SPL Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 2 Lisansı Sınav Konuları Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Konu Anlatımı

Takas, saklama ve operasyon kavramları birbirinden kopuk tanımlar değil, sermaye piyasası işleminin işlem anından yükümlülüklerin kapanmasına kadar izlediği yolun parçalarıdır. Takas, piyasada gerçekleşen işlemden doğan nakit veya varlık transferinin üyelerce belirlenen süre ve şartlarda yerine getirilmesini anlatır. Saklama ve kaydi sistem tarafında MKK, Merkez Kayıt Sistemi, yatırımcı hesabı, ihraççı hesabı ve merkezi saklama gibi kavramlar hak sahipliğinin elektronik ortamda izlenmesini sağlar. Takasbank tarafında merkez takas kuruluşu, merkez karşı taraf, açık teklif, sözleşme yenileme, teminat, garanti fonu ve temerrüt yönetimi kavramları öne çıkar. Başlangıç teminatı, değişim teminatı, piyasa riski, likidite riski, stres testi ve risk modelleri, takasın güvenli tamamlanması için kullanılan risk yönetimi dilini oluşturur. Bu başlıkta amaç, her terimi yalnız ezberlemek değil, hangi kurumun hangi aşamada hangi riski yönettiğini kavramaktır.

MKK Yönetmeliği, Merkezi Kayıt Kuruluşunun sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesi, bunlara bağlı hakların elektronik ortamda izlenmesi ve merkezi saklama hizmetinin yürütülmesi bakımından nasıl çalışacağını açıklar. MKK, özel hukuk tüzel kişiliğine sahip anonim şirket olarak konumlanır; kuruluş, faaliyet, üyelik, çalışma, denetim, gelir ve kar payı esasları bu yönetmelik içinde düzenlenir. Yönetmeliğin ana mantığı, hak sahipliği kayıtlarının güvenilir, tutarlı, gizli ve kesintisiz tutulmasıdır. Bu nedenle MKK yalnız kayıt tutan pasif bir yapı değildir; kayıt tutarlılığını izler, aykırılık halinde düzeltme ister, SPK'ya bildirim yapar, elektronik platformlar kurar ve sistem güvenliğini sağlar. Üyelik tarafında yatırım kuruluşları, ihraççılar ve ilgili diğer kuruluşlar teknik donanım, personel, güvenlik ve ücret şartlarını karşılamalıdır. Kayıt hatalarından doğan zararlarda MKK ve üyeler kusurları oranında sorumludur.

II-13.1 Tebliği, sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmadan elektronik ortamda kayden ihraç edilmesi ve bunlara bağlı hakların MKK sisteminde izlenmesi mantığını düzenler. Temel ilke, kaydileştirilmiş araçların nama veya hamiline yazılı olmalarına bakılmaksızın hak sahibi adına açılmış hesaplarda tutulmasıdır; ancak SPK aracın türüne veya üyenin niteliğine göre toplu hesap kullanımına izin verebilir. Kayıtlar MKK tarafından oluşturulan elektronik ortamda üyelerce tutulur, hesap açılışında kimlik bilgileri ile sicil oluşturma süreci işler. Tebliğ ihraççı hesabı, yatırımcı hesabı, yatırım kuruluşu havuz hesabı, takas havuz hesabı, TCMB hesabı ve YMSK hesaplarını farklı işlevlerle tanımlar. Bedelli ve bedelsiz sermaye artırımı, alım satım takası, mali ve yönetimsel haklar, teminat, rehin, yatırımcı blokajı, haciz, tedbir ve DİBS transferleri bu kayıt mimarisi üzerinden yürütülür.

Merkezi Takas Kuruluşlarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik, 6362 sayılı Kanunun merkezi takas kuruluşları ve merkezi karşı taraf uygulamasına ilişkin hükümlerini çalışma kurallarına dönüştürür. Dördüncü bölümde üyeler, üyelik teminatı, sorumluluk, faaliyet esasları ve üyelere uygulanabilecek tedbirler yer alır. Beşinci bölüm, takas hizmetinin kapsamı, takas sisteminin işleyişi, teminatlar, garanti fonu, takas kesinliği ve rehin hakkı gibi takas esaslarını açıklar. Altıncı bölüm, merkezi karşı taraf uygulamasında başvuru ve izin sürecini, mali sorumluluğu, teminat ve müşteri varlıklarının ayrı izlenmesini, garanti fonunu ve risk yönetimini düzenler. Genel mantık, takasın güven ve istikrar içinde tamamlanmasıdır. SPK, MTK'ların düzenleme, gözetim ve denetim merciidir; kuruluş izni, faaliyet izni ve alt düzenlemelerde belirleyici rol oynar. Bu çerçeve, öğrencinin terimleri birbirinden ayırmasını, temel ilişkileri izlemesini ve sınavdaki kısa bir ifadeyi doğru yorumlamasını kolaylaştırır.

İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş. Merkezi Takas Yönetmeliği, Takasbank'ın merkez takas kuruluşu olarak verdiği hizmetlerin üyelik, takas, teminat, temerrüt, garanti fonu, transfer ve ücret boyutlarını düzenler. Yönetmelikte Takasbank'ın muhatabı üyedir; üyeler piyasa bazında belirlenen sürelerde takas yükümlülüklerini yerine getirmekle sorumludur. Doğrudan takas üyeleri yalnız kendi ve müşterilerinin işlemlerini, genel takas üyeleri ise ayrıca diğer piyasa üyelerinin işlemlerini sonuçlandırabilir. Takas hizmeti ilgili hesaplar, havuzlar, MKK ve muhabir banka bağlantıları üzerinden hesaben yürütülür. Aynı gün valörlü işlemlerde çok taraflı netleştirme esastır; teslim karşılığı ödeme ilkesinde yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye alacağı ödenmez. Teminat, garanti fonu, teminat tamamlama çağrısı, temerrüt faizi ve mağduriyet ödemesi, takas riskini yönetmek için kullanılan temel mekanizmalardır. Bu çerçeve, öğrencinin terimleri birbirinden ayırmasını, temel ilişkileri izlemesini ve sınavdaki kısa bir ifadeyi doğru yorumlamasını kolaylaştırır.

Merkezi karşı taraf uygulaması, takas kuruluşunun işlem taraflarının arasına girerek alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenmesi ve takasın tamamlanmasını taahhüt etmesidir. Bu yapı Takasbank için yalnızca operasyonel bir takas hizmeti değil, teminat, garanti fonu, risk limiti, üyelik türü ve temerrüt yönetimiyle birlikte çalışan bir güvence mekanizmasıdır. SPK, hangi piyasa veya sermaye piyasası araçlarında MKT uygulamasının zorunlu olabileceğini belirleyebilir; MKT hizmeti veren kuruluşun sermaye, bilgi işlem, iç kontrol, iç denetim ve risk yönetimi yeterliliğini gözetir. Takasbank MKT Yönetmeliği bu genel çerçeveyi üyelik, hesap ayrıştırması, müşteri varlıklarının korunması, teminatların amacı dışında kullanılamaması, garanti fonu kaynakları ve temerrüt halinde başvurulacak yöntemler üzerinden somutlaştırır. Böylece sınavda MKT, takas garantisi kadar bu garantinin sınırlarını belirleyen kaynak sıralaması olarak da okunmalıdır.

Portföy saklama hizmeti, kolektif yatırım kuruluşlarına ait varlıkların yalnızca fiziksel veya kaydi olarak tutulması değildir; varlıkların aidiyetinin doğrulanması, kayıtlarının izlenmesi, nakit ve varlık hareketlerinin kontrol edilmesi, değerleme ve mevzuata uygunluk süreçlerinin gözetilmesiyle birlikte işler. Tebliğ kapsamında KYK, sermaye piyasası mevzuatına göre kurulan yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarını ifade eder. Saklanabilir finansal varlıklar KYK adına ve KYK'ya aidiyeti açıkça belli olacak ayrı hesaplarda tutulur; saklanamayan veya fiziken/kayden izlenemeyen varlıklar için aidiyeti gösteren belgeler ve kayıtlar takip edilir. Portföy saklayıcısı, katılma payı ihraç ve itfası, birim pay değeri hesaplaması, talimatların mevzuata uygunluğu, mutabakat, iç kontrol, risk yönetimi, bağımsızlık ve sır saklama ilkeleri üzerinden yatırımcı menfaatlerini koruyan bir gözetim fonksiyonu üstlenir. Bu nedenle saklayıcı portföyü yönetmez; yönetimden bağımsız biçimde kayıt, uygunluk ve varlık güvenliği sağlar.

Borsa İstanbul Pay Piyasası'nda takas, işlem gününü izleyen ikinci iş gününde yani T+2'de tamamlanır; yarım gün işlemleri ise bir önceki gün işlemleriyle birleştirilerek yarım günü izleyen ikinci iş gününde topluca takasa girer. Temel prensipler netleştirme, teslim karşılığı ödeme, kaydi takas, merkezi takas ve aynı gün valörlü ödeme mantığıdır. Üyelerin müşteri ve portföy ayrımı gözetilerek menkul kıymet ve nakit bazında net borç veya alacakları hesaplanır. T günü pozisyonlar oluşur ve borçlu kıymetler blokeye alınır; T+1'de düzeltme ve net talimatlar tamamlanır; T+2'de kıymet ve nakit yükümlülükleri kapatılır. Saat 16:45'e kadar nakit veya kıymet borcunu yerine getirmeyen üye bildirim aranmaksızın temerrüde düşer; temerrüt faizi, re'sen borç kapatma ve mağduriyet ödemesi süreçleri Takasbank tarafından yürütülür.

Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası'nda takas, işlem yapılan pazarın valör yapısına ve aracın niteliğine göre nakit ve kıymet yükümlülüklerinin Takasbank sistemi üzerinden sonuçlandırılmasına dayanır. Kesin alım satım işlemlerinde alıcı piyasa değeri kadar nakit borçlu ve nominal kıymet kadar alacaklı; satıcı nominal kıymet kadar borçlu ve piyasa değeri kadar nakit alacaklı olur. Takas prensipleri netleştirme, teslim karşılığı ödeme ve kaydi takas etrafında kurulur. Kıymet borçları Takasbank depo hesapları ve ilgili saklama altyapısı üzerinden kapatılır; nakit borçları EFT, Takasbank içi virman veya mahsup yoluyla ödenebilir. Takas kesinliği ilkesi talimat ve ödeme işlemlerinin geri alınamazlığını korur. Valör veya takas gününde nakit ya da menkul kıymet yükümlülüğünü zamanında yerine getirmeyen üye bildirim aranmaksızın temerrüde düşer.

Türev araçlarda takas ve uzlaşma, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinden doğan kar-zarar, teminat ve teslim yükümlülüklerinin Takasbank altyapısında hesap bazında izlenmesiyle yürür. VİOP'ta Takasbank merkezi karşı taraf olarak takasın tamamlanmasını garanti eder; bu garanti üyelerin işlem teminatları, garanti fonu katkıları ve temerrüt yönetimi kaynaklarıyla sınırlı bir risk yönetimi düzenine dayanır. Pozisyonlar gün içinde ve gün sonunda değerlenir; başlangıç teminatı pozisyon açılırken, değişim teminatı piyasa fiyatı değiştikçe, fiziki teslimat teminatı ise vade sonunda teslim riskine karşı kullanılır. Uzlaşma nakdi olabilir veya sözleşme niteliğine göre fiziki teslimle sonuçlanabilir. Fiziki teslimatta dayanak varlık ve nakit yükümlülükleri belirlenen sürelerde yerine getirilmezse temerrüt süreci devreye girer; pozisyon kapatma, teminat kullanımı ve garanti fonu kaynakları sistemin sürekliliğini korur.

Takasbank teminat yönetimi, merkezi karşı taraf hizmeti verilen piyasalarda üyenin taşıdığı pozisyon riskini ölçmek ve bu riske karşı yeterli güvence bulundurmasını sağlamak üzerine kurulur. Pay Piyasası örneğinde risk yönetimi Takasbank tarafından yürütülür; hesaplamalarda pozisyonlar, teminat bakiyeleri ve güncel fiyatlar kullanılarak her hesap için bulunması gereken teminat belirlenir. Risk limitleri üyelerin mali yeterlilikleriyle ilişkilidir ve MKT hizmeti verilen piyasalar bakımından ayrı ayrı tanımlanır. Üyenin toplam bulunması gereken teminatı risk limitini aşarsa aşan kısım katsayılarla ilave işlem teminatına dönüştürülür. Teminat açığı olan üyeye teminat tamamlama çağrısı yapılır ve yükümlülük süresinde karşılanmazsa temerrüt hükümleri uygulanır. Başlangıç teminatı, temerrüt çözülene kadar oluşabilecek fiyat değişimlerine; değişim teminatı ise pozisyonların cari değerleriyle piyasa fiyatları arasındaki farka odaklanır.