SPL Sermaye Piyasası Araçları 1 Paylar ve Pay Benzeri Menkul Kıymetler (Kavramsal Çerçeve ve Pay Tebliği VII-128.1) Konu Anlatımı

Pay kavramı anonim ortaklığın sermaye yapısını ve ortaklık ilişkisinin nasıl kurulacağını anlamanın başlangıç noktasıdır.

Anonim ortaklığın sermayesi belirli itibari değerlere bölünür ve bu bölümlerin her biri pay olarak düşünülür.

Bir kişinin pay sahibi olması, yalnızca bir belgeye veya elektronik kayda sahip olması anlamına gelmez; ortaklığın malvarlığına ve karar süreçlerine payı oranında katılan bir ortak konumuna gelmesi anlamına gelir.

Pay sahibinin hakları mevzuat ve esas sözleşme ile belirlenir.

Bu nedenle pay, şirket hukukunda hem ekonomik menfaati hem de ortaklık statüsünü taşıyan temel bir birimdir.

Pay ortaklığa karşı bölünmez; bir pay üzerinde birden fazla kişi hak sahibi olsa bile ortaklığa karşı hakların tek temsilci üzerinden kullanılması gerekir.

Bu kural, ortaklığın her pay için muhatabının dağılmasını önler ve hak kullanımını düzenli hale getirir.

Pay senede bağlanırsa uygulamada hisse senedi olarak anılan kıymetli evrak ortaya çıkar.

Ancak sermaye piyasası uygulamasında borsada işlem gören ortaklık paylarının ağırlık merkezi artık fiziki senet değil kaydi sistemdir.

Payları borsada işlem gören ortaklıklarda mülkiyet ve diğer haklar Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde elektronik olarak izlenir.

Kaydileştirme, yatırımcının pay üzerindeki haklarının merkezi kayıt düzeninde takip edilmesini sağlar ve alım satımın hızlı, güvenli ve piyasa altyapısıyla uyumlu yürütülmesine hizmet eder.

Bu nokta özellikle önemlidir; çünkü sermaye piyasasında payın dolaşımı yalnızca şirket ile ortak arasındaki özel ilişki değildir.

Pay, borsada işlem gördüğünde fiyatı piyasada oluşan, devri kolaylaşan ve kamuyu aydınlatma kurallarıyla çevrelenen bir sermaye piyasası aracına dönüşür.

Sermaye piyasası mevzuatında her anonim ortaklık payı aynı yoğunlukta düzenlemeye tabi değildir.

Sermaye piyasası aracı niteliği özellikle payları borsada işlem gören ortaklıkların paylarında ve Kanun uyarınca halka açık sayılan ortaklıkların paylarında belirginleşir.

Payın fiyatının sağlıklı oluşması için yatırım kararını etkileyebilecek bilgilerin eksiksiz, zamanında, açık ve karşılaştırılabilir biçimde piyasaya ulaşması gerekir.

Bilgi eksikliği ya da yatırımcılar arasında bilgi dengesizliği, fiyatın doğru oluşmasını ve payın aktif işlem görmesini zayıflatabilir.

Bu nedenle halka arz, izahname, ihraç belgesi, kamuyu aydınlatma ve Kurul onayı gibi süreçler payın piyasaya konu edilmesinin ayrılmaz parçalarıdır.

Payı borçlanma aracından ayıran ana özellik vade ve sabit getiri yokluğudur.

Borçlanma aracında yatırımcı genellikle belirli bir geri ödeme ve faiz beklentisiyle hareket ederken, pay sahibi ortaklığın ekonomik sonucuna katlanır.

Payın getirisi kâr payı, tasfiye halinde kalan değere katılma ve piyasa fiyatındaki artıştan doğan kazanç ihtimalinden oluşur.

Ortaklık kâr etmezse kâr payı doğmayabilir; ortaklığın değeri düşerse pay sahibi piyasa değeri üzerinden zarar görebilir.

Tasfiye veya iflas halinde de pay sahipleri alacaklılardan ve borçlanma aracı sahiplerinden sonra gelir.

Buna karşılık pay sahibinin sorumluluğu ödediği veya taahhüt ettiği pay bedeliyle sınırlıdır; şirket borçları devam etse bile pay sahibinden sınırsız ödeme istenmesi söz konusu değildir.

Pay türleri, payın devrini ve sağladığı hakların kapsamını anlamak için birlikte öğrenilmelidir.

Tedavül bakımından nama ve hamiline yazılı pay ayrımı yapılır.

Nama yazılı paylarda hakların kullanılmasında payın belirli kişi adına yazılı olması ve kayıtlarda bu kişiyle ilişkilendirilmesi öne çıkar.

Hamiline yazılı paylarda ise zilyetlik ve kaydi sistemde hak sahipliği daha belirleyici hale gelir; bedeli tamamen ödenmemiş paylar bakımından hamiline yazılı senet çıkarılamaması da bu ayrımın önemli sonucudur.

Adi paylar, esas sözleşmede farklı bir düzenleme yoksa pay sahiplerine eşit hak sağlayan paylardır.

İmtiyazlı paylar ise kâr payı, tasfiye payı, yeni pay alma, oy veya yönetim kurulunda temsil gibi konularda adi paylara göre üstün hak tanıyabilir.

İmtiyazın çoğu durumda kişiye değil paya bağlanması, pay el değiştirse de hakkın payla birlikte devam edebilmesi bakımından önemlidir.

Sermaye artırımı bakımından bedelli ve bedelsiz pay ayrımı kullanılır.

Bedelsiz paylar, iç kaynaklar veya kâr payından karşılanan sermaye artırımları sonucunda çıkarılır ve ortaklardan ayrıca bedel alınmaz.

Bu işlem şirket dışından yeni fon girişi yaratmaz; mevcut kaynakların sermayeye eklenmesiyle pay adedi veya pay dağılımı değişir.

Bedelli paylar ise yeni fon sağlamak amacıyla yapılan nakit sermaye artırımlarında çıkarılır.

Mevcut ortaklar yeni pay alma haklarını kullanarak bu artırıma katılabilir; bu hakların sınırlandırılması halinde yeni yatırımcılara satış da gündeme gelebilir.

Birleşme gibi nakit dışı işlemlerde devralan ortaklığın devrolan ortaklık pay sahiplerine pay vermesi de karşılığında malvarlığı edinildiği için bedelli nitelikte değerlendirilir.

İhraç fiyatı bakımından primli ve primsiz pay ayrımı vardır.

Pay nominal değeri üzerinden çıkarılıyorsa primsiz, nominal değerin üzerinde bir bedelle çıkarılıyorsa primli paydan söz edilir.

Borsada işlem gören ortaklıklarda piyasa fiyatı nominal değerin üzerinde olabilir; bu durumda nakit sermaye artırımlarında kullanılmayan yeni pay alma haklarından sonra kalan payların birincil piyasada nominal değerin altında olmamak üzere piyasa fiyatıyla satılması, pratikte primli satış sonucunu doğurabilir.

Kayıtlı sermaye sistemindeki ortaklıklarda yönetim kuruluna primli veya nominal değerin altında pay ihracı konusunda yetki verilebilmesi de ihraç fiyatı rejiminin sermaye piyasası düzenlemeleriyle bağlantısını gösterir.

Ayrıca kurucu ve intifa payları, pay sahipliği hakkı vermeden net kâra, tasfiye sonucunda kalan tutara veya yeni çıkarılacak payları alma hakkına katılma gibi mali menfaatler sağlayabilir.

Payların sağladığı haklar mali, idari ve dava hakları olarak düşünülebilir.

Kâr payı alma, tasfiye bakiyesine katılma, bedelsiz pay alma, yeni pay alma ve ayrılma hakkı ekonomik menfaat yönünü gösterir.

Genel kurula katılma, oy kullanma, bilgi alma, inceleme, özel denetim isteme, yönetim kurulunda temsil ve genel kurulu toplantıya çağırma hakları ise pay sahibinin ortaklık yönetimine ve denetime katılmasını sağlar.

Butlan, iptal, sorumluluk, bilgi alma, özel denetim ve fesih davaları da hakların ihlali halinde başvurulabilecek hukuki koruma yollarıdır.

Halka açık ortaklıklarda yüzde beş, halka kapalı anonim ortaklıklarda yüzde on ve üzeri paya sahip olanlar azınlık pay sahibi olarak daha güçlü bazı yetkilere sahip olabilir.

Gündeme madde ekletme, genel kurulun ertelenmesini isteme, özel denetçi atanması için başvurma ve haklı sebeple fesih davası açma bu koruyucu mekanizmaların örnekleridir.

Pay sahipliği yalnız haklardan ibaret değildir.

Sermaye koyma borcu pay sahipliğinin temel yükümlülüğüdür.

Esas sözleşme ile getirilen ikincil borçlar, sadakat borcu ve sır saklama borcu da ortaklık ilişkisinin yükümlülük tarafını oluşturur.

Bu denge önemlidir; çünkü pay sahibi şirket borçlarından sınırsız sorumlu olmasa da ortaklığa karşı taahhüt ettiği sermaye borcunu yerine getirmek ve ortaklık düzenini zedelemeyecek davranışlarda bulunmak zorundadır.

Böylece pay, yatırımcıya yalnızca piyasada alınıp satılabilen bir varlık değil, aynı zamanda ortaklık hukukundan doğan hak ve borçlar paketi verir.

Pay benzeri menkul kıymetler, pay kavramına yakın olmakla birlikte sermayede temsil edilmesi zorunlu olmayan araçları ifade eder.

Bu araçlarda sabit getiri taahhüdü bulunmaz; sahiplerine pay sahipliği haklarından birini veya birkaçını sağlayabilirler ve pay benzeri nitelik Kurul tarafından belirlenir.

Bu yaklaşım, farklı hukuk sistemlerinde paya benzer ekonomik veya yönetsel haklar veren araçların sermaye piyasası düzenlemesi dışında kalmamasını sağlar.

Katılma intifa senetleri buna iyi bir örnektir.

Bu senetler ortaklıklar tarafından nakit karşılığı ihraç edilebilir ve sahibine net kârdan pay alma, tasfiye sonucunda kalan tutara katılma veya halka açık olmayan ortaklıkta yeni çıkarılacak payları alma gibi haklar tanıyabilir.

Buna rağmen klasik anlamda tam pay sahipliği statüsü vermez.