SPL Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 2 Lisansı Sınav Konuları Sermaye Piyasası Araçları 1 Konu Anlatımı

Pay, anonim ortaklık sermayesinin belirli nominal değere bölünmüş parçasıdır ve sahibine ortaklık hakkı verir. Sermaye piyasası mevzuatında pay, ortaklığın sermayesini temsil eden ve yatırımcının sermayeye katılımını gösteren menkul kıymet olarak ele alınır. Borçlanma aracından ayrılan temel yönü vadesinin ve sabit getirisinin bulunmamasıdır; getiri kâr payı, tasfiye bakiyesine katılma ve değer artışı üzerinden doğabilir, fakat zarar ihtimali de vardır. Pay sahipleri tasfiyede borçlular ödendikten sonra kalan artık üzerinde hak sahibidir ve sorumlulukları ödedikleri pay bedeliyle sınırlıdır. Pay Tebliği, pay ve pay benzeri menkul kıymetlerin ihracına, halka arza, sermaye artırımı ve azaltımına, halka açık ortaklık statüsüne ve katılma intifa senetleri gibi araçlara ilişkin çerçeveyi kurar. Pay benzeri menkul kıymetler ise sermayede temsil edilmesi zorunlu olmayan, sabit getiri taahhüdü içermeyen ve pay sahipliği haklarından bazılarını veren araçlardır.

Borçlanma araçları, ihraççının borçlu sıfatıyla düzenleyip ihraç ettiği sermaye piyasası araçlarıdır ve yatırımcıya ortaklık değil alacak hakkı verir. Sermaye Piyasası Kanunu menkul kıymetleri ortaklık hakkı veren araçlar ve alacak hakkı veren araçlar olarak kavramsallaştırır; tahvil, finansman bonosu, paya dönüştürülebilir tahvil, değiştirilebilir tahvil, kıymetli maden bonosu ve Kurulca borçlanma aracı niteliğinde kabul edilecek araçlar bu alana girer. Halka arz edilmeyen pay ihraçları Kanun kapsamı dışında kalabilirken, borçlanma araçlarında böyle genel bir istisna yoktur; yurt içinde halka arz, nitelikli yatırımcıya satış, tahsisli satış veya yurt dışında satış Kurul düzenlemeleriyle bağlantılıdır. VII-128.8 sayılı Tebliğ ihraç kararı, ihraç tavanı, Kurul başvurusu, MKK bildirimi, satış yöntemi ve ikincil piyasa esaslarını belirler. Tahvilin vadesi en az 365 gün olup nominal değerin geri ödenmesi taahhüdüne dayanır.

Yatırım fonu, tasarruf sahiplerinden katılma payı karşılığında toplanan para veya diğer varlıklarla, yatırımcılar hesabına ve inançlı mülkiyet esasına göre portföy işletmek üzere kurulan, tüzel kişiliği bulunmayan ayrı bir malvarlığıdır. Katılma payı, yatırımcının fona katılımını ve sahip olduğu hakları gösteren, kayden izlenen sermaye piyasası aracıdır; itibari değeri yoktur ve birim pay değeri fon toplam değerinin katılma payı sayısına bölünmesiyle bulunur. Fon malvarlığı kurucu ve portföy saklayıcısının malvarlığından ayrıdır; haczedilemez, iflas masasına dahil edilemez ve kural olarak teminat gösterilemez. III-52.1 sayılı Tebliğ, portföy yönetim şirketinin kurucu ve yönetici rolünü, portföy saklayıcısını, şemsiye fon yapısını, fon türlerini, izahname ve yatırımcı bilgi formunu düzenler. Bu çerçevede yatırım fonları riskin dağıtılması, profesyonel yönetim, portföy çeşitlendirmesi ve yatırımcı bilgilendirmesi mantığıyla çalışır.

Türev araç, değeri veya getirisi başka bir dayanak varlığın fiyatına, getirisine ya da ölçülebilir değişkenine bağlı olan sözleşme temelli sermaye piyasası aracıdır. Dayanak varlık pay, tahvil, döviz, faiz oranı, kıymetli maden, emtia, endeks, istatistik veya başka bir türev araç olabilir. Temel türler forward, futures, opsiyon ve swap sözleşmeleridir. Forward sözleşmeler tarafların kendi ihtiyaçlarına göre kurduğu, borsa ve takas merkezi bulunmayan tezgah üstü sözleşmelerdir; vadeli işlem sözleşmeleri ise borsada standartlaştırılmış ve takas merkezi tarafından desteklenen yapılardır. Opsiyonda alıcı prim ödeyerek alma veya satma hakkı elde eder, satıcı koşullu yükümlülük üstlenir. Swapta taraflar belirli bir süre boyunca faiz, döviz veya benzeri nakit akımlarını değiştirir. Türev araçlar riskten korunma, spekülasyon ve arbitraj amacıyla kullanılabilir; sağladıkları esneklik kadar karşı taraf, kaldıraç ve şeffaflık riskleri de önemlidir.

Kamu borçlanma araçları, devletin vergi gelirleri ve diğer olağan kaynaklarıyla karşılayamadığı finansman ihtiyacını piyasalardan borçlanarak karşılamasını sağlayan sermaye piyasası araçlarıdır. Kamu harcamalarının artması, bütçe gelirleriyle giderler arasındaki zaman uyumsuzluğu, vadesi gelen borçların çevrilmesi, savunma ve olağanüstü giderler ile maliye politikası amaçları borçlanmayı gerekli kılabilir. Borçlanma iç veya dış kaynaktan, kısa veya uzun vadeli, isteğe bağlı veya zorunlu nitelikte olabilir. Türkiye’de devlet iç borcu ağırlıkla Devlet İç Borçlanma Senetleri üzerinden yürütülür. Hazine bonosu kısa vadeli, devlet tahvili ise 364 gün ve üzeri vadeli araçtır. DİBS’ler iskontolu, kuponlu, sabit faizli, değişken faizli, enflasyona endeksli, TL, döviz, dövize endeksli veya altın cinsi ihraç edilebilir. Getiri eğrisi, bu araçların vadeleri ile getirileri arasındaki ilişkiyi göstererek borçlanma maliyetleri için temel ölçü sağlar.