SPL Temel Finans Matematiği ve Değerleme Yöntemleri Finansal Varlıkları Fiyatlama Modeli Konu Anlatımı

Finansal Varlıkları Fiyatlama Modeli, kısaca FVFM, riskli varlıkların beklenen getirilerini sermaye piyasasının denge koşulları içinde açıklamaya çalışan temel modeldir.

Kaynak metin FVFM’yi, portföy teorisi ve sermaye pazarı teorisinin geliştirilmesini izleyen dönemde ortaya çıkan ve risk ile beklenen getiri arasındaki ilişkiyi matematiksel biçimde kuran ilk kısmi denge modellerinden biri olarak tanımlar.

Modelin pratik değeri, yatırımcıya bir varlığın “adil” beklenen getirisini hesaplama imkânı vermesidir.

Böylece tahmin edilen getiri ile modelin gerektirdiği getiri karşılaştırılabilir ve yatırım kararı daha sistematik hale gelir.

FVFM’nin çıkış noktası, portföy teorisinin çeşitlendirme sonucudur.

Tekil bir menkul kıymetin getirisi hem piyasa genelinden kaynaklanan sistematik riskleri hem de o şirkete veya varlığa özgü sistematik olmayan riskleri içerir.

Ancak yatırımcı iyi çeşitlendirilmiş bir portföy kurduğunda, varlığa özgü risklerin önemli kısmı birbirini dengeleyebilir.

Bu nedenle model, yatırımcıların çeşitlendirme ile ortadan kaldırabilecekleri risk için ayrıca risk primi talep etmeyeceklerini kabul eder.

Fiyatlanan risk, tüm piyasayı etkileyen ve çeşitlendirme ile yok edilemeyen sistematik risktir.

Sermaye Pazarı Doğrusu ile FVFM arasındaki ayrım burada önem kazanır.

Sermaye Pazarı Doğrusu, etkin ve iyi çeşitlendirilmiş portföyler için beklenen getiri ile toplam portföy riski arasındaki ilişkiyi açıklar.

Bu doğruda risk ölçüsü portföy standart sapmasıdır.

Fakat tekil varlıklarda standart sapma sistematik olmayan riski de içerdiği için, tekil varlığın beklenen getirisini açıklamakta yeterli değildir.

FVFM, bu sorunu beta kavramıyla çözer.

Beta, bir varlığın pazar portföyünün hareketlerine ne kadar duyarlı olduğunu gösterir.

Böylece model, toplam oynaklık yerine pazarla birlikte hareket etme derecesini fiyatlamanın merkezine koyar.

FVFM’nin temel mantığı, beklenen getirinin üç unsurdan oluşmasıdır: risksiz getiri, pazar risk primi ve varlığın betası.

Risksiz getiri, yatırımcının risk almadan elde edebileceği getiri düzeyini temsil eder.

Pazar risk primi, pazar portföyünün beklenen getirisi ile risksiz getiri arasındaki farktır.

Beta ise bu pazar risk priminden ilgili varlığın ne kadar pay alacağını belirler.

Betası bir olan varlık pazarla aynı sistematik risk düzeyindedir.

Betası birden yüksek olan varlık, pazar hareketlerine daha duyarlıdır ve daha yüksek beklenen getiri gerektirir.

Betası birden düşük olan varlıkta ise sistematik risk ve beklenen risk primi daha sınırlıdır.

Modelin yatırım kararındaki kullanımı karşılaştırma ölçütü üretmesidir.

Bir hisse senedi veya başka bir riskli varlık için analist, önce beklenen getiriyi tahmin edebilir.

Sonra FVFM ile aynı varlığın sistematik riskine göre sağlaması gereken denge getirisini hesaplar.

Tahmin edilen getiri model getirisinden yüksekse, varlığın sağladığı getiri taşıdığı sistematik riske göre cazip görünebilir; bu durumda düşük fiyatlanmış olduğu düşünülebilir.

Tahmin edilen getiri model getirisinden düşükse, varlık taşıdığı riske göre yeterli getiri sunmuyor olabilir ve yüksek fiyatlanmış kabul edilebilir.

Model, halka arz fiyatlaması veya yatırım projesinin özkaynak maliyeti gibi alanlarda da beklenen getiri eşiği sağlar.

FVFM’nin arkasındaki varsayımlar model sonucunun nasıl okunacağını belirler.

Standart modelde yatırımcıların riskten kaçındığı, beklenen getiri ve varyans temelinde karar verdiği, aynı zaman ufkuna sahip olduğu, risksiz faiz oranından borç alıp verebildiği ve benzer beklentiler taşıdığı kabul edilir.

Ayrıca piyasaların rekabetçi ve bilgiye erişimin serbest olduğu varsayılır.

Bu varsayımlar gerçek dünyayı bütünüyle yansıtmaz; fakat modelin amacı her ayrıntıyı yakalamaktan çok, denge halinde sistematik risk ile beklenen getiri arasındaki temel ilişkiyi göstermektir.

Sınav sorularında varsayımların bilinmesi, modelin hangi koşullarda geçerli kabul edildiğini anlamak açısından önemlidir.

FVFM’nin türetilmesinde pazar portföyü merkezi rol oynar.

Tüm yatırımcılar aynı riskli varlık fırsat kümesini görüp aynı beklentilere sahipse, riskli varlıklardan oluşan ortak etkin portföy pazar portföyü olur.

Yatırımcılar kendi risk tercihlerine göre bu pazar portföyü ile risksiz varlık arasında ağırlık seçer.

Daha az risk isteyen yatırımcı risksiz varlığa daha fazla pay verir; daha fazla risk isteyen yatırımcı riskli portföy ağırlığını artırabilir.

Ancak riskli varlıkların birbirine göre fiyatlanmasında belirleyici olan, her varlığın pazar portföyüne katkısıdır.

Beta bu katkıyı ölçtüğü için FVFM’de beklenen getiri-beta ilişkisi doğrusal hale gelir.

FVFM ile endeks modeli arasındaki bağ da bu çerçevede anlaşılır.

Uygulamada gerçek pazar portföyünün tüm riskli varlıkları içermesi gerekir; fakat bunu gözlemlemek zordur.

Bu nedenle geniş piyasa endeksleri pazar portföyünün temsilcisi olarak kullanılır.

Bir menkul kıymetin endeks getirisine duyarlılığı, betanın tahmininde yardımcı olur.

Endeks modeli, getiriyi piyasa faktörü ve varlığa özgü hata bileşeni üzerinden açıklayarak sistematik ve sistematik olmayan risk ayrımını görünür kılar.

Bu yaklaşım, FVFM’nin pratik hesaplamalarda neden piyasa endeksleriyle birlikte kullanıldığını açıklar.

Modelin sınırlılıkları, öğrenilmesi gereken kavramsal değeri azaltmaz.

Kaynak metin, ampirik testlerin FVFM’yi tamamen desteklemediğini; buna rağmen modelin risk-beklenen getiri ilişkisine dair güçlü kavramsal çerçevesi ve uygulama kolaylığı nedeniyle yaygın kullanıldığını belirtir.

Gerçek piyasalarda yatırımcı beklentileri aynı olmayabilir, işlem maliyetleri bulunabilir, vergiler ve likidite farkları etkili olabilir, beta zaman içinde değişebilir.

Ayrıca bazı dönemlerde büyüklük, değer veya momentum gibi faktörler getirileri beta dışında açıklayabilir.

Bu eleştiriler, FVFM’nin her durumda kesin fiyat verdiği anlamına gelmediğini; bir başlangıç ve karşılaştırma modeli olarak okunması gerektiğini gösterir.

FVFM’nin grafiksel yorumu Menkul Kıymet Pazarı Doğrusu üzerinden yapılır.

Bu doğru, beta ile beklenen getiri arasındaki doğrusal ilişkiyi gösterir ve etkin olsun olmasın tekil varlıkların değerlemesinde kullanılır.

Doğrunun üzerinde kalan bir varlığın tahmini getirisi, taşıdığı sistematik riske göre modelin gerektirdiğinden yüksektir; bu nedenle düşük fiyatlanmış olabileceği düşünülür.

Doğrunun altında kalan varlık ise aynı beta için yeterli getiri sunmadığından yüksek fiyatlanmış yorumlanabilir.