SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Kaydileştirilen Sermaye Piyasası Araçlarına İlişkin Kayıtların Tutulmasının Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ II-13.1 Konu Anlatımı

Kaydileştirme, sermaye piyasası araçlarına ilişkin hakların fiziki senetler yerine elektronik kayıtlar üzerinden izlenmesidir.

II-13.1 sayılı Tebliğin çıkış noktası, sermaye piyasası işlemlerinin güvenli, hızlı ve etkin yürütülmesi için araçların ve bunlara bağlı hakların MKK tarafından kayden izlenmesidir.

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu uyarınca sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda kayden ihracı esastır.

SPK, hangi araçların kayden ihraç edileceğini, hangi hakların kayden izleneceğini, araç türleri ve ihraççıları itibarıyla kaydileştirme usullerini, kayıtların tutulmasını ve üyelik şartlarını kaybeden ihraççıların paylarının kayden izlenmesinin sona erdirilmesini belirler.

Bu nedenle kaydileştirme, sadece fiziki senedi kaldıran teknik bir değişiklik değil, mülkiyetin, hak kullanımının ve işlem sonrası süreçlerin elektronik kayıt düzenine bağlanmasıdır.

Kaydileştirilmiş araçların izlenmesinde temel kural, nama veya hamiline yazılı olmalarına bakılmaksızın isme açılmış hesapların kullanılmasıdır.

Bu kural hak sahipliği bilgisinin hesap bazında görülebilmesini sağlar.

Ancak SPK, sermaye piyasası aracının türüne, ihraççının veya MKK üyesinin niteliğine göre hak sahibi adına hesap açılmadan toplu hesap tutulmasına karar verebilir.

Kaydileştirilmiş araçlara ilişkin haklar MKK tarafından izlenir; kayıtlar MKK'nın oluşturduğu elektronik ortamda üyelerce tutulur.

Bu ayrım önemlidir: MKK sistemin merkezi altyapısını ve kayıt ortamını sağlar, üyeler ise kendi sorumluluk alanlarındaki hesap ve kayıt işlemlerini yürütür.

MKK nezdinde hesap açılması, hesaplarda kayıt ve değişiklik yapılması, elektronik işlem yöntemleri ve kodlama sistemi MKK tarafından belirlenir.

SPK tarafından kaydileştirilmesine karar verilen sermaye piyasası araçlarının belirlenen esaslar çerçevesinde teslim edilmesi zorunludur.

Teslim edilen araçlar kendiliğinden hükümsüz hale gelir.

Teslim edilmeyen araçlar ise kaydileştirme kararından sonra borsada işlem göremez ve aracı kurumlar bu araçların alım satımına aracılık edemez.

Bu sonuç, kaydileştirmenin gönüllü bir kolaylık değil, piyasa işlem kabiliyetini etkileyen zorunlu bir rejim olduğunu gösterir.

Fiziki senedin teslimiyle senedin hukuki işlevi sona erer; hak artık MKK sistemindeki elektronik kayda bağlı olarak izlenir.

Teslim edilmeyen senetlerin piyasada işlem görememesi, aynı aracın hem fiziki hem kaydi düzende çift hak yaratmasını engeller.

MKK nezdinde hesaplar genel olarak TCMB, ihraççılar, yatırım kuruluşları, merkezi takas kuruluşları ve SPK tarafından belirlenen diğer kuruluşlar itibarıyla açılır.

Hak sahipleri adına açılan yatırımcı ve ortak hesapları ise Merkezi Kayıt Sisteminde üyeler tarafından açılır.

Hesap açılışı, üye altında hesap tanımlanması ve tanımlanan hesaba ilişkin kimlik bilgisinin iletilmesi adımlarından oluşur.

Daha önce sicil almamış yatırımcı için kimlik kontrolü, T.C. kimlik veya yabancı kimlik numarası ve vergi kimlik numarası teyidi sonrasında sicil numarası oluşturulur.

Aynı yatırımcı başka bir yatırım kuruluşunda hesap açtırsa da aynı sicil numarası kullanılır.

Bu sistem, farklı üyeler nezdindeki hesapların aynı hak sahibine bağlanmasını ve kayıtların kişi bazında izlenebilir olmasını sağlar.

İhraççı hesabı, kaydi sermaye piyasası araçları için açılır ve ihraççı havuz hesabı, ortak hesabı ve bilinmeyen ortak hesabı gibi alt yapılardan oluşur.

İhraççı yatırım fonu kurucusuysa havuz hesabı ve bilinmeyen katılımcı hesabı söz konusu olur.

İhraççı havuz hesabı, kaydi sermaye piyasası araçlarının ihracına ilişkin geçici kayıtların izlendiği hesaptır.

İhraç edilecek araçların satış süreci boyunca takibi bu havuzda yapılır; satış gerçekleştiğinde ya da satış öncesinde ilgili hesaplara kayıt yapıldığında tutarlar havuzdan düşülür.

Yatırım fonu katılma paylarının ihraç ve iptal işlemlerinde de havuz hesabı kullanılır.

Ortak hesabı ise ihraççı tarafından münferit pay sahipleri için MKK'ya gerekli bilgilerin iletilmesiyle açılır ve borsada işlem görmeyen pay kayıtları için kullanılır.

Bilinmeyen ortak veya katılımcı hesabı, kaydi dönüştürme aşamasında hak sahipleri ihraççı tarafından bilinmeyen payların toplu izlenmesine yarar.

TCMB hesabı, TCMB adına açılan DİBS Genel Depo Hesabıdır.

Bu hesap, MKK nezdinde hak sahipleri hesaplarında izlenmeyen ve EMKT sistemindeki bankalara ait depo hesaplarında bulunan kıymetlerin toplu olarak bilgi amaçlı izlenmesini sağlar.

Yatırım kuruluşu hesabında ise farklı işlevler bir araya gelir.

DİBS depo hesabı, EMKT sistemindeki banka depo hesapları ile MKK nezdindeki yatırım kuruluşu hesapları arasındaki DİBS aktarımlarını ve yatırımcılarla yapılan alım satım işlemleri sonucunda yatırımcı hesaplarıyla ilgili aktarımları yürütmek için kullanılır.

Yatırım kuruluşu havuz hesapları, yatırım kuruluşunun hesap sahibinin vekili sıfatıyla takas işlemlerini yerine getirmesine hizmet eder.

Yatırımcı hesabı ise hak sahibi adına açılan ve kaydi sermaye piyasası araçlarının izlendiği temel hesaptır.

Yatırımcı hesabı, yatırımcının talebi üzerine MKK üyeleri tarafından MKK'ya başvurularak açılır.

Hesabın kullanıma açılması için MKK tarafından belirlenen bilgilerin üyelerce bildirilmesi gerekir; tüm bilgiler tamamlandığında sicil numarası oluşur.

Birden fazla kişinin talebi üzerine müşterek mülkiyet yatırımcı hesabı açılabilir ve iştirak oranları da kayden izlenir.

Yabancı saklama global hesabı ise yurt dışında yerleşik hak sahiplerine ait sermaye piyasası araçlarının, yabancı merkezi saklama kuruluşları ve genel saklama yetkisi bulunan yatırım kuruluşları nezdinde hak sahibi adına açılmadan toplu tutulduğu havuz niteliğindeki hesaptır.

Bu hesaplarda hangi araçların izleneceği ve hangi hak sahipleri için hesap açılabileceği Kurulca belirlenir.

Böylece Tebliğ, bireysel hak sahibi hesabı ile toplu saklama ihtiyacını farklı hesap türleriyle dengeler.

Merkezi takas kuruluşu hesabının yapısında takas havuzu, genel havuz ve yatırımcı hesabı yer alır.

Takas havuz hesabı, merkezi takas kuruluşunun üyelerin takas işlemlerini vekil sıfatıyla gerçekleştirmesi için kullanılır; havuz hesabı ise merkezi takas kuruluşunun hesap sahibinin vekili olarak takas işlemlerini yerine getirmesine hizmet eder.

Yabancı merkezi saklama kuruluşu hesabı da yabancı saklama global hesabı ve yatırımcı hesabı şeklinde yapılandırılır; YMSK'lar kendi portföyleri için yatırımcı hesabı açabilir.

Ortak ve yatırımcı hesaplarının alt hesapları ise rehin, haciz, yatırımcı blokajı, satış blokajı ve MKK tarafından uygun görülen diğer işlemler için kullanılır.

Bu alt hesaplar, aynı hak sahibine ait araçlar üzerinde farklı hukuki kısıtları veya işlem statülerini ayrı izlemeyi sağlar.

DİBS dışındaki sermaye piyasası araçlarında bedelli ve bedelsiz sermaye artırımları kaydi kayıt düzeni içinde yürütülür.

İhraççılar izahname veya ihraç belgesinin onayıyla sermaye artırım tarihini belirler ve MKK'nın istediği bilgileri en geç bir iş günü öncesine kadar bildirir.

Bedelli sermaye artırımlarında yeni pay alma hakları bulundukları hesaplara kaydedilir; bedel yatırıldığında üyelerin MKS bildirimleriyle bu haklar silinir ve ihraççı havuz hesabındaki araçlar yatırımcı veya ortak hesaplarına aktarılır.

Süresi içinde kullanılmayan yeni pay alma hakları sürenin sonunda hesaplardan silinir.

Bedelsiz sermaye artırımlarında ise ihraççı bildirimi üzerine havuz hesabına kaydedilen haklar açıklanan orana göre artırım tarihi itibarıyla üye hesaplarına aktarılır.

Esas sermaye sistemindeki ortaklıklarda kayıtlar ticaret siciline tescille kesinleşir.

Alım satım işlemlerinin kaydı, takas düzenlemeleriyle bağlantılıdır.