SPL Sermaye Piyasası Araçları 1 Türev Araçlar Konu Anlatımı

Türev araçların temel özelliği, değerlerinin kendilerinden değil dayandıkları başka bir varlık veya göstergeden türemesidir.

Bu nedenle türev araç denildiğinde çoğu zaman bir türev araç sözleşmesi anlaşılır.

Sözleşmenin ekonomik sonucu, dayanak varlığın fiyatı, getirisi veya ilgili göstergenin değişimi üzerinden ortaya çıkar.

Dayanak varlık yalnızca pay veya tahvil gibi klasik finansal varlıklarla sınırlı değildir; emtia, döviz, faiz oranı, kıymetli metal, endeks, istatistik, enerji fiyatı veya iklim değişkeni gibi ölçülebilir unsurlar da sözleşmeye temel oluşturabilir.

Spot fiyat, dayanak varlığın cari piyasa fiyatını ifade eder; türev sözleşme ise bugünden kurulur ve sonucu gelecekteki bir vadede belirginleşir.

Türev araçların varlık nedeni çoğu zaman belirsizliği yönetmektir.

Ticari işletme döviz borcu taşıyorsa kurdaki artışa, ihracatçı gelecekte tahsil edeceği yabancı paranın değer kaybına, üretici emtia fiyatındaki düşüşe veya yatırımcı portföyündeki pay fiyatlarının dalgalanmasına karşı korunmak isteyebilir.

Türev sözleşme, bu riskin tamamen ortadan kaldırılması anlamına gelmez; riskin başka bir tarafa devredilmesini, sınırlandırılmasını veya ölçülebilir hale getirilmesini sağlar.

Buna karşılık aynı araçlar fiyat beklentisiyle kazanç arayan spekülatörler ve piyasalar arasındaki fiyat farklarından yararlanmak isteyen arbitrajcılar tarafından da kullanılabilir.

Forward sözleşme, iki tarafın gelecekte belirli bir tarihte belirli bir dayanak varlığı baştan belirlenen fiyatla alma ve satma konusunda anlaşmasıdır.

Alıcı uzun, satıcı kısa pozisyondadır.

Sözleşmenin fiyatı, miktarı, teslim yeri, teslim zamanı ve sona erme şekli taraflar arasında pazarlıkla belirlenir.

Bu esneklik forward işlemin avantajıdır; çünkü taraflar kendi ihtiyaçlarına tam uyan bir sözleşme kurabilir.

Fakat işlem bir borsada ve takas merkezi güvencesinde yapılmadığından karşı tarafın yükümlülüğünü yerine getirmeme riski önemlidir.

Döviz forward sözleşmesinde kur baştan belirlenir; vade geldiğinde spot kur ne olursa olsun işlem sözleşmedeki kur üzerinden sonuçlanır.

Futures veya vadeli işlem sözleşmesi forward ile aynı temel iktisadi fikre dayanır, ancak piyasa yapısı farklıdır.

Sözleşmenin büyüklüğü, vadesi, teslim veya nakdi uzlaşma esasları ve işlem kuralları borsa tarafından standartlaştırılır.

Tarafların karşısında ekonomik olarak takas merkezi bulunduğu için kredi riski önemli ölçüde azalır.

İşlem yapılabilmesi için başlangıç teminatı yatırılır, pozisyonlar günlük olarak piyasa fiyatlarıyla değerlenir ve zarar eden taraftan teminat tamamlama istenebilir.

Bu günlük değerleme, vade sonuna kadar biriken büyük bir temerrüt riskinin oluşmasını önler.

Futures işlemlerde pozisyonlar çoğu zaman vade beklenmeden ters işlemle kapatılır.

Opsiyon sözleşmesi, alıcıya belirli bir prim karşılığında alma veya satma hakkı verir.

Alım opsiyonu dayanak varlığı belirli fiyattan alma hakkı, satım opsiyonu ise belirli fiyattan satma hakkıdır.

Opsiyon alıcısı hakkını kullanmak zorunda değildir; en fazla ödediği primi kaybetme riski taşır.

Buna karşılık opsiyon satıcısı, alıcının hakkını kullanması halinde sözleşmenin gereğini yerine getirmekle yükümlüdür.

Kullanım fiyatı, hakkın hangi fiyattan kullanılacağını gösterir.

Opsiyon primi; dayanak varlık fiyatı, kullanım fiyatı, vadeye kalan süre, volatilite, faiz oranı ve temettü gibi unsurlardan etkilenir.

Bu yapı, opsiyonu sigortaya benzetir: prim ödenir, istenmeyen fiyat hareketine karşı talep hakkı elde edilir.

Swap sözleşmeleri, tarafların belirli nakit akımlarını değiştirmesine dayanır.

Faiz swapında bir taraf sabit faiz, diğer taraf değişken faiz ödemeyi üstlenebilir; döviz swapında farklı para birimlerinden doğan nakit akımları değiştirilebilir.

Swap işlemleri özellikle bilanço yönetimi, faiz riski ve kur riski bakımından kullanılır.

Kaynakta yer alan tarihsel örnekler, türev araçların yalnızca modern finansın ürünü olmadığını gösterir.

Eski opsiyon örneklerinden organize vadeli işlem borsalarına, pirinç ve tahıl sözleşmelerinden günümüz VİOP yapısına kadar ortak mantık aynıdır: gelecekteki fiyat belirsizliğini bugünden sözleşmeye bağlamak.

Türkiye’de 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu türev araçları menkul kıymetlerden ayrı bir sermaye piyasası aracı kolu olarak düzenler.

Türevler genellikle ihraççısı bulunan menkul kıymetlerden farklıdır; satılan şey bir şirketin veya fonun kendi faaliyetlerinden doğan değer değil, dayanak varlığın fiyatına bağlı sözleşmesel sonuçtur.

Bu yüzden türev araçlar sermaye piyasasının fon transferi işlevini doğrudan değil, mevcut yatırımların ve ticari faaliyetlerin belirsizliklerden daha az etkilenmesine yardım ederek destekler.

Sınav açısından bu ayrım, türevlerin hem sermaye piyasası aracı sayılmasını hem de klasik menkul kıymet mantığından ayrılmasını birlikte açıklayan kilit noktadır.

Türev araçlarda kaldıraç etkisi ayrıca vurgulanmalıdır.

Bazı sözleşmelerde başlangıçta yatırılan teminat veya ödenen prim, dayanak varlığın toplam değerine göre çok daha düşük olabilir.

Bu durum, küçük fiyat değişimlerinin yatırımcı açısından büyük kazanç veya zarar doğurmasına yol açar.

Forward işlemde zarar vade sonunda belirginleşebilirken, futures işlemde günlük değerleme nedeniyle teminat çağrıları sürecin içinde ortaya çıkar.

Opsiyonda alıcının riski primle sınırlı gibi görünse de satıcının üstlendiği yükümlülük daha geniştir.

Bu farklar, aynı dayanak varlığa bağlı araçların neden farklı risk profilleri taşıdığını açıklar.

Türevlerin işlem gördüğü yer de hukuki ve ekonomik sonucu değiştirir.

Borsada işlem gören sözleşmelerde standartlaşma, fiyat şeffaflığı, takas merkezi ve teminat sistemi öne çıkar.

Tezgahüstü işlemlerde ise tarafların ihtiyacına göre esnek sözleşme kurulabilir; buna karşılık karşı taraf riski ve sözleşme şartlarını değerlendirme yükü artar.

Bir işletmenin kur riskini azaltmak için forward yapması ile bir yatırımcının fiyat yükselişi beklentisiyle opsiyon alması aynı araç ailesinin farklı kullanım biçimleridir.

Sınav sorularında bu nedenle amaç, piyasa yeri ve tarafların yükümlülüğü birlikte okunmalıdır.

Forward, futures, opsiyon ve swap arasındaki farkları öğrenirken tarafların gelecekte ne yapmak zorunda olduğuna bakmak gerekir.

Forward ve futures işlemlerde iki taraf da kural olarak vadede belirlenen edimi yerine getirme borcu altındadır.

Opsiyonda ise alıcı hak sahibidir; hakkı kullanmama seçeneği vardır.

Swapta taraflar tek bir varlığı alıp satmaktan çok belirlenmiş nakit akımlarını değiştirmeyi kabul eder.

Bu ayrım, sözleşmelerin fiyatlanmasını ve riskini etkiler.

Türev araçların faydaları arasında fiyat keşfine katkı, riskin devri, işlem maliyetlerinin düşmesi ve yatırımcının beklentisini daha açık biçimde piyasaya yansıtması sayılabilir.