SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Merkezi Takas Kuruluşlarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik (4, 5 ve 6'ncı Bölümler) Konu Anlatımı

Merkezi takas düzenlemelerini anlamanın en güvenli yolu, bunları sermaye piyasası işlemlerinin ödeme ve teslim riskini yöneten bir altyapı hukuku olarak görmektir.

Borsalarda veya teşkilatlanmış diğer pazar yerlerinde işlem yapıldığında tarafların yalnızca alım satım emri vermesi yeterli değildir; işlem sonucunda menkul kıymetin teslimi, bedelin ödenmesi ve varsa teminat yükümlülüklerinin yerine getirilmesi gerekir.

Merkezi takas kuruluşu bu aşamada devreye giren, anonim ortaklık şeklinde örgütlenen özel hukuk tüzel kişisidir.

6362 sayılı Kanun, merkezi takas kuruluşları için temel yetki ve gözetim çerçevesini kurar; Genel Yönetmelik ise bu çerçevenin üyelik, teminat, takas, garanti fonu, disiplin ve faaliyet kuralları gibi uygulama başlıklarını sistemleştirir.

Genel Yönetmeliğin dördüncü bölümü, merkezi takas kuruluşuna kimlerin ve hangi koşullarla üye olacağını belirlediği için sistemin giriş kapısıdır.

Kaynakta TCMB, yatırım kuruluşları ve merkezi takas kuruluşu tarafından önerilip SPK tarafından kabul edilen diğer kişilerin üyeliğinden söz edilir.

Buradaki mantık, takas sistemine her piyasa katılımcısının doğrudan ve koşulsuz girmemesi, sadece operasyonel ve mali yeterliliği bulunan katılımcıların sisteme kabul edilmesidir.

Merkezi takas kuruluşu, belirli bir borsa veya teşkilatlanmış piyasaya üyeliği de kendi üyelik şartı olarak arayabilir.

Bu nedenle üyelik, sadece bir sözleşme ilişkisi değil, takas riskinin sisteme taşınmadan önce filtrelenmesi anlamına gelir.

Beşinci bölüm takas hizmetinin nasıl verileceğini ele alır.

Takas hizmetinin kapsamı, üye ile kuruluş arasındaki sözleşmeler, takas sisteminin işleyişi, teminatların tesisi, garanti fonu ve takas kesinliği bu bölümün temel kavramlarıdır.

Takas kesinliği, işlemin belli bir aşamadan sonra sistem içinde geri alınamaz ve güvenilir kabul edilmesi bakımından önemlidir.

Rehin hakkı ve teminatların korunması ise üyelerin yükümlülüklerini yerine getirmemesi ihtimaline karşı merkezi takas kuruluşuna hukuki güvence sağlar.

Sınav sorularında bu başlıklar birbirinden kopuk gibi görünebilir; ancak hepsi aynı amaca, takas sürecinin aksamasını önlemeye hizmet eder.

Genel Yönetmelik, merkezi takas kuruluşunun her durumda merkezi karşı taraf olduğu varsayımıyla yazılmış değildir.

Merkezi takas hizmeti, işlemin ödeme ve teslim sürecini organize ederken; merkezi karşı taraf hizmeti, takas kuruluşunun alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçmesiyle daha ileri bir risk üstlenimini ifade eder.

Bu ayrım önemlidir çünkü merkezi karşı taraf olunmayan hallerde garanti fonu ve teminat yapısının işlevi ile merkezi karşı taraf hizmetindeki mali sorumluluk aynı ağırlıkta değildir.

Genel Yönetmelik bu nedenle hem takas esaslarını hem de MKT uygulamasını ayrı bölümlerde ele alır.

Altıncı bölüm merkezi karşı taraf uygulamasının genel rejimini kurar.

Kaynaktaki çerçeveye göre MKT uygulamasında başvuru ve izin süreci, merkezi takas kuruluşunun mali sorumluluğu, teminatların ve malvarlıklarının ayrı izlenmesi, garanti fonu ve risk yönetimi öne çıkar.

MKT hizmetinde kuruluş, piyasa katılımcıları arasına girerek takasın tamamlanmasını taahhüt ettiği için yalnızca teknik bir aracı değildir.

Üyelerden alınan teminatlar, garanti fonu ve gerektiğinde merkezi takas kuruluşunun tahsis ettiği kaynaklar, bu taahhüdün mali dayanağını oluşturur.

Bu yüzden MKT kurallarında sermaye yeterliliği, bilgi işlem altyapısı, iç kontrol, risk yönetimi ve iç denetim unsurları merkezi bir yer tutar.

Teminat ve müşteri malvarlığının ayrı izlenmesi, Genel Yönetmelik mantığının en kritik güvenlik noktalarından biridir.

Merkezi karşı taraf hizmetinde alınan teminatların hangi amaçla tutulduğu ve hangi piyasa için tahsis edildiği belirsiz bırakılamaz.

Kaynak, merkezi karşı taraf hizmeti kapsamında alınan teminatlar ile garanti fonu varlıklarının amaçları dışında kullanılamayacağını ve farklı piyasa kapsamındaki varlıkların ayrı izleneceğini vurgular.

Bu ilke, bir piyasadaki stresin diğer piyasadaki teminat havuzunu belirsiz biçimde etkilemesini engeller.

Aynı zamanda hesap sahiplerinin malvarlığı ile takas kuruluşunun kendi malvarlığı arasında sınır çizerek yatırımcı güvenini korur.

Genel Yönetmelik ile Takasbank düzenlemeleri arasındaki ilişki de sınav açısından sık sorulabilecek bir bağlantıdır.

Genel Yönetmelik üst çerçevedir; Takasbank’ın merkezi takas kuruluşu olarak faaliyetlerini düzenleyen Merkezi Takas Yönetmeliği ve merkezi karşı taraf olarak faaliyetlerini düzenleyen Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği bu çerçevenin kurum bazındaki karşılığıdır.

Daha ayrıntılı ve piyasa özelindeki uygulamalar ise ilgili piyasa yönergelerinde yer alır.

Örneğin üyelik, takas, teminat, temerrüt ve garanti fonu gibi kavramlar yönetmeliklerde genel esaslarıyla düzenlenirken, Pay Piyasası veya Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası gibi alanlarda hesaplama saatleri, operasyonel akış ve piyasa özelindeki ayrıntılar ayrı yönergelerle belirlenir.

Bu konuyu çalışırken kavramları hiyerarşik düşünmek gerekir.

Kanun, SPK’nın ve merkezi takas kuruluşlarının yetki alanını belirler.

Genel Yönetmelik, üyelikten MKT risk yönetimine kadar ortak kuralları koyar.

Takasbank yönetmelikleri, Takasbank’ın MTK ve MKT rollerini kurum düzeyinde düzenler.

Piyasa yönergeleri ise somut işlemin nasıl netleştirileceğini, teminatın nasıl hesaplanacağını veya temerrüdün nasıl yürütüleceğini açıklar.

Böyle bakıldığında dördüncü, beşinci ve altıncı bölümler ezberlenecek bağımsız başlıklar değil, sermaye piyasasında takas güvenliğinin giriş, işleyiş ve risk üstlenimi aşamalarıdır.

Genel Yönetmeliğin dördüncü, beşinci ve altıncı bölümleri birlikte okunduğunda üyelik, takas hizmeti ve MKT uygulaması arasında sebep sonuç ilişkisi kurulur.

Üyelik kuralları sisteme kimlerin gireceğini ve hangi sorumlulukla işlem yapacağını belirler.

Takas esasları, giren üyelerin işlem sonrası borç ve alacaklarının nasıl tasfiye edileceğini düzenler.

MKT hükümleri ise takas kuruluşunun risk üstlendiği durumda bu riskin hangi mali kaynaklarla, hangi ayrıştırma ilkeleriyle ve hangi izin süreciyle yönetileceğini açıklar.

Bu nedenle aynı teminat kavramı her bölümde aynı işlevi görmez; üyelikte kabul şartı, takasta ifa güvencesi, MKT uygulamasında ise merkezi risk yönetiminin ana kaynağı haline gelir.

SPK’nın gözetim ve denetim yetkisi bu yapının üzerinde sürekli bir kontrol katmanı oluşturur.

Kurul, merkezi takas faaliyetlerine ilişkin gerekli gördüğü hususların yerine getirilmesini isteyebilir; bilgi ve belgeleri düzenli veya talep üzerine alabilir.