SPL Yatırım Kuruluşları Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Yan Hizmetlere İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğ III-37.1 Konu Anlatımı

Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Yan Hizmetlere İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğ, sermaye piyasasında yatırım kuruluşlarının müşterilere hangi hizmetleri hangi izin, bildirim ve davranış kuralları altında sunacağını belirler.

6362 sayılı Kanunda sermaye piyasası faaliyetleri; sermaye piyasası kurumlarının faaliyetleri, yatırım hizmet ve faaliyetleri ve bunlara ek olarak sunulan yan hizmetler şeklinde düşünülür.

Tebliğin odak noktası, bu yatırım hizmet ve faaliyetleri ile yan hizmetlerin kapsamını ve yürütülme esaslarını somutlaştırmaktır.

Bu nedenle konu, yalnız faaliyet adlarını ezberlemekten ibaret değildir; hangi faaliyetin Kurul iznine tabi olduğu, hangi kuruluş tarafından yapılabileceği ve müşterinin nasıl korunacağı birlikte kavranmalıdır.

Tebliğde yatırım hizmet ve faaliyetleri geniş bir liste halinde sayılır.

Sermaye piyasası araçlarıyla ilgili emirlerin alınması ve iletilmesi, emirlerin müşteri adına veya hesabına gerçekleştirilmesi, sermaye piyasası araçlarının yatırım kuruluşunun kendi hesabından alım satımı, bireysel portföy yöneticiliği, yatırım danışmanlığı, halka arzda yüklenimli veya yüklenimsiz satışa aracılık, çok taraflı alım satım sistemleri ve borsa dışı teşkilatlanmış pazar yerlerinin işletilmesi, müşteri namına saklama ve yönetim ile Kurulca belirlenecek diğer hizmetler bu çerçevededir.

Tebliğ, portföy yöneticiliğini bireysel portföy yöneticiliği bağlamında ele alır; kolektif portföylerin saklanması veya yönetilmesi ise ayrı düzenlemelerle bağlantılıdır.

Yatırım hizmetleri ile yan hizmetler arasındaki izin farkı temel sınav bilgisidir.

Yatırım hizmet ve faaliyetlerinin düzenli uğraşı, ticari veya mesleki faaliyet olarak yapılabilmesi için Kuruldan izin alınması gerekir.

Buna karşılık yan hizmetler, yatırım kuruluşları ve portföy yönetim şirketleri tarafından ayrıca yetki belgesi alınmaksızın, Kurula bildirim yapılarak ve Kurulun aksi yönde görüş bildirmemesi şartıyla yürütülebilir.

Kurula yapılan bildirimi izleyen belirli süre içinde olumsuz görüş verilmezse bildirilen yan hizmete başlanabilir.

Ancak kredili işlem, açığa satış ve ödünç işlemleri gibi bazı yan hizmetler daha ayrıntılı düzenlemelere tabidir.

Aracı kurumlar yürüttükleri faaliyetlerin riskine göre sınıflandırılır.

Emir iletimine aracılık ve yatırım danışmanlığından herhangi birini veya tamamını yürütenler dar yetkili aracı kurumdur.

İşlem aracılığı, en iyi gayret aracılığı, sınırlı saklama ve portföy yöneticiliği faaliyetlerinden herhangi birini veya tamamını yürütenler kısmi yetkili aracı kurumdur.

Portföy aracılığı, genel saklama ve aracılık yüklenimi faaliyetlerinden herhangi birini veya tamamını yürütenler geniş yetkili aracı kurumdur.

Bu ayrımın arkasındaki mantık, faaliyetin yatırım kuruluşunun mali yapısına getirdiği risk ve sorumluluktur.

Bu nedenle sınıflandırma, asgari özsermaye ve organizasyon yükümlülükleriyle birlikte okunmalıdır.

Yurt dışında yerleşik kuruluşlarla ilgili kural, Türkiye'de hedefleme olup olmadığına dayanır.

Türkiye'de yerleşik kişilerin tamamen kendi inisiyatifleriyle, Türkiye'de tanıtım, reklam veya pazarlama yapılmaksızın yurt dışındaki finansal kuruluşlardan yatırım hizmeti alması Tebliğ kapsamı dışında kalabilir.

Buna karşılık yurt dışında yerleşik kuruluşun Türkiye'de iş yeri açması, Türkçe internet sitesi oluşturması veya Türkiye'de yerleşik kişilere doğrudan ya da aracılarla tanıtım ve pazarlama yapması halinde faaliyet Türkiye'deki kişilere yönelik kabul edilir ve Kurulun yatırım hizmetleri düzenlemeleri uygulanır.

Burada belirleyici unsur pasif müşteri talebi ile aktif Türkiye hedeflemesinin ayrılmasıdır.

Alım satıma aracılık üç faaliyet türüne ayrılır: emir iletimine aracılık, işlem aracılığı ve portföy aracılığı.

Emir iletimine aracılıkta yatırım kuruluşu müşteriden aldığı emri, bu emri gerçekleştirecek yetkili bir yatırım kuruluşuna veya belirli şartlarla yurt dışında yerleşik yetkili kuruluşa iletir ve sonucunu müşteriye bildirir.

Bu faaliyeti yapacak kuruluşun emir iletilen kurumlarla sözleşme yapması, müşteri hesap ve işlemlerinin doğru izlenmesi, çerçeve sözleşme ve risk bildirim belgelerinin saklanması ve emir gizliliğini koruması gerekir.

Bankalar kaldıraçlı işlemler hariç emir iletimine aracılık yapabilir; kaldıraçlı işlemlerde ise daha sıkı sınırlamalar vardır.

İşlem aracılığı, müşteri emirlerinin müşteri adına ve hesabına ya da yatırım kuruluşunun kendi adına fakat müşteri hesabına gerçekleştirilmesidir.

Emir borsaya, teşkilatlanmış pazara, kendi portföyünden müşteri emirlerini karşılayabilecek portföy aracısına veya belirli koşullarla yurt dışındaki yetkili kuruluşa iletilebilir.

İşlem aracısı, emri gerçekleştirme yetkisine sahip olduğu için emir iletimine aracılıktan daha kapsamlı bir sorumluluk taşır.

Bu faaliyette müşteri varlıklarını saklama yetkisi, emir gerçekleştirme politikası, müşteri bazında izleme, en iyi şekilde gerçekleştirme, özen ve sadakat borcu önemlidir.

Müşteri emirleri yatırım kuruluşunun veya ilişkili kişilerin aynı fiyatlı emirlerinden önce yerine getirilmelidir.

Portföy aracılığı, yatırım kuruluşunun müşterinin alım veya satım emrini kendi portföyünden karşılamasıdır.

Bu faaliyette kuruluş, müşterinin işleminin karşı tarafı olur.

Bu nedenle çıkar çatışması riski emir iletimine aracılık ve işlem aracılığına göre daha yüksektir.

Tebliğ bu riski emir gerçekleştirme politikası, en iyi şekilde gerçekleştirme, özen ve sadakat borcu ve işlem fiyatlarının genel piyasa koşulları ile gerçeğe uygun değerlerle uyumlu olması yükümlülükleriyle sınırlar.

Portföy aracılığı yapacak kuruluşlarda risk yönetimi, deneyimli birim yöneticisi, lisanslı personel ve gerekli organizasyon yapısı ayrıca önem kazanır.

Bankaların hangi araçlarda portföy aracılığı yapabileceği ise pay, türev araç ve kaldıraçlı işlem ayrımlarına göre sınırlanır.

Türev araç işlemleri Tebliğde ayrıca yoğun biçimde düzenlenir.

Kaldıraçlı işlemler dışında kalan türev araçlara ilişkin emir iletimi, işlem aracılığı veya portföy aracılığı, işlemin niteliğine göre borsalarda, teşkilatlanmış pazarlarda veya tezgahüstü piyasalarda yapılabilir.

Fark kontratları, yatırım kuruluşu varantları ve sertifikaları ile ortaklık varantları belirli hükümler bakımından türev araç olarak ele alınır.

Tezgahüstü türev işlem yapacak kuruluşların işlem yapacakları türleri ve dayanak varlıkları gösteren liste oluşturmaları, internet sitelerinde yayımlamaları ve değişiklikleri bildirmeleri gerekir.

Kurul bazı işlemlerin merkezi karşı taraf nezdinde takasını zorunlu tutabilir.

Tezgahüstü türev araçlarda teminatlandırma politikası ve pozisyon limitleri müşteri korumasının önemli parçasıdır.

Aracı kurumlar yönetim kurulu kararıyla teminatlandırma politikası oluşturur; bu politika müşterilerin riskliliği, olumsuz piyasa koşulları, korunma amaçlı işlemler ve aracı kurumun mali yapısı dikkate alınarak hazırlanır.

Başlangıç teminatı ve sürdürme teminatı kavramları, pozisyon açma ve pozisyonu devam ettirme için gereken güvence düzeyini ifade eder.