SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Borsa İstanbul A.Ş.’de Borçlanma Araçlarının Transfer, Takas ve Temerrüt İşlemleri Konu Anlatımı

Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası'nda transfer, takas ve temerrüt işlemlerini anlamak için önce hangi varlıkların hangi hesap mantığıyla izlendiğini görmek gerekir.

Kaynakta ihraç edilen devlet iç borçlanma senetleri ile özel sektör borçlanma araçlarının Takasbank nezdinde depo bazında takip edildiği belirtilir.

Bu depo yapısı yalnızca alım satım takası için değil, Hazine ve TCMB tarafından ihraç edilen iç ve dış borçlanma araçlarının saklanması, Borsa İstanbul piyasalarındaki DİBS ve özel sektör borçlanma aracı teminatlarının saklanması, Takasbank bünyesindeki veya tezgah üstü piyasalara verilen teminatların tutulması ve SPK ya da BDDK gibi kurumlar adına alınan teminatların saklanması için de kullanılır.

Bu nedenle depo hesabı, sınav açısından sadece teknik bir hesap adı değil, kıymetin hangi hukuki ve operasyonel amaçla bloke edildiğini veya serbest bulunduğunu gösteren temel izleme birimidir.

Piyasanın pazar yapısı takas sonucunu doğrudan etkiler.

Kesin Alım Satım Pazarı'nda Türk lirası veya döviz ödemeli ihraç edilmiş borçlanma araçları, menkul kıymetleştirilmiş varlık ve gelirlere dayalı borçlanma araçları, kira sertifikaları, TCMB likidite senetleri ve Borsa Yönetim Kurulu tarafından işlem görmesi uygun bulunan diğer sermaye piyasası araçları işlem görebilir.

Bu pazarda devlet iç borçlanma senetlerinde doksan güne, diğer sermaye piyasası araçlarında otuz güne kadar ileri valörlü işlem yapılabilir.

Kesin alım satım işleminin muhasebe etkisi iki yönlüdür: kıymeti satan üye, sattığı nominal tutar kadar kıymet borçlusu ve piyasa değeri kadar nakit alacaklısı olur; kıymeti alan üye ise piyasa değeri kadar nakit borçlusu ve nominal tutar kadar kıymet alacaklısı olur.

Kaynaktaki örnekte 10 nominal değerli bir kıymetin 8,50 piyasa değeriyle alınıp satılması bu ilişkiyi somutlaştırır.

Nitelikli Yatırımcıya İhraç Pazarı, SPK düzenlemeleri çerçevesinde nitelikli yatırımcılara ihraç edilecek sermaye piyasası araçlarının satış işlemlerine ayrılmıştır.

Bu pazarda ihraç tamamlandıktan veya satış süresi sona erdikten sonraki iş gününde, ilgili araçlar ayrıca bir şart aranmaksızın Kesin Alım Satım Pazarı'nda nitelikli yatırımcılar arasında kot dışı işlem görmeye başlar.

Burada önemli sorumluluk, emirlerin gerçekten nitelikli yatırımcılar arasında gerçekleşmesini sağlamak bakımından aracı kuruluşlara yüklenir.

Repo-Ters Repo Pazarı'nda ise işlem borçlanma aracının kalıcı satışı değil, geri alma veya geri satma taahhüdüyle kurulmuş geçici finansman ilişkisidir.

Repo yapan taraf belirli bir tarihte belirli fiyattan geri almak üzere menkul kıymet satar; ters repo yapan taraf ise belirli tarihte geri satmak üzere menkul kıymet alır.

Repo-ters repo işlemlerinde valör ve bloke mantığı ayrıca önemlidir.

Bu pazarda yedi güne kadar ileri valörlü işlem yapılabilir ve repo bitiş valörü en fazla bir yıl olabilir.

Ters repo yoluyla alınan kıymetler, zincirleme işlemler hariç, üyenin 1101 nolu Borsa İçi Ters Repo Teminat Deposunda Valör 2 tarihine kadar bloke tutulur ve netleştirmeye dahil edilmez.

Zincirleme repo imkanı, ters repo ile alınan ve blokede duran kıymetin başka bir repo işlemine konu edilmesine izin verir; ancak ikinci repo işleminin vadesinin ilk işlemin vadesinden en az bir gün önce olması gerekir.

Repo karşılığında teslim edilecek menkul kıymetlerin itfa ve kupon ödeme tarihlerinin işlem bitiş valöründen sonra gelmesi ve kıymet yükümlülüğünün işlem tutarıyla orantılı biçimde en çok beş farklı menkul kıymetle karşılanabilmesi, takasın kıymet kalitesi ve zaman uyumu bakımından kontrol edildiğini gösterir.

Borçlanma araçları takasında temel prensipler netleştirme, teslim karşılığı ödeme ve kaydi takastır.

Netleştirme, üyelerin piyasada yaptıkları işlemlerden doğan karşılıklı nakit ve menkul kıymet borç ve alacaklarının, menkul kıymet bazında ve müşteri-portföy ayrımı gözetilerek tek bir borç veya alacağa indirgenmesidir.

Taahhütlü İşlemler Pazarı ve Uluslararası Tahvil Pazarı işlemleri bu genel kuralın dışında bırakılmış, bu işlemlerin takasının işlem bazında yapılacağı belirtilmiştir.

MKT hizmeti verilen pazarlar veya menkul kıymetler ile MKT hizmeti verilmeyen yükümlülükler de ayrı netleştirilir; birlikte mahsup edilmez.

Bu ayrım, aynı üyeye ait olsa bile risk rejimi farklı olan borçların tek havuzda eritilmemesi gerektiğini anlatır.

Teslim karşılığı ödeme prensibi, takasta eşzamanlılık ve karşılık ilişkisini kurar.

Üye takas yükümlülüğünü yerine getirmedikçe takas alacağını alamaz; böylece nakdi ödemeden kıymet alma veya kıymeti teslim etmeden nakit alma riski sınırlandırılır.

Kaynak, kısmi yükümlülük yerine getirilmesi halinde Takasbank tarafından belirlenen zamanlarda kısmi mutabakat yapılabileceğini de açıklar.

Kaydi takas ise nakit ve kıymet borçlarının fiziki teslimle değil hesaplar üzerinden kapatılmasıdır.

Takas alacakları üyelerin Takasbank ve MKK'daki ilgili hesaplarına aktarılır.

Bu yapı, borçlanma araçlarında operasyonun merkezi kayıt, saklama ve ödeme sistemleriyle birlikte yürüdüğünü gösterir.

Takas zamanı bakımından kaynakta açık kural vardır: Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası'nda yapılan işlemlerin takası aynı gün, yani T+0 gerçekleşir; yabancı para ödemeli kıymetlerin takası ise bir iş günü sonra, yani T+1 yapılır.

İleri valörlü işlemler valör gününde takasa dahil edilir.

Takas süresi, ilgili borsa ve piyasa işleticisinin görüşü alınarak piyasa bazında belirlenir.

Bu çerçevede nakit veya kıymet yükümlülüklerinin temerrütsüz kapatılması için son borç kapatma saati 16:45 olarak gösterilmiştir.

Nakit takas borçları, işlem yapılan piyasa veya kıymete göre belirlenmiş Takasbank hesaplarına yatırılır.

Borçlu üye banka ise TCMB nezdindeki TIC hesabından Takasbank'ın TIC hesabına aktarım yapabilir; aracı kurum ise EFT üyesi bir banka aracılığıyla ödeme yapabilir.

Ayrıca Takasbank nezdindeki başka bir hesaptan virman veya diğer piyasalardan doğan alacakların mahsup edilmesi de borç kapatma yöntemleri arasındadır.

Temerrüt, bu zaman ve teslim kurallarının ihlal edilmesinin sonucudur.

Kaynak borç kapatma son saatini 16:45 olarak verdiği için, bu saate kadar kapatılmayan nakit veya kıymet yükümlülüğü temerrüt riski doğurur.