SPL Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 2 Lisansı Sınav Konuları Finansal Piyasalar Konu Anlatımı

Borsa İstanbul, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu çerçevesinde anonim şirket şeklinde kurulmuş, sermaye piyasası araçları ile diğer uygun görülen kıymetlerin güvenli, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi ortamda alınıp satılmasını sağlayan organize piyasa yapısıdır. Borsa kavramı yalnızca fiziksel bir yer değil, emirleri sonuçlandıracak şekilde bir araya getiren veya emirlerin bir araya gelmesini kolaylaştıran düzenli sistem ve pazar yerlerini de kapsar. Kuruluş, faaliyet izni, esas sözleşme değişiklikleri, önemli pay devirleri ve kontrol devri SPK gözetimine bağlıdır. Borsanın faaliyet alanları kota alma, kottan çıkarma, işlem görme, işlemin durdurulması, emir iletimi ve eşleştirme, işlem yükümlülüklerinin yerine getirilmesi, üyelik, disiplin, uyuşmazlık çözümü, denetim ve piyasa işletimi gibi başlıklardan oluşur. Borsa İstanbul, eski İMKB ve İstanbul Altın Borsası'nın devralınması ve VOB paylarının alınmasıyla bütünleşik bir piyasa kurumu haline gelmiştir.

Borsa İstanbul Pay Piyasası, paylar ve Yönetim Kurulunca işlem görmesi kararlaştırılan diğer sermaye piyasası araçlarının BISTECH sistemi üzerinde alınıp satıldığı organize piyasadır. Pay, anonim ortaklık sermayesini temsil eder; yeni pay alma hakkı, bedelli sermaye artırımında mevcut ortağın öncelikli katılma hakkının işlem görmesini sağlar. Borsa yatırım fonu katılma payları, varantlar, sertifikalar, sahipliğe dayalı kira sertifikaları ve belirli fon katılma payları da ilgili pazar ve platformlarda işlem görebilir. Payların hangi pazarda yer alacağı; piyasa değeri, fiili dolaşımdaki payların piyasa değeri, fiili dolaşım oranı, likidite, imtiyaz ve bazı ek ölçütlere göre belirlenir. Yıldız Pazar, Ana Pazar, Alt Pazar, Yakın İzleme Pazarı, Piyasa Öncesi İşlem Platformu, Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı, Girişim Sermayesi Pazarı ve Emtia Pazarı farklı işlem esaslarıyla çalışır. Birincil piyasa halka arzı, ikincil piyasa ise yatırımcılar arası likiditeyi ifade eder.

Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası, sabit getirili menkul kıymetlerin şeffaf ve rekabete açık ortamda işlem görmesini sağlayarak likiditeyi artırmayı ve bilgi akışını hızlandırmayı amaçlayan piyasadır. Kesin Alım Satım Pazarı ile başlayan yapı zaman içinde Repo Ters Repo, Menkul Kıymet Tercihli Repo, Pay Senedi Repo, Nitelikli Yatırımcıya İhraç, Gözaltı, Taahhütlü İşlemler ve Uluslararası Tahvil pazarı gibi bölümlere genişlemiştir. Piyasada fiyat, temiz fiyat, kirli fiyat, işlemiş faiz, birikmiş kira, takas fiyatı, valör, repo ve ters repo gibi kavramlar işlem mantığının temelidir. İşlem yapma yetkisi verilen yatırım kuruluşları ile TCMB piyasada işlem yapabilir; üyeler Takasbank hesapları, teminatlar, taahhütname ve Borsa yükümlülüklerini yerine getirmelidir. Emirler BISTECH üzerinden veya sorun halinde telefonla iletilir; eşleşmede fiyat veya oran önceliği ve zaman önceliği kuralları uygulanır.

Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin organize piyasada işlem gördüğü türev piyasadır. Vadeli işlem sözleşmesi, belirli vadede önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte dayanak varlığı alma veya satma yükümlülüğü doğurur; opsiyon sözleşmesi ise alıcıya prim karşılığında alma veya satma hakkı verir, satıcıyı bu hakka karşı yükümlü kılar. Uzun ve kısa pozisyonların anlamı sözleşme türüne göre değişir; açık pozisyon ters işlem, uzlaşma, teslimat veya takas mevzuatındaki yollarla kapatılmamış pozisyondur. VİOP'ta döviz, elektrik, emtia, endeks, kıymetli madenler, BYF, pay, yabancı endeks, metal, faiz ve DİBS türev pazarları bulunur. Günlük iş akışı işlem yapılmayan dönem, açılış seansı, normal seans, uzlaşma fiyatı ilanı, akşam seansı ve gün sonu işlemlerinden oluşur. Emirlerde fiyat ve zaman önceliği, uzlaşma fiyatı, piyasa yapıcılığı ve olağanüstü durum tedbirleri piyasa güvenliği açısından belirleyicidir.

Tezgahüstü piyasalar, organize borsaların merkezi işlem yapısı ve yazılı kurallarından farklı olarak, tarafların telefon veya elektronik iletişim araçlarıyla daha esnek koşullarda işlem yaptığı piyasalardır. Bu esneklik, özellikle standart dışı türev ürünlerde ve küçük ölçekli şirket paylarında taraflara ihtiyaçlarına göre sözleşme kurma imkanı verir. Ancak aynı özellikler merkezi fiyat oluşumunu, şeffaflığı, gözetimi ve karşı taraf güvenliğini zayıflatabilir. Organize piyasada takas kurumu ve standart kurallar yatırımcıyı korurken, tezgahüstü işlemde karşı tarafın yükümlülüğünü zamanında yerine getirmeme riski önem kazanır. Türkiye’de bankalararası TL, döviz, tahvil ve repo piyasaları ile bankalar ve büyük şirketler arasındaki forward, swap ve opsiyon işlemleri bu yapının temel örnekleridir. 2008 krizi sonrası raporlama, teminatlandırma ve merkezi karşı taraf uygulamaları bu riskleri azaltmak için güçlendirilmiştir.

TCMB piyasaları, para arzı, likidite, kısa vadeli faizler ve döviz piyasası koşulları üzerinden para politikasının uygulanmasını sağlayan temel mekanizmalardır. Modern merkez bankacılığında TCMB’nin temel amacı fiyat istikrarıdır; finansal istikrar da özellikle küresel kriz sonrası politika tasarımında dikkate alınır. Açık piyasa işlemleri, TL depo işlemleri, gün içi likidite, geç likidite penceresi, döviz ve efektif işlemleri, reeskont penceresi ve zorunlu karşılıklar bu çerçevenin araçlarıdır. Açık piyasa işlemleri likiditeyi repo, ters repo, doğrudan alım satım ve likidite senetleriyle düzenler. Bankalararası piyasalarda ise bankalar TL, döviz, tahvil ve repo işlemlerini çoğu zaman kendi limitleri, yani line ilişkileri içinde yapar. Bu piyasalarda fiyatlar teminatlı organize yapıdan çok likidite, nakit akışı, kotasyon ve pazarlığa göre oluşur.

Takasbank ve Borsa bağlantılı piyasalar, kısa vadeli fonlama, teminat yönetimi, takas güvenliği ve sermaye piyasası araçlarının ödünç verilmesi gibi işlevleri düzenli bir altyapıya bağlar. Takasbank Para Piyasası, TL fon fazlası ve ihtiyacı olan üyelerin emirlerini karşılaştıran organize bir para piyasasıdır; Takasbank işlemleri garanti etmek için teminat, garanti fonu ve tahsis ettiği kaynakları kullanır. Ödünç Pay Piyasası ise pay veya borsa yatırım fonu katılma belgesi ödünç almak isteyenlerle ödünç vermek isteyenleri buluşturur ve Takasbank burada açık teklif yöntemiyle merkezi karşı taraf olur. Borsa İstanbul Swap Piyasası’nda para swapı ve kıymetli maden swapı pazarları bulunur; işlem başlangıç ve bitiş valöründe farklı para veya kıymetli maden yükümlülükleri doğar. Bu piyasaların ortak mantığı, işlem serbestisini teminat, limit, netleştirme ve temerrüt kurallarıyla güvenli hale getirmektir.

TEFAS, yatırım fonu katılma paylarının fon kurucuları tarafından platformdaki dağıtım kuruluşları aracılığıyla satılıp geri alınmasını sağlayan elektronik merkezi fon dağıtım platformudur. Takas ve saklama süreci Takasbank ile MKK sistemleriyle entegre çalışır; bu nedenle yatırımcı talimatı, fon payı blokesi, nakit netleştirme, borç kapatma ve alacak dağıtımı aynı altyapı içinde izlenir. TEFAS’ta fon kurucuları, yetkili yatırım kuruluşları ve fon payı pazarlama dağıtım izni bulunan portföy yönetim şirketleri işlem yapabilir. Platforma dahil olan fonlarda genel kural, katılma payı alım satımının TEFAS üzerinden yapılmasıdır; özel fonlar, gayrimenkul yatırım fonları, girişim sermayesi yatırım fonları ile garantili ve anapara koruma amaçlı fonlar işlem göremez. İşleyişin güvenliği fon fiyat bildirimi, işlem limiti, fonlama limiti, teminat, otomatik iptal ve temerrüt hükümleriyle sağlanır.

BEFAS, emeklilik yatırım fonu katılma paylarının platforma üye diğer emeklilik şirketlerinin müşterilerine satılmasına, geri alınmasına, takas ve saklamasının Takasbank sistemi üzerinden yürütülmesine imkan sağlayan elektronik platformdur. TEFAS’a benzer biçimde merkezi talimat, blokaj, netleştirme ve teminat mantığına dayanır; ancak kapsamı bireysel emeklilik fonları ve emeklilik şirketleriyle ilişkilidir. Platformda emeklilik branşında faaliyet gösteren ve ilgili kanuna tabi emeklilik şirketleri işlem yapabilir; operatör üye olarak uygun görülen yatırım kuruluşları da gerekli taahhütnameyle üye olabilir. İşlem görecek fonlar, Kurum tarafından yayımlanan genelge kapsamında zorunluluk getirilen fon türleridir. Talimatlar katılımcı hesabı bazında iletilir, fon payları havuz veya saklama hesaplarında bloke edilir. Fon fiyat bildirimi, fonlama limiti, teminat, nakit netleştirme, borç kapatma ve temerrüt cezası platform güvenliğinin ana unsurlarıdır.