SPL Kurumlarda ve Sermaye Piyasasında Vergilendirme Sermaye Piyasası Araçlarının Vergilendirilmesi Konu Anlatımı

Sermaye piyasası araçlarının vergilendirilmesi, tek bir oran veya tek bir beyan kuralı ezberlenerek öğrenilebilecek bir alan değildir.

Konunun omurgası, aynı ekonomik işlemin vergi hukukunda hangi gelir türüne yerleştiğini ve hangi rejim içinde değerlendirildiğini ayırmaktır.

Sermaye piyasası aracı kavramı, menkul kıymetlerle sınırlı değildir; menkul kıymetler, türev araçlar, yatırım sözleşmeleri ve Sermaye Piyasası Kurulunca bu kapsamda kabul edilen diğer araçlar birlikte düşünülür.

Menkul kıymet tarafında ortaklık veya alacaklılık hakkı veren, belirli bir parasal değeri temsil eden, yatırım amacıyla kullanılan, dönemsel getiri sağlayabilen, misli nitelikte ve seri halinde çıkarılan kıymetler akla gelir.

Paylar, pay benzeri kıymetler, borçlanma araçları, menkul kıymetleştirilmiş varlık veya gelire dayalı araçlar ve bunlara ilişkin depo sertifikaları bu çerçevenin sınavda sık görülen örnekleridir.

Vergilemede ilk büyük ayrım, gelirin menkul sermaye iradı mı yoksa değer artışı kazancı mı olduğudur.

Hisse senedinden alınan kâr payı, tahvil ve bonodan elde edilen faiz, mevduat faizi, ters repo geliri, katılma hesabı getirisi veya sermaye piyasası araçlarından doğan benzeri dönemsel gelirler menkul sermaye iradı mantığıyla ele alınır.

Buna karşılık menkul kıymetin veya diğer sermaye piyasası aracının elden çıkarılmasıyla alış maliyeti ile satış veya itfa sonucu arasında oluşan olumlu fark, değer artışı kazancı olarak düşünülür.

Aynı araç iki farklı gelir doğurabilir: hisse senedi kâr payı verdiğinde menkul sermaye iradı, satıldığında alım satım kazancı gündeme gelir.

Tahvil ve bonoda faiz ayrı, satış veya itfa farkı ayrı değerlendirilir.

Bu ayrım yapılmadan beyan sınırı, istisna, gider indirimi, endeksleme veya stopaj sonucu doğru kurulamaz.

Gerçek kişiler bakımından bir başka kritik eşik, işlemin ticari faaliyet kapsamında yapılıp yapılmadığıdır.

Kendi nam ve hesabına menkul kıymet alım satımıyla devamlı uğraşan kişinin kazancı, menkul sermaye iradı veya değer artışı kazancı rejimine değil ticari kazanç hükümlerine yaklaşır.

Bu durumda bireysel yatırımcılar için öngörülen bazı istisna, süre, beyan dışı bırakma veya özel değer artışı kuralları aynı şekilde uygulanmayabilir.

Kurumlar vergisi mükelleflerinde ise sermaye piyasası araçlarından elde edilen getiriler genel olarak kurum kazancının parçasıdır.

Bu yüzden sınav sorusunda sadece araç adı değil, geliri elde eden kişinin gerçek kişi mi kurum mu olduğu, tam mükellef mi dar mükellef mi olduğu ve işlemin ticari organizasyon içinde yapılıp yapılmadığı belirleyici veridir.

Menkul sermaye iradında olağan rejim, önce vergiye tabi irat tutarını bulmayı, sonra indirilebilecek giderleri ve varsa özel indirim veya istisna hükümlerini dikkate almayı gerektirir.

Kaynakta verilen sistematikte depo, sigorta, tahsil masrafları ve menkul kıymetlerle iratları için ödenen bazı vergi, resim ve harçlar gider olarak gündeme gelebilir; ancak kâr payı üzerinden yapılan stopaj bu kapsamda doğrudan gider gibi düşünülmez.

Eski indirim oranı mekanizması genel kural olarak kaldırılmıştır; kaynakta yalnız belirli eski ihraçlı tahvil ve Hazine bonoları gibi sınırlı kalıntı alanlar için anlam taşıdığı anlatılır.

Bu nedenle güncel sınav mantığında menkul sermaye iradı sorusunda ana soru, gelirin brüt niteliği, tevkifat yapılıp yapılmadığı, beyan sınırını aşıp aşmadığı ve stopajın mahsup edilip edilmeyeceğidir.

Değer artışı kazancında olağan rejim daha çok elden çıkarma kavramı etrafında kurulur.

Satış, ivazlı devir, temlik, trampa, takas, kamulaştırma, devletleştirme veya ticaret şirketine sermaye olarak koyma gibi işlemler elden çıkarma sonucu doğurabilir.

Vergiye tabi kazanç, elden çıkarma karşılığında alınan para veya para ile temsil edilebilen menfaatlerden maliyet bedeli düşülerek bulunur.

Satıcının üzerinde kalan komisyon, kurtaj, vergi ve harç gibi elden çıkarma giderleri de matrah hesabında dikkate alınabilir.

ÜFE endekslemesi, enflasyondan kaynaklanan yapay artışı ayıklamaya yönelir; ancak kaynakta anlatıldığı üzere 2005 sonrasında ihraç edilen araçlarda endeksleme için artış oranı şartı ayrıca önemlidir.

Değer artışı zararları da kendi içinde değerlendirilmeli, menkul sermaye iradı gibi başka gelir türlerine serbestçe taşınabileceği varsayılmamalıdır.

Bu olağan yapı, GVK Geçici 67 nedeniyle her olayda tek başına yeterli değildir.

Geçici 67, belirli menkul kıymet ve diğer sermaye piyasası aracı gelirlerinde kaynakta kesinti esaslı özel bir rejim kurar ve yürürlük süresi kaynakta 31 Aralık 2030’a kadar uzatılmış olarak anlatılır.

Rejimin amacı, para ve sermaye piyasası gelirlerinin vergilendirilmesini birçok yatırımcı bakımından daha basit hale getirmektir.

Bu sistemde işleme aracılık eden banka ve aracı kurumlar, belirli gelirler üzerinden tevkifat yapmakla sorumlu olur.

Tevkifat bazı mükellefler için nihai vergi niteliği taşıdığı için ayrıca yıllık beyanname verilmez; başka gelirler nedeniyle beyanname verilse bile bu gelirler beyana eklenmeyebilir.

Ancak bu sonuç her araç, her gelir ve her mükellef için otomatik değildir.

Geçici 67 kapsamındaki tevkifatın neye uygulandığını somutlaştırmak gerekir.

Bankalar ve aracı kurumlar, aracılık ettikleri alım satım işlemlerinde alış ve satış bedelleri arasındaki fark, alış ve itfa bedeli arasındaki fark, tahsiline aracılık ettikleri dönemsel getiriler ve ödünç işlemlerinde ödünç veren lehine kalan tutar üzerinden kesinti yapabilir.

Türkiye’de faaliyet gösteren bankalar, TCMB ve Sermaye Piyasası Kanunu kapsamındaki aracı kurumlar bu sorumluluk alanında yer alır.

Kurumların kendi portföylerinden elde ettikleri gelirler ile müşteriye aracılık ettikleri gelirler birbirine karıştırılmamalıdır.

Bankanın kendi portföyü için aldığı tahvilden doğan faiz, müşteriye aracılık edilen işlem gibi değerlendirilmez; ama müşteri hesabına aracılık edilen menkul kıymet gelirinde sorumluluk doğabilir.

Saklamacı kuruluşlar, Geçici 67’nin teknik tarafını anlamak için ayrıca önemlidir.

Yatırımcı Takasbank-MKK dışında bir saklama hizmeti kullanıyorsa, saklanan kıymetlerin alış, satış, maliyet ve dönemsel getiri bilgilerinin izlenmesi üzerinden tevkifat sorumluluğu saklamacı kuruluşta doğabilir.

Alım satımda kazanç belirlenirken ilk giren ilk çıkar yöntemi veya gün içi işlemlerde ağırlıklı ortalama fiyat gibi yöntemler kullanılabilir.

Virman, tezgâh üstü işlem, depo sertifikasına dönüşüm veya ödünç işlemi gibi alanlarda ekonomik mülkiyet devri ve maliyet bilgisi matrahın belirlenmesini etkiler.

Bu ayrıntılar sınavda ezber ayrıntısı gibi görünse de asıl fikir nettir: vergi kesintisi, işlemi gören ve gelir akışını izleyebilen finansal aracı ya da saklama zinciri üzerinden uygulanır.

Geçici 67’nin kapsam dışında bıraktığı gelirleri bilmek, en az kapsam içini bilmek kadar değerlidir.

Hisse senedi kâr payları bu rejimde yer almaz; kâr payları olağan rejimdeki stopaj, istisna ve beyan kurallarıyla düşünülür.

Tam mükellef kurumlara ait olup Borsa İstanbul’da işlem gören ve bir yıldan fazla elde tutulan hisse senetlerinin elden çıkarılmasından doğan gelirler de kaynakta istisna alanı olarak gösterilir.

Hazine tarafından yurt dışında ihraç edilen menkul kıymetlerden elde edilen gelirler, yatırım fonu katılma belgelerinin fona iadesi ve menkul kıymet yatırım ortaklığı hisselerinin alım satımı gibi başlıklar özel kurallar gerektirir.

Bu nedenle “sermaye piyasası aracı geliri stopaja tabidir” şeklinde genel bir cümle sınav için risklidir; önce aracın ve gelirin gerçekten Geçici 67 kapsamına girip girmediği sorulmalıdır.

Hisse senetleri, konunun bütün mantığını gösteren iyi bir örnektir.

Hisse senedi kâr payı, kural olarak menkul sermaye iradıdır ve Geçici 67 içinde değerlendirilmez.

Tam mükellef kurumdan elde edilen kâr payında kısmi istisna, kaynakta kesinti ve beyan sınırı birlikte çalışır; dar mükellef kurumdan veya yurt dışı kurumdan gelen kâr payında ise aynı istisna mantığı uygulanmayabilir ve çifte vergilemeyi önleme anlaşmaları dikkate alınabilir.

Buna karşılık hisse senedinin satılması değer artışı kazancı doğurur.

İktisap tarihi, SPK kaydı, Borsa İstanbul’da işlem görme, elde tutma süresi ve ivazlı veya ivazsız edinim gibi unsurlar sonucu değiştirebilir.