SPL Kurumlarda ve Sermaye Piyasasında Vergilendirme Kurumlar Vergisi Kanunu ve Sermaye Piyasası Kurumlarının Vergilendirilmesi Konu Anlatımı

Kurumlar vergisini anlamak için önce verginin kişiye değil kurumsal kazanca yöneldiğini görmek gerekir.

Kaynakta kurumlar vergisi mükellefleri sayılırken sermaye şirketleri, kooperatifler, iktisadi kamu kuruluşları, dernek ve vakıflara ait iktisadi işletmeler ile iş ortaklıkları aynı çerçevede ele alınır.

Sermaye şirketleri içinde anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler öne çıkar.

Anonim ve limited şirketlerin kazancı bütün olarak kurumlar vergisinin konusuna girerken, sermayesi paylara bölünmüş komandit şirkette kurumlar vergisi komanditer ortağın payına yönelir; komandite ortağa düşen kısım gelir vergisi mantığıyla değerlendirilir.

Kollektif ve adi komandit şirketlerin ticaret şirketi olmalarına rağmen sermaye şirketi niteliğinde görülmemesi, kurumlar vergisinde hukuki kişilikten çok kanunun yaptığı mükellef grubu ayrımının belirleyici olduğunu gösterir.

Kurum kazancı, bu mükelleflerin bir hesap dönemi içinde elde ettikleri safi kazançtır.

Safi kurum kazancı belirlenirken gelir vergisindeki ticari kazanç hükümleri esas alınır; yani hasılat, giderler, kanunen kabul edilmeyen unsurlar, istisnalar ve indirimler aynı matrah kurma sürecinin parçalarıdır.

Kaynağın sermaye piyasası açısından önemli kısmı, her gelirin doğrudan vergiye tabi kalmadığını, fakat istisnanın da kendiliğinden değil kanunda aranan şartlarla doğduğunu anlatır.

İştirak kazançları istisnası bunun merkezindedir.

Tam mükellef bir kurumun sermayesine katılma nedeniyle elde edilen kâr payları, mükerrer vergilemeyi önleme amacıyla kurumlar vergisi dışında bırakılabilir.

Burada kâr payını alan kurumun tam veya dar mükellef olması belirleyici değildir; önemli olan kazancın tam mükellef kurumdan kaynaklanmasıdır.

Buna karşılık dar mükellef kurumdan alınan kâr payı aynı bentteki iştirak kazancı istisnasına girmez.

Yurt dışı iştirak kazançlarında istisna daha sıkı şartlara bağlanmıştır.

İştirak edilen yabancı kurumun anonim veya limited şirket niteliğinde olması, kanuni ve iş merkezinin Türkiye dışında bulunması, iştirak oranı, elde tutma süresi, yabancı ülkedeki vergi yükü ve kazancın Türkiye'ye transferi birlikte aranır.

Kaynak bu noktada öğrencinin özellikle şunu ayırt etmesini ister: yurt içi iştirak kazancında amaç daha önce kurum seviyesinde vergilenen kazancı ikinci kez kurumlar vergisine sokmamaktır; yurt dışı iştirak kazancında ise bu amaca ek olarak yabancı ülkedeki şirketin niteliği, vergi yükü ve kazancın Türkiye'ye getirilmesi gibi denetim şartları vardır.

Bu nedenle oranlardan biri sağlansa bile süre, vergi yükü veya transfer şartı eksikse istisna uygulanamaz.

Sermaye piyasası kurumları bakımından en görünür istisna alanı Türkiye'de kurulu fonlar ve yatırım ortaklıklarıdır.

Menkul kıymet yatırım fonu veya ortaklığı, girişim sermayesi yatırım fonu veya ortaklığı, gayrimenkul yatırım fonu veya ortaklığı, emeklilik yatırım fonu, konut finansmanı fonu ve varlık finansmanı fonu gibi yapılar için portföy işletmeciliği veya ilgili fon kazançları kanunda özel olarak düzenlenir.

Ancak kaynak, bu istisnaların statik olmadığını da gösterir.

Yatırım fonu katılma paylarından elde edilen bazı kâr payı, fona iade geliri ve değerleme kazançlarına ilişkin istisna rejiminde 15 Temmuz 2023 tarihi esas alınarak değişiklik yapılmış; girişim sermayesi yatırım fonu ve ortaklıklarına ilişkin ayrıcalıklı çerçeve ise korunmuştur.

Gayrimenkul yatırım fonu ve ortaklığı gibi yapılarda taşınmazlardan elde edilen kazançların belli kısmının kâr payı olarak dağıtılması şartı da, sermaye piyasası kurumlarında istisnanın yalnızca kurum türüne değil kazancın kullanım biçimine de bağlanabildiğini gösterir.

İstisnalar ile indirimler karıştırılmamalıdır.

İstisna, belirli bir kazancı kurumlar vergisi matrahının dışında bırakır; indirim ise beyanname üzerinde ayrıca gösterilerek kurum kazancından düşülen tutardır.

Kaynakta sponsorluk harcamaları, bağış ve yardımlar, girişim sermayesi fonu, yurt dışına verilen bazı hizmetlerden doğan kazançların belirli kısmı ve nakdi sermaye artışı indirimi bu çerçevede anlatılır.

Nakdi sermaye artışı indirimi sermaye şirketleri için önemlidir; finans, bankacılık ve sigortacılık gibi bazı alanlar dışında, nakit karşılanan sermaye artışı üzerinden hesaplanan tutarın belirli oranı kurum kazancından indirilebilir.

Payları borsada işlem gören halka açık sermaye şirketlerinde, MKK nezdindeki işlem görebilir pay oranına göre ilave indirim oranları uygulanabilmesi sermaye piyasası bağlantısını güçlendirir.

Giderler tarafında kurum kazancının ticari kazanç gibi hesaplanması esastır, fakat Kurumlar Vergisi Kanunu bazı giderleri ayrıca sayar.

Menkul kıymet ihraç giderleri, kuruluş ve örgütlenme giderleri, genel kurul giderleri, birleşme, devir, bölünme, fesih ve tasfiye giderleri bu kapsamda örneklenir.

Sigorta ve reasürans şirketleri için teknik karşılıkların belirli kurallarla giderleştirilmesi de kaynakta ayrıca ele alınır.

Buna karşılık öz sermaye üzerinden hesaplanan faiz, örtülü sermaye üzerinden ödenen faiz ve kur farkı, transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü dağıtılan kazanç, yedek akçeler, kurumlar vergisinin kendisi, para ve vergi cezaları ile bazı finansman giderleri kanunen kabul edilmeyen indirimler arasında sayılır.

Bu ayrım, vergi matrahının muhasebe kârından neden farklılaşabileceğini açıklar.

Örtülü sermaye ve örtülü kazanç kuralları, özellikle grup şirketleri ve ilişkili kişilerle çalışan kurumlarda matrah güvenliği sağlar.

Örtülü sermayede, kurumun ortaklarından veya ortakla ilişkili kişilerden doğrudan ya da dolaylı aldığı ve işletmede kullandığı borcun hesap dönemi içinde öz sermayenin üç katını aşan kısmı dikkate alınır.

Sadece borç alınması yetmez; borcun ortak veya ilişkili kişiden gelmesi, işletmede kullanılması ve oran sınırını aşması gerekir.

Aşan kısma isabet eden faiz, kur farkı ve benzeri giderler vergi matrahından indirilemez.

Borsa İstanbul'da işlem gören hisseler bakımından ortaklık payı için ayrıca yüzde on eşiğinin aranması, halka açık şirketlerde her küçük pay sahipliği ilişkisinin otomatik olarak örtülü sermaye sonucuna bağlanmadığını gösterir.

Kâr payı stopajı ve kurumlar vergisi oranları da sermaye piyasası başlığıyla ilişkilidir.

Kaynak, tam mükellef kurumların belirli kişilere veya vergi dışı/muaf kesimlere dağıttığı kâr paylarında stopaj uygulamasını ve oranın son düzenlemeyle tekrar yüzde on beşe çıkarıldığını belirtir.

Halka açık şirketlerde genel olarak kurumlar vergisi ve kâr payı stopajı bakımından halka açık olmayan şirketlerden ayrı bir temel rejim yoktur.

Bununla birlikte, en az yüzde yirmi oranında ilk defa halka arz edilen bazı kurumlarda, kanunda sayılan finansal kurumlar ve sermaye piyasası kurumları gibi istisna tutulanlar dışında, beş hesap dönemi için kurumlar vergisi oranının iki puan indirimli uygulanması öngörülmüştür.

İhracat ve üretim kazançlarına ilişkin indirimli oran kuralları da ayrıca dikkate alınır.

Sermaye piyasası kurumlarının özel durumunu tek cümlede özetlemek gerekirse, yatırım ortaklıklarının kazanç istisnası dışında bu kurumlar genel kurumlar vergisi ve kâr payı stopajı düzenine tabidir.

Yani aracı kurum, portföy yönetim şirketi veya diğer sermaye piyasası kurumu olmak, tek başına kurumlar vergisinden ayrı bir rejim yaratmaz; özel sonuç, kanunun açıkça istisna, indirim veya oran farklılığı tanıdığı hallerde doğar.

Türev ürün kazançlarında da forward, swap, opsiyon, vadeli işlem ve varant işlemleri için vergisel sonuç kazancın niteliğine, tarafın tam veya dar mükellef olmasına ve Türkiye'de işyeri ya da daimi temsilci bulunup bulunmamasına göre değerlendirilir.

Beyan ve ödeme aşaması, bu teknik ayrımların uygulamaya dönüştüğü son halkadır.

Kurumlar vergisi mükellefin beyanı üzerine tarh edilir ve her mükellef vergiye tabi kazancının tamamı için beyanname verir.