SPL Kurumlarda ve Sermaye Piyasasında Vergilendirme Vergi Hukukuna İlişkin Temel Kavram ve Tanımlar Konu Anlatımı

Vergi hukukunun temel kavramları, ilk bakışta genel kamu hukuku bilgisi gibi görünse de sermaye piyasası vergilemesinde doğrudan sonuç üretir.

Bir yatırımcı pay, tahvil, fon katılma payı veya türev araçtan gelir elde ettiğinde önce bu gelirin verginin konusuna girip girmediği, sonra matrahın nasıl belirleneceği, mükellefin kim olduğu ve varsa vergiyi kesmekle sorumlu kurumun hangi yükümlülüğü taşıdığı belirlenir.

Anayasa’daki vergi ödevi bu çerçevenin üst normudur: kamu giderlerini karşılama yükümlülüğü mali güce göre kurulur, vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı sosyal amaç olarak görülür, vergi ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır.

Bu ilke, idarenin veya piyasa kurumlarının vergiyi keyfi biçimde yaratamayacağını gösterir.

Mali güce göre vergilendirme yatay ve dikey adaletle açıklanır.

Yatay adalet, aynı ekonomik durumda olanların aynı şekilde vergilenmesini ifade eder; kurumlar vergisi oranının genel olarak işletmelere aynı oranda uygulanması buna örnek verilir.

Dikey adalet ise farklı ödeme gücüne sahip olanların farklı yük taşımasını gerektirir.

Gelir vergisinde artan oranlı tarife bu mantıkla ilişkilidir.

Sermaye piyasası açısından bu ayrım önemlidir; çünkü farklı araçlardan elde edilen getirilerin eşitsiz biçimde vergilenmesi yatırım tercihlerini bozabilir.

Kaynak metinde Geçici 67 rejiminin, bazı finansal araçlar arasındaki vergi yükü farklılıklarını azaltmayı hedefleyen özel bir tevkifat sistemi olarak ele alınması bu nedenle anlamlıdır.

Verginin konusu, verginin üzerine kurulduğu iktisadi unsurdur.

Bu unsur bazen gelir veya kurum kazancı, bazen işlem, bazen de belge olabilir.

Matrah ise verginin üzerinden hesaplandığı değer veya miktardır.

Gelir vergisinde kazanç ve iratların net tutarı, kurumlar vergisinde kurum kazancı, katma değer vergisinde teslim veya hizmet bedeli matrah düşüncesinin farklı görünümüdür.

Mükellef, gelirin veya servetin gerçek sahibi olarak vergi borcu yüklenebilen kişi ya da kurumdur.

Vergi sorumlusu ise vergiyi ödeme veya kesme bakımından vergi dairesine muhatap olan kişidir.

Banka veya aracı kurumların bazı menkul sermaye iratlarında stopaj yapması, mükellef ile sorumlunun her zaman aynı kişi olmadığını gösterir.

Vergiyi doğuran olay, kanunun vergi alacağını bağladığı olayın gerçekleşmesi veya hukuki durumun tamamlanmasıdır.

Gelirin elde edilmesi de bu noktada belirleyici olur.

Gelir vergisinde ticari ve zirai kazanç bakımından tahakkuk, serbest meslek kazancı ve gayrimenkul sermaye iradı bakımından tahsilat, menkul sermaye iratları ve diğer gelir unsurları bakımından hukuki ve ekonomik tasarruf esasları önem taşır.

Sermaye piyasasında yatırımcının kupon faizi, kâr payı veya satış kazancı bakımından geliri ne zaman elde etmiş sayıldığı, beyan veya stopaj sonucunu etkiler.

Kurumların elde ettiği kazançlar ise kurum kazancı olarak görülür ve kanuni istisna ya da muafiyet yoksa vergiye tabi olur.

Vergilendirme işlemleri tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil aşamalarından oluşur.

Tarh, vergi alacağının matrah ve oran üzerinden hesaplanıp miktar olarak tespit edilmesidir.

Beyana dayalı tarhta matrahı mükellef bildirir; ikmalen tarh daha önce yapılan tarha ek bir matrah farkı bulunması halinde, re’sen tarh defter ve belgelere dayanarak matrahın tespit edilememesi halinde, idarece tarh ise normal sürede tarh edilemeyen sınırlı durumlarda ortaya çıkar.

Tebliğ, vergilendirmeye ilişkin işlemin muhataba bildirilmesidir.

Tahakkuk, verginin ödenebilir aşamaya gelmesidir.

Tahsil ise borcun ilgili kanunlara uygun olarak ödenmesidir.

Bu sıralama, vergi borcunun sadece ekonomik olayla değil idari işlem zinciriyle de şekillendiğini gösterir.

Muafiyet ve istisna ayrımı sık karıştırılır.

Muafiyet, normalde mükellef olması beklenen kişi veya kurumun özel hükümle vergi dışı bırakılmasıdır; bu nedenle mükellefiyete yönelir.

İstisna ise vergiye tabi olması gereken olayın veya gelirin tamamen, belirli tutarda ya da oran olarak vergi dışı bırakılmasıdır; işlem veya gelire uygulanır.

Sermaye piyasası kurumlarında yatırım fonu veya yatırım ortaklığı kazançlarına yönelik düzenlemeler bu ayrımın pratik önemini gösterir.

Stopaj ise ödeme yapanın ya da aracı kurumun belirli gelirlerden kesinti yaparak vergiyi kaynağında toplamasıdır.

Menkul sermaye iratlarının çoğu zaman tevkifatla ilişkilendirilmesi, bu alanın beyan sisteminden tamamen kopmadığını ama tahsil tekniğinin farklılaşabildiğini anlatır.

Tam ve dar mükellefiyet, vergilenecek gelir kapsamını belirler.

Türkiye’de tam mükellef kabul edilen gerçek kişiler, yurt içi ve yurt dışındaki kazanç ve iratlarını birlikte dikkate alan vergileme kapsamına girer.

Gerçek kişilerde Türkiye’de yerleşmiş olmak veya belirli kamu bağlantısıyla yurt dışında bulunmak tam mükellefiyet sonucunu doğurabilir.

Kurumlarda kanuni merkez veya iş merkezinden birinin Türkiye’de bulunması tam mükellefiyet için yeterlidir.

Dar mükellef gerçek kişi veya kurumlar ise yalnız Türkiye’de elde ettikleri gelirler üzerinden vergilenir.

Finansal araç yatırımlarında dar mükellefin vergi kimlik numarası alması, mukimlik belgesi sunması ve çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarından yararlanması bu ayrımın uygulama boyutudur.

Beyanname türleri de temel kavramların uygulamaya dönüşen yüzüdür.

Yıllık beyanname, bir takvim yılında farklı kaynaklardan elde edilen kazanç ve iratların toplanarak vergi dairesine bildirilmesine hizmet eder.

Muhtasar beyanname, stopaj yapanların kestikleri vergileri matrahlarıyla birlikte bildirmesini sağlar.

Münferit beyanname, dar mükellef gerçek kişilerin yıllık beyana girmeyen ve kesintiyle vergilenmemiş kazançları için; özel beyanname ise dar mükellef kurumların bazı diğer kazanç ve iratları için kullanılır.

Bu ayrım, sermaye piyasası işlemlerinde neden bazen yatırımcının beyanı, bazen aracı kurumun kesintisi, bazen de özel bildirim süreçlerinin öne çıktığını açıklar.

Gelirin özellikleri de vergi analizini tamamlar.

Gelir vergisi gerçek kişiye yönelir, kural olarak yıllık dönemi esas alır, gerçek ve safi gelir üzerinden hesaplanır ve gelirin elde edilmiş olmasını gerektirir.

Gelirin safi olması, geliri elde etmek için yapılan giderlerin dikkate alınmasını anlatır; elde etme ise kişinin gelir üzerinde hukuki veya fiili tasarruf kurabilmesiyle ilgilidir.

Sermaye piyasası işlemlerinde faiz tahsilatı, kâr payı dağıtımı veya menkul kıymet satış kazancı bu elde etme mantığıyla bağlantı kurar.

Vergi hukukunda süreler ve yaptırımlar da temel kavramların parçasıdır.