SPL Yatırım Kuruluşları Sermaye Piyasası Araçlarının Kredili Alımı, Açığa Satış ve Ödünç Alma ve Verme İşlemleri Hakkında Tebliğ Seri: V, No: 65 Konu Anlatımı

Kredili alım, açığa satış ve ödünç alma verme işlemleri, yatırımcının yalnız elindeki nakit veya menkul kıymetle işlem yapmasından daha karmaşık bir risk yapısı doğurur.

Kredili alımda müşteri, sermaye piyasası aracını satın alırken belirli bir finansman kullanır.

Açığa satışta müşteri sahip olmadığı aracı satarak daha sonra yerine koymayı hedefler.

Ödünç işleminde ise sermaye piyasası aracı geçici olarak devredilir ve iade yükümlülüğü doğar.

Bu üç işlem türü piyasanın likiditesine, fiyat oluşumuna ve işlem stratejilerine katkı sağlayabilir; fakat aynı zamanda kaldıraç etkisi, teminat yetersizliği ve yerine getirememe riski yaratır.

Bu nedenle Tebliğ, işlemleri tamamen yasaklamak yerine, kimlerin hangi altyapıyla yapabileceğini, teminatın nasıl izleneceğini ve risk yükseldiğinde hangi adımların atılacağını kurala bağlar.

Yetkili kuruluşlar bakımından temel ayrım aracı kurum, banka ve Takasbank arasındadır.

Aracı kurumların bu işlemleri yapabilmesi için sermaye piyasası araçlarının alım satımına aracılık yetkisine sahip olmaları gerekir; ayrıca ayrı bir faaliyet izni alınması aranmaz, fakat Tebliğde öngörülen şartların sağlandığının Kurula bildirilmesi gerekir.

Mekan, teknik donanım, personel, muhasebe sistemi ve iç kontrol düzeni bu bildirimin arka planını oluşturur.

Kurul belirli süre içinde aksini bildirmezse kuruluş faaliyete geçebilir.

Bankalar, sermaye piyasası aracı alımı için müşterilerine kredi kullandırdıklarında ilgili bankacılık mevzuatı saklı kalmak üzere Tebliğin aracı kurumlar için öngördüğü bazı genel ve özel limit hükümleri dışındaki esaslara tabi olur.

Sermaye piyasası aracı ödünç alma ve verme işlemlerinde aracı kurumlar ve bankaların yanında Takasbank da rol oynayabilir; Takasbank bünyesindeki ödünç piyasasına ilişkin ayrıntılar Kurul onaylı düzenlemelerle işler.

Bu işlemlerde kurumsal altyapı, işlem yapılmadan önce kurulması gereken güvenlik sistemi gibidir.

Aracı kurum ve bankalar yeterli teknik donanımı sağlamalı, özkaynak oranlarını günlük izleyebilecek ve müşterilerin risklerini raporlayabilecek personel görevlendirmelidir.

Aracı kurumlarda kredi komitesi kurulması, kredili işlemlerin yalnız satış biriminin inisiyatifine bırakılmamasını sağlar.

Komite kararlarının karar defterine kaydedilmesi, kim için hangi limitin ve hangi şartların kabul edildiğinin izlenebilmesine yarar.

İşleme konu olabilecek sermaye piyasası araçlarının belirlenmesinde borsalar ve teşkilatlanmış piyasalar dikkate alınır; her araç otomatik olarak kredili işleme veya açığa satışa konu edilemez.

Genel işlem sınırları ve özel işlem sınırları, kurumun tek müşteri, tek araç veya toplam portföy yoğunlaşması nedeniyle aşırı risk üstlenmesini önlemeye yöneliktir.

Kredi hesabı ve hesapların ayrılması, müşterinin normal işlemleri ile kredili işlemlerini karıştırmamak için önemlidir.

Çerçeve sözleşme yapılmadan kredili alım, açığa satış veya ödünç işlemi yürütülmemelidir; çünkü müşteri hangi riskleri üstlendiğini, teminat tamamlama yükümlülüğünü, temerrüt halinde kuruluşun hangi hakları kullanabileceğini ve işlem konusu araçların nasıl saklanacağını bu sözleşme ilişkisi içinde öğrenir.

Özkaynak kavramı, bu Tebliğin anahtar terimlerinden biridir.

Müşterinin nakit, sermaye piyasası aracı veya kabul edilen diğer kıymetleri işlem riskine karşı güvence oluşturur.

Ancak her kıymet aynı değerde kabul edilmez; değerleme oranları ve piyasa fiyatlarındaki değişim özkaynak oranını etkiler.

Bu yüzden özkaynak yalnız başlangıçta yatırılan teminat değildir, işlem devam ettiği sürece korunması gereken dinamik bir güvence seviyesidir.

Kredili alım işleminde müşteri kredi kullanarak sermaye piyasası aracı edinir ve kredi borcu ile satın alınan araçların değeri arasındaki ilişki sürekli izlenir.

Piyasa fiyatı düşerse veya borç büyürse özkaynak oranı azalabilir.

Tebliğdeki özkaynak koruma mantığı, bu düşüşün belirli eşiğin altına inmesi halinde müşteriye özkaynak tamamlama bildirimi yapılmasını gerektirir.

Müşteri gereken tamamlamayı süresinde yapmazsa aracı kurum sözleşme ve mevzuat çerçevesinde pozisyonu azaltabilir veya teminatları nakde çevirebilir.

Kredili işlemde sermaye piyasası araçlarının sağladığı kar payı, faiz, bedelli veya bedelsiz pay gibi hakların kullanımı da müşteri ve kuruluş arasındaki ilişki açısından ayrıca değerlendirilir.

Aracı kurumun müşterilerine kullandırmak amacıyla kredi alması, kredinin muacceliyeti ve kredili araçların saklanması da aynı risk yönetimi zincirinin parçalarıdır.

Açığa satışta risk ters yönde çalışır.

Müşteri sahip olmadığı aracı satar ve daha sonra piyasadan alarak teslim etmeyi amaçlar; fiyat yükselirse zarar büyüyebilir.

Bu nedenle açığa satış emrinin açıkça bildirilmesi, fiyat sınırlarına uyulması ve açığa satış yasağı bulunan dönem veya araçlarda işlem yapılmaması gerekir.

Açığa satış işlemlerinde de özkaynak ve özkaynağın korunması kuralları uygulanır; müşteri pozisyonunun piyasa değeri aleyhe değiştikçe teminat ihtiyacı artar.

Ödünç alma ve verme işlemlerinde ise ödünç alan, aldığı sermaye piyasası aracını iade etmekle yükümlüdür.

Ödünç alınan araçlardan doğan hakların kime ait olacağı, ödünç karşılığında hangi özkaynağın bulunacağı, işlemin muaccel hale gelmesi ve takas süresi içinde yapılan işlemlerin teminatlandırılması Tebliğde düzenlenen başlıklardır.

Böylece düzenleme, üç farklı işlem türünü aynı temel ilkeye bağlar: piyasa işleyişine katkı sağlayan işlemler yapılabilir, fakat müşteri, aracı kurum ve piyasa riski ölçülmeden büyütülemez.

Bu Tebliğdeki hesaplama ve bildirim mantığı, yatırımcının başlangıçta yeterli teminat yatırmış olmasının her zaman yeterli olmadığı kabulüne dayanır.

Piyasa fiyatları değiştikçe kredili alımda satın alınan aracın değeri düşebilir, açığa satışta geri alma maliyeti yükselebilir, ödünç işleminde iade yükümlülüğünün ekonomik ağırlığı artabilir.

Bu değişimlerin günlük izlenmesi, özkaynak oranı bozulduğunda müşteriye zamanında bildirim yapılması ve tamamlamanın gerçekleşmemesi halinde pozisyonun disiplinli biçimde kapatılabilmesi gerekir.

Aksi halde tek müşterinin riski aracı kurum bilançosuna, oradan da piyasa güvenine yayılabilir.

Sınavda bu konuyu çalışırken kredi, açığa satış ve ödünç işlemlerini ayrı başlıklar olarak görmek gerekir; ancak üçünün ortak noktasının teminat, değerleme, saklama, sözleşme ve riskin sürekli takip edilmesi olduğunu unutmamak gerekir.

Örnek olaylarda fiyat değişiminin hangi tarafa zarar verdiğini takip etmek gerekir.

Kredili alımda araç fiyatı düştüğünde teminat zayıflar; açığa satışta fiyat yükseldiğinde geri alım yükü artar; ödünç işleminde ise iade borcu ve karşılık teminatı önem kazanır.

Bu nedenle özkaynak tamamlama bildirimi yalnız şekli bir ihtar değil, müşteri pozisyonunun mevzuatta aranan güvence düzeyine döndürülmesi için kullanılan araçtır.