SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Takas, Saklama ve Operasyon İşlemlerine İlişkin Temel Kavramlar Konu Anlatımı

Takas, saklama ve operasyon işlemleri, yatırımcının ekranda gördüğü alım satım kararının sermaye piyasası sisteminde gerçekten sonuç doğurmasını sağlayan işlem sonrası altyapıdır.

Bir pay, borçlanma aracı, vadeli işlem sözleşmesi veya elektronik ürün senedi yalnızca emir eşleştiği için güvenli biçimde el değiştirmiş sayılmaz; kıymetin teslimi, nakdin aktarımı, kayıtların güncellenmesi, teminatların hesaplanması ve taraf riskinin yönetilmesi gerekir.

Bu yüzden temel kavramlar, piyasa hukukunun teknik sözlüğü gibi çalışır.

Sınavda bu kavramların tek tek tanımı kadar birbirleriyle bağlantısı da önemlidir: borsa emirleri bir araya getirir, Takasbank takas ve merkez karşı taraf mekanizmalarında rol alır, MKK kaydi hakları elektronik ortamda izler, teminat ve garanti fonu ise yükümlülüklerin yerine getirilmemesi riskine karşı güvenlik katmanı oluşturur.

Borsa, sermaye piyasası araçları, kambiyo, kıymetli madenler, kıymetli taşlar ve SPK tarafından uygun görülen diğer sözleşme veya kıymetlerin serbest rekabet şartları altında güvenli ve kolay şekilde alınıp satılmasını sağlayan düzenli sistemdir.

Borsanın görevi yalnızca emirleri yan yana koymak değildir; fiyatların oluşmasını, tespitini ve ilanını sağlayan, alım satım emirlerini sonuçlandıracak biçimde bir araya getiren ya da bu bir araya gelmeyi kolaylaştıran pazar yerini ifade eder.

BISTECH kavramı ise Borsa İstanbul piyasalarına ilişkin işlem öncesi, işlem anı ve işlem sonrası yazılımlarının tümünü anlatır.

Emir öncesi risk yönetimi de bu aşamada devreye girer; borsanın emir sistemine gönderilen emrin gerçekleşmesi halinde portföyün maruz kalacağı olası risk ölçülür ve emrin kabul edilip edilmeyeceği buna göre değerlendirilir.

Takas kavramını anlamak için işlem ile teslim arasındaki farkı ayırmak gerekir.

İşlem, piyasada alıcı ve satıcının koşullar üzerinde eşleşmesidir; takas ise bu işlemden doğan kıymet ve nakit yükümlülüklerinin yerine getirilmesidir.

Merkez karşı taraf hizmeti, bu yükümlülüklerin güvenli tamamlanması için Takasbank'ın Kurulca uygun görülen piyasa veya sermaye piyasası araçlarında alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenmesidir.

Açık teklif yöntemi, Takasbank'ın işlem eşleştiği anda piyasa katılımcılarının arasına girerek taraflara karşı karşı taraf haline gelmesini ifade eder.

Böylece yatırımcı veya üye, doğrudan karşı tarafın ödeme veya teslim gücüne değil, merkez karşı taraf düzeninin teminat ve risk yönetimi yapısına dayanır.

Açık pozisyon, henüz işlemle, nakdi uzlaşmayla veya fiziki teslimatla kapatılmamış uzun ya da kısa pozisyonları ifade eder.

Vadeli işlem ve opsiyon piyasasında uzun pozisyon, sözleşmenin niteliğine göre alma hakkı veya yükümlülüğü tarafını; kısa pozisyon ise satma veya nakdi uzlaşmayı sağlama yükümlülüğü tarafını temsil eder.

Kaynak metin kısa pozisyonu, vadeli işlem sözleşmelerinde dayanak varlığı belirlenen fiyat ve miktarda satma ya da nakdi uzlaşmayı sağlama, alım opsiyonunda dayanak varlığı satma ya da nakdi uzlaşmayı sağlama, satım opsiyonunda ise dayanak varlığı satın alma ya da nakdi uzlaşmayı sağlama yükümlülüğü veren pozisyon olarak açıklar.

Pozisyonların kapanmamış olması, piyasa fiyatı değiştikçe riskin devam ettiği anlamına gelir; teminat hesaplamaları da bu açık risk üzerine kurulur.

Teminat kavramları, takas sisteminin en kritik risk yönetimi araçlarıdır.

Başlangıç teminatı, gelecekte temerrüt ortaya çıkarsa, temerrüt tarihinden pozisyonların kapatılmasına kadar geçecek sürede maruz kalınabilecek riskleri karşılamak için baştan talep edilen teminattır.

Değişim teminatı, mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi sonucunda ortaya çıkan farklardan doğan teminat ihtiyacını ifade eder.

İşlem teminatı ise vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin alımı veya satımı için Takasbank'ta açılan hesaplara yatırılan teminatların genel adıdır ve başlangıç ile değişim teminatlarından oluşur.

Bu ayrım, teminatın tek bir statik para yatırma işlemi olmadığını gösterir: başlangıç teminatı potansiyel gelecek zararı, değişim teminatı ise fiyat hareketlerinin güncel etkisini karşılamaya yöneliktir.

Teminatlandırmada brüt ve net yaklaşım farklı risk hesaplama mantıklarına dayanır.

Brüt teminatlandırma, MKT üyelerinin müşteri pozisyonları için müşteriler adına yatırmaları gereken teminatın, müşteri pozisyonları birbirleriyle netleştirilmeksizin her müşteri için ayrı hesaplanan yükümlülüklerin toplamı kadar olmasıdır.

Net teminatlandırmada ise müşterilere ait pozisyonların birbirleriyle netleştirilmesinden sonra kalan teminat yükümlülüğü dikkate alınır.

Brüt yöntem daha ihtiyatlıdır, çünkü karşılıklı risk azaltıcı etkiler sınırlı yansıtılır; net yöntem ise portföy içindeki ters yönlü pozisyonların risk azaltıcı etkisini hesaba katar.

BISTECH Marjin Yöntemi, BISTECH üzerinde portföy bazlı risk yönetimi algoritmasıyla bulunması gereken teminat tutarının hesaplanmasını ifade eder.

Bu kavramlar, teminatın yalnızca hukuki bir güvence değil, model ve algoritma destekli dinamik bir hesaplama konusu olduğunu gösterir.

Garanti fonu, merkez karşı taraf hizmeti verilen piyasalarda takas yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi durumunda kullanılmak amacıyla Takasbank nezdinde tutulan ve teminatlar dışında kalan fondur.

MKT üyelerinin katkı paylarıyla oluşturulur.

Karşılanmış riskler ise Takasbank'ın merkez karşı taraf hizmeti nedeniyle maruz kaldığı fakat teminatlar, garanti fonu ve Takasbank sermayesinden ayrılan bölümle korunan riskleri ifade eder.

Karşı taraf kredi riski, iki tarafa da yükümlülük getiren bir işlemde muhatabın son ödeme yapılmadan önce temerrüde düşme ihtimalidir.

Likidite riski ise piyasada derinlik olmaması veya aşırı dalgalanma nedeniyle finansal kurumun pozisyonunu piyasa fiyatlarından kapatamaması ya da dengeleyememesi sonucu zarar ihtimalidir.

Bu kavramlar birlikte, takas altyapısının hem karşı tarafın ödeme gücünü hem piyasa koşullarının pozisyon kapatmaya elverişli olup olmadığını dikkate aldığını gösterir.

Merkezi kayıt ve saklama tarafında MKK, Merkezi Kayıt Kuruluşu Anonim Şirketini; Merkezi Kayıt Sistemi ise kaydi sermaye piyasası araçları ve bunlara ilişkin haklarla ilgili kayıtların tutulduğu, işletimi MKK tarafından yürütülen elektronik ortamı ifade eder.

MKK üyeliği, yönetmelikte belirtilen koşulları sağlayan kuruluşların Merkezi Kayıt Sistemine tanımlanması, erişimi ve sistemi kullanmasını kapsar.

Saklama burada fiziki senetlerin bir kasada tutulmasından ibaret değildir; kaydileştirilmiş araçlara bağlı hakların üyeler ve hak sahipleri itibarıyla elektronik ortamda izlenmesi anlamına gelir.

Kamuyu Aydınlatma Platformu ise mevzuat uyarınca kamuya açıklanması gereken bilgilerin elektronik imzalı olarak iletildiği ve kamuya duyurulduğu sistemdir.

Böylece sermaye piyasası altyapısı, takasın tamamlanması kadar mülkiyet kayıtlarının ve kamusal bilginin doğru tutulmasına da dayanır.

MKT üyesi, merkez karşı taraf hizmeti verilen piyasa veya araçlarda gerçekleşen işlemlerden doğan hak ve yükümlülüklere ve bunların tasfiyesine taraf olması Takasbank tarafından uygun görülen kuruluştur.

İşlemci kuruluş ise Takasbank'ın MKT olduğu piyasada işlem yaptığı halde yükümlülüklerinin tasfiyesini bir genel MKT üyesi aracılığıyla gerçekleştiren kuruluştur.

Çoklu pozisyon hesabı, Takasbank nezdinde MKT üyeleri adına açılır ve üyelerin kendi portföyleri veya müşterilerine ait pozisyonlarını toplu olarak izler; ancak üyenin kendi pozisyonları ile müşteri pozisyonları ayrıştırılır.

Bu ayrıştırma, operasyonel kolaylık ile mülkiyet ve risk ayrımını birlikte sağlamaya yöneliktir.

Ödünç Pay Piyasası ise Takasbank tarafından belirlenen tür, miktar ve dönemlerde teminat göstererek kıymet ödünç almak veya vermek isteyen aracı kurum ve bankalar ile müşterilerinin taleplerini karşılaştıran piyasadır.

DİBS, devlet iç borçlanma senetlerini; EMKT, Elektronik Menkul Kıymet Transfer Sistemini; EFT ise Elektronik Fon Transfer Sistemini ifade eder.