun Takasbank’a karşı doğan yükümlülüklerden müşterek borçlu ve müteselsil kefil olarak sorumlu olduğu belirtilir.

Bu, genel üyeliğin yalnızca operasyonel aracılık değil, başkasının riskini sisteme taşıyan güçlü bir sorumluluk ilişkisi olduğunu gösterir.

Üyelik türlerinin belirlenmesinde özsermaye, içsel kredi derecelendirme, mali tahlil ve istihbarat çalışmaları, bağımsız derecelendirme notları, iç sistemler ve teknik altyapı dikkate alınır.

Bu ölçütler, MKT hizmetinin risk yönetimi temelli olduğunu gösterir.

Bir üyenin sisteme ne kadar risk taşıyabileceği, yalnızca işlem hacmine değil, mali gücüne ve operasyonel dayanıklılığına bağlıdır.

Bilgi işlem altyapısı, iç kontrol, risk yönetimi ve iç denetim mekanizmaları MKT hizmetinin sürekliliği için ek şart olarak aranır.

Çünkü takasın tamamlanmasını taahhüt eden bir kurumun karşısındaki üyelerin de kriz anında veri, teminat ve pozisyon yönetimini aksatmayacak yapıda olması gerekir.

Temerrüt yönetimi MKT yönetmeliğinin en öğretici kısmıdır.

Kaynağa göre temerrüt yönetiminde üyelerin teminatları, garanti fonu, merkezi takas kuruluşunun sermaye veya sermaye benzeri kaynakları, sigorta sözleşmeleri, karlardan kesinti, müşteri pozisyon ve teminatlarının başka üyelere taşınması, pozisyonların kapatılması ve aynı tarafla olan hak ve yükümlülüklerin netleştirilmesi gibi yöntemler kullanılabilir.

Buradaki amaç cezalandırmadan önce sistemin tamamını korumaktır.

Üye temerrüdü gerçekleştiğinde takasın durması, alacaklı üyelerin ödeme alamaması ve piyasa güveninin bozulması riski vardır.

MKT sistemi bu riski aşamalı kaynak kullanımı ve pozisyon yönetimiyle sınırlar.

Teminatların hukuki niteliği ve ayrıştırılması da merkezi önemdedir.

Kaynak, MKT hizmeti çerçevesinde alınan teminatların mülkiyetinin takas kuruluşuna geçtiğini, ancak teminatlar ile hesap sahiplerinin malvarlıklarının takas kuruluşunun kendi malvarlığından ayrı izlenmesinin esas olduğunu belirtir.

Bu iki unsur birlikte okunmalıdır.

Takasbank teminat üzerinde temerrüt yönetimi için güçlü bir tasarruf imkanına sahip olur; fakat bu varlıkları kendi faaliyetleri için serbestçe kullanamaz.

Takasın yerine getirilmesine ilişkin işlemler dışında teminat veya varlıkların tevdi amacı dışında kullanılması yasaktır.

Bu ayrım, MKT sisteminin hem etkin hem de koruyucu olmasını sağlar.

MKT hizmeti verilen her piyasa için tahsis edilen sermaye, alınan teminatlar ve garanti fonları amaçları dışında kullanılamaz.

Ayrıca sermaye piyasalarına ilişkin MKT teminatları ve garanti fonu varlıkları, para piyasalarına ilişkin aynı kapsamdaki varlıklardan ayrı izlenir.

Bu kural, kaynakların piyasa bazında izlenmesini ve bir piyasadaki temerrüt yönetimi kaynaklarının başka bir alana karıştırılmamasını sağlar.

Sınavda bu ilke, malvarlığı ayrılığı ve teminatların amacı dışında kullanılamaması başlıklarıyla birlikte düşünülmelidir.

Sonuç olarak Takasbank Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği, takasın tamamlanması taahhüdünün hangi mali ve kurumsal güvenceyle verildiğini açıklar.

Öğrenirken kavram zinciri şu şekilde kurulabilir: MKT rolü karşı taraf riskini merkezileştirir, üyelik şartları sisteme girecek riskin niteliğini denetler, teminat ve garanti fonu mali tampon oluşturur, temerrüt yönetimi krizde uygulanacak adımları belirler, malvarlığı ayrılığı ise yatırımcı ve piyasa güvenini korur.

Bu zincir kavrandığında yönetmelik, ezberlenecek bir kurum metni olmaktan çıkar ve piyasa altyapısının risk mühendisliği olarak anlaşılır.

MKT yönetmeliği içinde risk limitleri ve teminat mantığı birlikte düşünülmelidir.

Takasbank’ın MKT olduğu piyasalarda üyeye tanınan işlem kapasitesi, üyenin mali yeterliliği ve taşıdığı pozisyonlardan doğan bulunması gereken teminat ile bağlantılıdır.

Bu yaklaşım, riskin işlem yapıldıktan sonra tesadüfen fark edilmesini değil, üyelerin sisteme taşıdığı açıkların düzenli izlenmesini hedefler.

Üyenin teminat açığı veya limit aşımı varsa ek teminat çağrısı, işlem kısıtı veya temerrüt hükümleri gibi sonuçlar gündeme gelebilir.

Böylece MKT sistemi sadece temerrüt anında çalışan bir kurtarma mekanizması değil, temerrüt gerçekleşmeden önce risk birikimini ölçen bir gözetim düzenidir.

Garanti fonu da bu yapının ortak savunma katmanıdır.

Üye teminatı öncelikle ilgili üyenin riskini karşılamak için kullanılır; fakat temerrüt zararı üyenin kendi teminatını aşarsa garanti fonu ve diğer kaynaklar devreye girebilir.

Kaynakta MKT hizmeti verilen piyasalarda garanti fonu varlıklarının amaçları dışında kullanılamayacağı ve piyasa bazında ayrı izleneceği vurgulanır.