SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Portföy Saklama Hizmetine ve Bu Hizmette Bulunacak Kuruluşlara İlişkin Esaslar Tebliği III-56.1 Konu Anlatımı

Portföy saklama hizmeti, kolektif yatırım kuruluşlarının yatırımcı adına yönettiği varlıkların yalnızca kaybolmamasını değil, doğru kişiye ait olduğunun, doğru kayıtta izlendiğinin ve mevzuata uygun hareket ettirildiğinin kontrol edilmesini amaçlar.

Kaynakta kolektif yatırım kuruluşu, sermaye piyasası kanunu kapsamında kurulan yatırım fonları ve yatırım ortaklıkları olarak ele alınır.

Bu kuruluşların portföylerinde saklamaya konu olabilecek varlıkların Portföy Saklama Tebliği çerçevesinde portföy saklayıcıları nezdinde saklanması zorunludur.

Böylece portföyü yöneten yapı ile varlığı muhafaza eden ve kontrol eden yapı birbirinden ayrılarak yatırımcı menfaati korunur.

Tebliğ kapsamı çalışılırken istisnalar dikkatle okunmalıdır.

Kaynak, gayrimenkul yatırım ortaklıkları, altyapı gayrimenkul yatırım ortaklıkları, girişim sermayesi yatırım ortaklıkları ve emeklilik yatırım fonlarının portföylerinde yer alan varlıklar için bu Tebliğ hükümleri çerçevesinde saklama zorunluluğu bulunmadığını belirtir.

Buna karşılık gayrimenkul ve girişim sermayesi fonlarının portföy varlıklarının saklanması Tebliğ kapsamındadır.

Bu ayrım, benzer isimli kurumların aynı rejime tabi olduğu varsayımının hatalı olabileceğini gösterir.

Sınavda kuruluş türü ile saklama yükümlülüğü birlikte değerlendirilmelidir.

Portföy saklama hizmetinin içeriği çok katmanlıdır.

Saklanabilir nitelikteki finansal varlıklar için portföy saklayıcısı, kendi kayıtları altında doğrudan veya dolaylı biçimde izlenebilen finansal varlık hesaplarına kaydedilebilen varlıklar ile fiziksel olarak teslim edilebilen finansal varlıklar için saklama hizmeti verir.

Bu varlıkların portföy saklayıcısının kendi hesaplarından ayrı olarak ilgili KYK adına ve aidiyeti açık biçimde açılan hesaplarda tutulması gerekir.

Saklanabilir nitelikte olmayan diğer varlıklarda ise portföy saklayıcısı varlığın KYK’ya ait olduğunu doğrular, mevcudiyet kayıtlarını tutar, kayıtları izler ve güncelliğini sağlar.

Dolayısıyla hizmet yalnızca kasa veya hesap saklama değildir; doğrulama ve takip fonksiyonu da içerir.

Her kolektif yatırım kuruluşu portföyü için yalnızca bir portföy saklayıcısı belirlenebilir.

Bu kural, sorumluluğun parçalanmasını önler.

Varlıkların fiziken veya kayden saklanması mümkün değilse, bunların mevcudiyetini ve KYK’ya aidiyetini gösteren belgelerin ilgili hesaplara kaydedilmesi gerekir.

Bu yaklaşım, portföy saklamanın varlık türüne göre esnek fakat denetlenebilir bir kayıt düzeni kurduğunu gösterir.

Saklanabilen varlık hesapta tutulur; saklanamayan varlık belgesi ve aidiyet kaydıyla izlenir.

Ortak hedef, yatırımcı adına yönetilen portföyün gerçekten var olduğunun ve doğru kuruluşa ait olduğunun izlenebilmesidir.

Portföy saklayıcısının yükümlülükleri yalnızca varlıkların muhafazasıyla sınırlı değildir.

Katılma paylarının ihraç ve itfa işlemleri ile değişken sermayeli yatırım ortaklığı paylarının ihraç ve itfasının mevzuat, fon içtüzüğü, esas sözleşme ve izahname hükümlerine uygunluğu gözetilir.

Saklayıcı, ihraç ve itfa edilen pay sayısı ile hesaplanan alım satım bedelinin mutabakatını sağlar ve MKK kayıtlarındaki pay sayısının ilgili KYK’nın kendi kayıtlarıyla uyumunu izler.

Bu görev, yatırımcı giriş çıkışlarının portföy büyüklüğü ve pay kayıtlarıyla tutarlı olmasını sağlamaya yöneliktir.

Değerleme ve mevzuata uygunluk görevleri, portföy saklayıcısını pasif bir muhafaza kurumu olmaktan çıkarır.

Yatırım fonu veya değişken sermayeli yatırım ortaklığı birim katılma payı ya da birim pay değerinin ilgili değerleme esaslarına göre hesaplanması gözetilir.

Portföy yapısına uygun ve tutarlı usullerin belirlenmesi, etkin uygulanması ve periyodik gözden geçirilmesi gerekir.

Ayrıca PYŞ veya yatırım ortaklığı talimatlarının mevzuata ve kurucu belgelere aykırı olmamak şartıyla yerine getirilmesi; varlık alım satımlarının, portföy yapısının ve işlemlerin ilgili hükümlerle uyumlu olması kontrol edilir.

Bu, portföy saklayıcısının yatırım kararını vermediği halde kararların uygulanma doğruluğunu denetlediği anlamına gelir.

Nakit hareketleri de Tebliğ kapsamında kontrol edilir.

KYK’ya ait hesapların mevduat toplama yetkisine sahip kuruluşlar nezdinde açılması, tüm nakit akımlarının mutabakatı için prosedür kurulması, olağan dışı veya portföy operasyonlarıyla uyuşmayan nakit hareketlerinin zamanında tespiti ve nakit pozisyonlarının kayıtlarla uyumunun kontrolü beklenir.

Takasbank dışındaki portföy saklayıcıları, Takasbank’ın saklama hizmeti verdiği varlıkları ilgili KYK adına açılan hesaplarda izlemek zorundadır; bunun dışında kalan varlıklar hakkında gerekli bilgiler Takasbank’a aktarılır veya erişim sağlanır.

Bu durumda dahi portföy saklayıcısının sorumluluğu devam eder.

Portföy saklayıcısı görevlerini yerine getirirken aykırılık tespit ederse pay veya katılma payı sahiplerinin menfaatine olacak tedbirlerin alınması için yatırım ortaklığını veya portföy yönetim şirketini hızla bilgilendirmelidir.

Önemli nitelikteki aykırılıklar SPK’ya da bildirilir.

Ayrıca aykırılıkların giderilmesi için prosedürler, süreler ve izleme süreçleri portföy saklayıcısının yönetim kurulu tarafından yazılı olarak belirlenir.

Bu bildirim düzeni, saklayıcının sadece kayıt tutan değil, sorun tespit edildiğinde koruyucu mekanizmayı başlatan bir gözetim aktörü olduğunu gösterir.

Portföy saklayıcısı olarak yetkilendirilecek banka veya aracı kurumlarda Takasbank ve MKK nezdinde saklama üyeliği, iç kontrol ve risk yönetimi sistemi, çıkar çatışmalarını azaltacak bağımsız organizasyon, yeterli teknik altyapı, personel ve bilgi işlem güvenliği aranır.

Portföy saklayıcılarının varlıkları KYK bazında izlemeleri, kendi aktifleriyle ilişkilendirmemeleri, günlük mutabakat yapmaları ve saklama birimini diğer birimlerden ayırmaları gerekir.

Bağımsızlık ilkesi gereği portföy saklayıcısı, portföy yönetim şirketinden bağımsız ve yatırımcı menfaatine uygun hareket eder.

Sır saklama yükümlülüğü ve sorumluluk hükümleri de bu güven ilişkisinin tamamlayıcı parçalarıdır.

Saklama hizmetinden doğan sorumluluk, görevlerin ihlaliyle bağlantılıdır.

Portföy saklayıcısı yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle yatırım fonlarında portföy yönetim şirketi ve katılma payı sahiplerine, yatırım ortaklıklarında ise ortaklığa verdiği zararlardan sorumludur.

Buna karşılık portföy saklayıcısı, portföylerin yönetiminden veya piyasadaki fiyat hareketlerinden doğan zararlardan sorumlu değildir.

Bu ayrım çok önemlidir: Saklayıcı yatırım kararının başarı garantisini vermez, fakat varlığın ayrı izlenmesi, kayıtların doğruluğu, mutabakat ve kontrol görevlerini ihmal ederse sorumluluk doğabilir.

Alt saklayıcı kullanımı da sorumluluğu tamamen ortadan kaldırmaz.

Banka dışındaki portföy saklayıcısı objektif bir neden bulunması, PYŞ veya yatırım ortaklığının onayının alınması ve etkin gözetim sağlanması koşuluyla yetkili başka portföy saklayıcıları nezdinde varlık saklatabilir.

Ancak temel görevlerini devredemez; alt saklayıcı da sakladığı varlıklar bakımından portföy saklayıcısıyla birlikte sorumlu olur.

Bu nedenle alt saklayıcı, sorumluluktan kaçış yolu değil, belli şartlarla kullanılan operasyonel bir araçtır.

Portföy saklama sözleşmesi, bu ilişkinin pratik zeminidir.