SPL Yatırım Kuruluşları Sermaye Piyasası Araçlarının Kredili Alımı, Açığa Satış ve Ödünç Alma ve Verme İşlemleri Hakkında Tebliğ Seri: V, No: 65 Konu Anlatımı

Seri: V, No: 65 sayılı Tebliğ, sermaye piyasası araçlarının kredili alımı, açığa satış ve ödünç alma-verme işlemlerini düzenleyen ana metindir.

Bu işlemler alım satım aracılığı faaliyetinin devamı niteliğindedir; çünkü yatırımcının yalnız kendi nakit veya portföy varlığıyla yaptığı klasik işlemden farklı olarak kredi, ödünç, teminat, takas ve pozisyon riski unsurlarını içerir.

Kaynağın vurguladığı temel gerekçe, bu işlemlerin fiyat oluşumu ve piyasa işleyişi üzerinde önemli etkiler doğurmasıdır.

Bu nedenle Kurul, piyasaların düzenli işleyişi, denetimi ve piyasa riskinin yönetimi için bu alana özel müdahale ve gözetim zemini kurar.

Yetkili kuruluşlar bakımından Tebliğ farklı roller öngörür.

Aracı kurumların kredili alım, açığa satış ve ödünç işlemlerini yapabilmesi için sermaye piyasası araçlarının alım satımına aracılık yetki belgesine sahip olması gerekir; ayrıca yeni bir izin alınmaz, fakat Tebliğ şartlarının sağlandığı Kurula tevsik edilir ve aksi bildirilmedikçe işlemler yapılabilir.

Bankalar, sermaye piyasası aracı alımı için doğrudan müşterilere kullandırdıkları krediler bakımından bazı genel ve özel limit hükümleri dışında Tebliğ esaslarına tabidir.

Ödünç alma ve verme işlemleri ise aracı kurum ve bankalara ek olarak Takasbank tarafından da Kuruldan ayrıca izin alınmadan yürütülebilir.

DİBS açısından piyasa yapıcısı olmayan banka ve aracı kurumların yalnız ödünç verebilmesi, yetki kapsamının enstrüman türüne göre daralabileceğini gösterir.

Aracı kurum ve bankaların sağlaması gereken genel şartlar, işlemlerin salt ticari karar olmadığını ortaya koyar.

Aracı kurumlar gerekli teknik donanımı kurmak, yeterli teknik ve mesleki bilgiye sahip personel görevlendirmek, özkaynak oranlarının mevzuata ve sözleşmelere uygunluğunu, müşteri risklerini günlük takip edip raporlamak zorundadır.

Ayrıca genel müdüre raporlama için yönetim kurulu kararıyla sorumlu yönetici atanır ve kredi komitesi oluşturulur.

Kredi komitesinin görevleri iç kontrol prosedürlerinde belirlenir; kararlar tarih ve sıra numarasıyla karar defterine işlenir.

Bu yapı, kredili işlem riskinin bireysel müşteri ilişkisi düzeyinde bırakılmayıp kurumsal kontrol mekanizmasına bağlandığını gösterir.

İşleme konu olabilecek sermaye piyasası araçları her araç için serbest bırakılmış değildir.

Borsalar ve teşkilatlanmış piyasalarda işlem gören araçlardan kredili alım ve açığa satışa konu olacaklar, ilgili borsanın yetkili organlarınca piyasa kapitalizasyonu, likidite, dolaşımdaki pay sayısı, işlem sıklığı gibi ölçütlerle listelere alınır, Kurula bildirilir ve Kurul onayından sonra ilan edilir.

Borsa İstanbul uygulamasında belirli pazarlar dışında paylar ve borsa yatırım fonları bu kapsamda yer alabilirken, varantlar, sertifikalar, bazı fonlar ve bazı kira sertifikalarında kredili alım ve açığa satış mümkün değildir.

Gayrimenkul sertifikalarında kredili alım yapılabilse de açığa satış yapılamaz.

Liste dışına çıkarılan araçlarda tasfiye ve geçici liste hükümleri, mevcut pozisyonların düzenli kapatılmasını hedefler.

Genel işlem sınırı, aracı kurumun toplam riskini sınırlayan bir mekanizmadır.

Aracı kurumların kullandırdıkları kredi toplamı ile müşterileri veya kendi hesaplarına yaptıkları açığa satışların değeri, her faaliyet için ayrı hesaplanır ve önceki üç ay sonu özsermaye ortalamasının iki katını aşamaz.

Son aya ait özsermaye ortalamadan düşükse hesaplamada son ay rakamı dikkate alınır.

Kurul, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının görüşünü alarak bu sınırları değiştirebilir; ayrıca aracı kurumun mali yapısını veya işlemlerini gözeterek sınırı düşürebilir ya da işlemleri yasaklayabilir.

Bu sınır, tek tek müşteri pozisyonları düzgün görünse bile kurumun toplam kaldıraç yükünün piyasa güvenliğini bozmasını engeller.

Özel işlem sınırı ise müşteri veya pay bazındaki yoğunlaşmayı hedefler.

Aracı kurumun bir müşteriye açacağı kredi tutarı, genel işlem sınırı hesaplamasında kullanılan ortalama özsermayenin yüzde onunu aşamaz.

Sürdürme teminatının kredili işlem süresince yüzde elli ve üzerinde uygulanması halinde kredi tutarı iki katına kadar artırılabilir; ancak sermaye yeterliliği düzenlemelerindeki özel teşvik hükümleri bakımından bu imkan uygulanmaz.

Bir gerçek kişiyle eşi, velayeti altındaki çocukları ve belirli ortaklık ilişkileri birlikte değerlendirilerek tek müşteri gibi sayılabilir.

Ayrıca aracı kurumun tüm müşteri hesaplarında kredili işleme konu payların bir şirket tarafından ihraç edilen kısmı özsermayenin yüzde ellisini aşamaz.

Böylece hem müşteri hem ihraççı bazında yoğunlaşma riski sınırlandırılır.

Kredi hesabı ve çerçeve sözleşme düzeni, işlemin hukuki ve muhasebesel ayrımını sağlar.

Kredili alım ve açığa satış işlemi yapacak gerçek veya tüzel kişiler adına kredi hesabı açılır.

Müşterinin hem kredili alım hem açığa satış işlemi varsa her işlem türü için ayrı hesap gerekir.

Kredi hesabı, müşterinin aracı kurumdaki diğer hesaplarından ayrı işler; bu hesaplardan doğan özkaynak ve benzeri yükümlülükler, müşterinin diğer hesaplarındaki varlıklar teminat gösterilerek kapatılamaz.

Kredili alım, açığa satış ve ödünç işlemleri için ilgili çerçeve sözleşmelerin imzalanması zorunludur.

Bu sözleşmelerde mevzuata aykırı, müşterinin haklarını ağır biçimde zedeleyen veya ispat yükünü haksız biçimde müşteriye yükleyen hükümler bulunamaz.

Özkaynak sistemi, Tebliğin risk yönetimi merkezidir.

Özkaynak olarak Türk lirası, konvertibl döviz, işlem listelerinde yer alan sermaye piyasası araçları, yatırım fonu katılma payları, borsada işlem gören devlet tahvili ve hazine bonosu, borsa yatırım fonu payları, Borsa İstanbul'da işlem gören belirli altın ve kıymetli madenler ile Kurulca uygun görülen araçlar kabul edilebilir.

Değerleme, aracın alındığı gün alış fiyatı ve komisyonlar, sonraki günlerde önceki seans ağırlıklı ortalama fiyatı, bunun bulunmaması halinde en iyi alış ve satış fiyatlarının ortalaması gibi esaslara dayanır.

İşlem sırası sürekli kapatılan veya beş iş gününden fazla geçici kapalı kalan paylar teminat niteliğini kaybedebilir.

Bu durumda özkaynak oranı bozulabilir ve yatırımcı açısından özkaynak tamamlama yükümlülüğü doğabilir.

Kredili alım işlemi, kredi kullanılarak sermaye piyasası aracı alınmasıdır.

Müşteri, alım emrinin kredili işlem olduğunu emri verirken bildirmek zorundadır.

Ancak kredili olmayan bir alım emrinde ödeme yükümlülüğü takas günü yerine getirilmezse, işlem genel ve özel limitler bakımından kredili işlem sayılır.

Bu durumda aracı kurumun üç iş günü içinde sözleşme ve onay yoluyla işlemi kredili alım hükümlerine bağlaması, müşterinin yükümlülüğüne denk gelen kısmı satarak borcu tahsil etmesi veya borsa düzenlemeleri ile genel hükümlere göre temerrüdü tasfiye etmesi gerekir.

Kredili alımda müşteri başlangıçta en az yüzde elli özkaynak yatırır; işlem devam ederken özkaynak oranının en az yüzde otuz beş olması zorunludur.

Özkaynak tamamlama bildirimi, kredili işlemde riskin büyüdüğü noktada devreye girer.

Aracı kurumlar müşterilerin kredi hesabındaki özkaynak tutarını her iş günü hesaplar ve raporlar.

Oran yüzde otuz beşin altına düşerse müşteri en seri iletişim aracıyla bilgilendirilir ve oranı başlangıç oranı olan yüzde elliye tamamlaması istenir.

Sözleşmede belirlenen ve iki iş gününü geçemeyen süre içinde tamamlama yapılmazsa aracı kurum ayrıca ihbar göndermeden kredili alınan veya özkaynak olarak verilen sermaye piyasası araçlarını satarak krediyi kapatabilir.

Bildirim yapılan müşteri, özkaynak tamamlanıncaya kadar yeni alım emri veremez.

Özkaynak fazlası oluşursa müşteri bunu nakit çekebilir veya aracı kurum kabul ederse yeni kredili işlemlerde kullanabilir.

Açığa satış, sahip olunmayan sermaye piyasası araçlarının satılması, buna ilişkin emrin verilmesi veya satıştan doğan takas yükümlülüğünün ödünç alınan araçlarla yerine getirilmesi olarak tanımlanır.

Müşterinin satım emrinin açığa satış olduğunu emri verirken aracı kuruma bildirmesi gerekir.

Satış emri anında sermaye piyasası aracı müşterinin aracı kurum hesabında yoksa ya da yükümlülük ödünç alınan araçla yerine getiriliyorsa, ilave bildirime gerek olmadan işlem açığa satış sayılır.