SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Borsa İstanbul A.Ş.’de Payların Transfer, Takas ve Temerrüt İşlemleri Konu Anlatımı

Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda takas, alım satım işleminin borsada gerçekleşmesinden sonra kıymet ve nakit yükümlülüklerinin sonuçlandırıldığı aşamadır.

Kaynağa göre takas günü işlem gününü takip eden ikinci iş günüdür; bu T+2 düzeni, piyasanın standart zaman yapısını oluşturur.

Yarım günlerde takas yapılmaz; yarım günde gerçekleşen işlemler bir önceki gün işlemleriyle birleştirilir ve yarım günü izleyen ikinci iş gününde topluca tasfiye edilir.

Takas süreleri hesaplanırken Takasbank ve Borsa İstanbul Pay Piyasası’nın açık olduğu iş günleri dikkate alınır.

Tarafların nakit ya da menkul kıymet borcunu takas tarihinden önce yerine getirerek erken takasla süreci bitirmesi mümkün değildir.

Pay Piyasası takas prensipleri, sürecin neden güvenilir çalıştığını açıklar.

Netleştirme, gün içinde oluşan alım ve satım işlemlerinden üye, müşteri ve portföy ayrımı dikkate alınarak net borç veya alacak çıkarılmasıdır.

Böylece her işlem tek tek teslim edilmek yerine menkul kıymet bazında net yükümlülükler oluşturulur ve bunların karşılığında nakit borç veya alacak kayıtları doğar.

Kaydi takas, kıymet ve nakit borçlarının hesaben ödenmesi, alacakların da Takasbank ve MKK’daki ilgili hesaplara aktarılmasıdır.

Teslim karşılığı ödeme prensibi ise takas borcunu kapatmayan aracı kurumun takastan olan alacağını alamamasını sağlar.

Kısmi yükümlülük ifasında kısmi takas yapılabilmesi, sistemin tamamen kilitlenmesini önleyen pratik bir esnekliktir.

Merkezi takas prensibine göre Pay Piyasası’ndaki işlemlerin takası, Kurulca getirilen istisnalar dışında Takasbank tarafından yürütülür.

Toptan Satışlar Pazarı gibi belirli durumlarda, alıcı ve satıcının isteği ve BİAŞ’ın uygun görmesiyle tarafların kendi aralarında takas yapması mümkün olabilir.

Aynı gün valörlü ödeme prensibi ise takas gününde borcunu kapatan aracı kurumların aynı gün içinde alacaklarını alması anlamına gelir.

Temerrüt hali dışında günler arasında borç ve alacak geçişi yapılmaması, günlük netleştirme mantığını güçlendirir ve sistemdeki açık pozisyonların ertelenmesini engeller.

Brüt takas, netleştirme kuralının istisnai veya özel bir uygulamasıdır.

Kurul, Borsa veya piyasa işleticisi; piyasa, pazar, platform, menkul kıymet veya yatırımcı bazında brüt takas uygulanmasına karar verebilir.

Blok satış ve özel emir işlemlerinin netleştirme dışında bırakılması veya netleştirmenin sadece iki üye arasındaki işlemlerle sınırlanması da mümkündür.

Brüt takasta üyenin satış toplamı kadar kıymet borcu ve nakit alacağı, alış toplamı kadar nakit borcu ve kıymet alacağı oluşur.

Borç ve alacak kayıtlarında müşteri ve portföy ayrımı gözetilir.

Bu uygulama, belirli risk veya gözetim ihtiyaçlarında işlemlerin netleştirme havuzuna karışmadan sonuçlandırılmasını sağlar.

Takas süreci T günü başlar.

Üyelerin Borsa’da gerçekleştirdiği işlemler için müşteri ve portföy ayrımı dikkate alınarak üye bazında anlık takas pozisyonları oluşturulur ve seans boyunca güncellenir.

Gün sonunda net takas pozisyonları ortaya çıkar; yatırımcı bazındaki net alış ve satış bilgilerine göre MKK dosyası hazırlanır.

Aracı kurumların MKK sisteminde otomatik işlem yapılmasına onay vermesiyle borçlu müşterilere ait kıymetler takas amacıyla blokeye alınır.

Bloke, müşteri serbest alt hesabından Takas Amaçlı Virman Blokajı alt hesabına aktarım şeklinde işler.

Bakiye yetersizse, hesapta bakiye oluştukça kıymetler otomatik olarak blokeye alınır.

T+1 günü düzeltme ve kesinleştirme günüdür.

Borsa sözleşmelerinde portföy veya müşteri alanı, müşteri numarası ya da acente fon kodu gibi bilgilerde hata varsa aracı kurumlar T günü işlem anından T+1 günü Borsa seans sonuna kadar Takasbank üye ekranlarından düzeltme yapabilir.

Düzeltilmiş bilgilerle Takasbank sisteminde yeniden netleştirme yapılır ve yeni MKK dosyası oluşturulur.

Netleşmiş takas talimatları T+1 gün sonunda oluşur.

Düzeltme yapılmamış hatalı müşterilere ait işlemler için MKK sisteminde özel hatalı portföy işlem hesabı kullanılır.

Bu yapı, hataların takas gününe taşınmadan temizlenmesini amaçlar.

T+2 günü yükümlülüklerin kapandığı aşamadır.

T+1 sonunda oluşan takas talimatları gün başından itibaren üyelerce izlenebilir.

MKK’da takas için blokeye alınan müşteri kıymetleri takas günü serbestleşerek aracı kurum takas havuz hesabına, oradan Takasbank takas havuz hesabına aktarılır.

Bu aktarım sonrasında Takasbank sisteminde aracı kurumun kıymet borcu kapatılır.

Nakit takasında üyeler belirlenen Pay Takas Borcu veya Pay Brüt Takas Borcu hesaplarına ödeme yapar.

Nakit borçları EFT, Takasbank nezdindeki başka hesaptan virman veya diğer piyasalardan alacak mahsubu ile kapatılabilir.

Nakit alacağının ödenmesi için üyenin menkul kıymet yükümlülüğünü yerine getirmiş olması gerekir.

Temerrüt, takas tarihindeki yükümlülüğün zamanında yerine getirilmemesidir.

Kaynağa göre Pay Piyasası’nda menkul kıymet veya nakit borcunu takas tarihinde saat 16:45’e kadar yerine getirmeyen üye ayrıca bildirim yapılmaksızın temerrüde düşmüş sayılır.

Menkul kıymet borçlarında MKK sistemindeki takas havuz hesabına aktarım saati, nakit borçlarında ise EFT veya virmanla ilgili hesaba geçiş saati dikkate alınır.

Yerine getirilmeyen yükümlülük tutarı üzerinden temerrüt faizi ve yasal yükümlülükler tahsil edilir.

Borç aynı gün 17:30’a kadar kapatılırsa katsayı daha düşük, 17:31 ve sonrasında veya izleyen günlerde kapatılırsa daha ağır katsayı uygulanır.

T+3 günü saat 11:00’a kadar kapatılamayan borçlar için Borsa İstanbul’da aynı gün valörlü alış veya satış yapılarak re’sen kapatma yoluna gidilebilir.

Pay transferlerinde serbest virman ve şartlı virman ayrımı vardır.

Serbest virmanda fon veya ortaklık hesaplarından yapılacak kaydi aktarım Takas ekranları üzerinden gerçekleşir; yatırım fonları ve yatırım ortaklıkları adına yapılan işlemler için borç kayıtları işleme aracılık eden üye ve menkul kıymet bazında sistemce oluşturulur ve netleştirme yapılmaz.

Kısmi virman mümkündür; borç kaydı dışında virman istenirse Takasbank onayı gerekir.

Şartlı virman ise müşteri hesapları arasında kıymet ve nakdin eşanlı transferini sağlayan sistemdir.

Normal veya parçalı gerçekleşebilir, üyeler zincir kurabilir ve ileri valörlü talimatlar valör tarihinde borçların kapanmasıyla sonuçlanır.

Pay Piyasası risk ve teminat yönetimi bu takas akışını destekleyen ikinci katmandır.

Takasbank, MKT hizmeti verdiği Pay Piyasası’nda üyelerin pozisyon ve teminat bakiyelerini güncel fiyatlarla izler ve her hesap için portföy bazlı teminat gereksinimi hesaplar.

Üyelere mali yeterlilikleri oranında risk limitleri tanımlanır.