Mali Müşavirlik Staja Giriş Sınavı (SGS) Vergi Mevzuatı ve Uygulaması Konu Anlatımı

Vergi hukukunun omurgası, kamu giderlerinin mali güce göre karşılanması ve vergi, resim, harç benzeri mali yükümlülüklerin kanunla konulup değiştirilmesi ilkesidir. Bu nedenle vergi ilişkisinde önce kaynağın niteliği okunur: Anayasa ve kanunlar bağlayıcı temel çerçeveyi kurar; uluslararası vergi anlaşmaları usulüne uygun yürürlüğe girdiğinde kanun hükmünde uygulanır; yönetmelik, tebliğ, özelge ve yargı kararları ise kanunun uygulanmasını açıklayan yardımcı kaynaklar olarak değerlendirilir. Mükellef, vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu düşen gerçek veya tüzel kişidir; vergi sorumlusu ise çoğu kez başkasının vergisinin ödenmesi veya şekli ödevlerin yerine getirilmesi bakımından idareye muhatap olur. Vergiyi doğuran olay gerçekleştiğinde devlet bakımından alacak, mükellef bakımından borç doğar; olayın yasak bir faaliyetten kaynaklanması bu sonucu ortadan kaldırmaz.

Vergilendirme süreci vergiyi doğuran olayla başlar, fakat vergi borcunun uygulanabilir hale gelmesi tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil aşamalarının doğru anlaşılmasını gerektirir. Tarh, vergi alacağının kanundaki matrah ve oranlara göre vergi dairesince hesaplanıp miktar olarak belirlenmesidir. Tebliğ, vergilendirmeyi ilgilendiren ve hüküm ifade eden yazıların mükellefe veya ceza sorumlusuna usulüne uygun bildirilmesidir. Tahakkuk, tarh ve tebliğ edilen verginin ödenmesi gereken safhaya gelmesini anlatır; beyana dayalı vergilerde tahakkuk fişiyle tarh ve tahakkuk çoğu kez aynı anda tamamlanır. Tahsil ise verginin kanuna uygun biçimde ödenmesidir. Harç ve bazı damga vergisi işlemlerinde olduğu gibi tahakkuku tahsile bağlı hallerde ödeme, tahakkuku da içinde taşır.

Vergi Usul Kanunu, yalnızca verginin nasıl hesaplanacağını değil, mükellefin vergilendirmeye veri sağlayan şekli ödevlerini de düzenler. İşe başlama, işi bırakma, defter tutma, belge düzenleme, kayıt nizamına uyma, muhafaza ve ibraz ödevleri bu yapının temelidir. Bu ödevler sayesinde vergi idaresi vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyetini, matrahı ve mükellefin durumunu izleyebilir. Değerleme hükümleri ise matrahın hesaplanmasında iktisadi kıymetlerin hangi ölçüyle dikkate alınacağını belirler. Maliyet bedeli, borsa rayici, tasarruf değeri, mukayyet değer, itibari değer, rayiç bedel, vergi değeri ve emsal bedel gibi ölçüler farklı kıymetlerin vergisel değerini kurar. Emsal bedel özellikle gerçek bedelin bilinmediği veya kanunun emsalden aşağı değer kabul etmediği hallerde sınav açısından dikkat ister.

Vergi cezaları, vergilendirme ödevlerinin ihlali halinde idarenin uyguladığı yaptırım alanıdır. Vergi ziyaı cezası, mükellefin veya sorumlunun vergisel ödevlerini zamanında ya da eksiksiz yerine getirmemesi nedeniyle verginin zamanında tahakkuk ettirilmemesi veya eksik tahakkuk ettirilmesi halinde doğar. Usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezaları ise beyanname, defter, tasdik, kayıt düzeni ve belge düzenleme gibi şekli ödevlerin ihlaline yönelir. Kaçakçılık suçları bu gruptan daha ağırdır; defter ve kayıtlarda hile yapılması, sahte veya muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge düzenlenmesi ya da kullanılması, defter ve belgelerin yok edilmesi gibi fiiller ceza yargılamasını ilgilendiren sonuçlar doğurabilir. Ölüm halinde cezanın şahsiliği gereği vergi cezaları düşer, fakat vergi aslı mirasçılara payları oranında geçebilir.

Vergi uyuşmazlığı çoğu zaman tarh, ceza, ödeme veya düzeltme işlemine karşı mükellefin hak aramasıyla ortaya çıkar. VUK'un vergi hatası yaklaşımı iki ana gruba dayanır: hesap hataları ve vergilendirme hataları. Matrahın, vergi miktarının veya mükerrer vergilendirmenin yanlışlığı hesap hatasıdır; mükellefin şahsında, mükellefiyette, mevzuda ya da vergilendirme döneminde yanılma ise vergilendirme hatasıdır. Dava yolu bakımından özel kanunda ayrı süre yoksa vergi mahkemelerinde dava açma süresi otuz gündür ve süre çoğu durumda tebliği izleyen günden başlar. Uzlaşma, ihbarnamenin tebliğinden sonra başvurulan idari çözüm yoludur; uzlaşılırsa dava açılamaz, uzlaşılamazsa dava yolu korunur. Bu sistemde hangi yolun kullanılacağı, uyuşmazlığın hata mı, tarhiyat mı yoksa ceza pazarlığına elverişli bir işlem mi olduğuna göre belirlenir.

Gelir vergisi gerçek kişilerin bir takvim yılı içinde elde ettikleri kazanç ve iratların safi tutarı üzerinden alınır. Kanun geliri yedi unsura ayırır: ticari kazanç, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, gayrimenkul sermaye iradı, menkul sermaye iradı ile diğer kazanç ve iratlar. Bu ayrım yalnızca isimlendirme değildir; elde etme zamanı, gider indirimi, tevkifat, istisna ve beyan yükümlülüğü her unsurda farklılaşabilir. Tam mükellefiyet, Türkiye'de yerleşmiş olanların dünya gelirleriyle; dar mükellefiyet ise Türkiye'de yerleşmiş sayılmayanların yalnız Türkiye kaynaklı gelirleriyle ilişkilidir. Beyan esasında mükellef, kanunun beyana tabi tuttuğu kazancını bildirir; bazı gelirlerde stopaj nihai vergileme etkisi gösterebilir, bazı gelirlerde ise yıllık beyanname verilmesi gerekir.

Ücret, bir işverene tabi ve belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para, ayın ve para ile temsil edilebilen menfaatlerin safi tutarıdır. Bu unsurun ayırt edici tarafı, çalışmanın bağımsız değil işverene bağlı yürütülmesidir; aynı emek unsuru işverene tabi olmadan, şahsi sorumluluk altında ve mesleki bilgiye dayanarak yapılırsa serbest meslek kazancı gündeme gelir. Ücretlerde vergilemenin pratik aracı çoğu kez tevkifattır. İşveren, çalışana yaptığı ödemeden gelir vergisini keser ve vergi dairesine yatırır; bu durumda çalışan mükellef, işveren ise vergi sorumlusu gibi işlev görür. Birden fazla işverenden ücret alınması veya kanunun belirlediği sınırların aşılması halinde yıllık beyanname tartışması doğabilir; bu nedenle ücret sorularında önce işveren bağı, sonra kesinti ve beyan durumu okunmalıdır.

Kurumlar vergisi, gerçek kişilerin gelirinden farklı olarak kanunda sayılan kurumların kazançlarını vergilendirir. Sermaye şirketleri, kooperatifler, iktisadi kamu kuruluşları, dernek veya vakıflara ait iktisadi işletmeler ve iş ortaklıkları temel mükellef gruplarıdır. Tam mükellef kurumlar kanuni veya iş merkezi Türkiye'de bulunan kurumlardır ve kural olarak dünya kazançları üzerinden; dar mükellef kurumlar ise yalnız Türkiye'de elde ettikleri kazançlar üzerinden vergilendirilir. Kurum kazancı gelir vergisindeki gelir unsurlarından bağımsız kopuk bir alan değildir; kurumun ticari, sınai, zirai veya diğer faaliyetlerinden doğan safi kazanç kurum kazancı olarak hesaplanır. İştirak kazancı istisnası, taşınmaz ve iştirak hissesi satış kazancı istisnası, örtülü sermaye, transfer fiyatlandırması, zarar mahsubu ve beyan esası KVK mantığının sınavda ayırt edilmesi gereken başlıklarıdır.

Katma değer vergisi, üretim ve dağıtım zincirinin her aşamasında yaratılan katma değeri hedefleyen çok safhalı bir harcama vergisidir. Türkiye'de ticari, sınai, zirai veya serbest meslek faaliyeti çerçevesinde yapılan teslim ve hizmetler, her türlü mal ve hizmet ithalatı ve kanunda sayılan bazı diğer teslim ve hizmetler KDV'nin konusuna girer. Teslim, bir mal üzerindeki tasarruf hakkının alıcıya devridir; hizmet ise teslim ve mal ithalatı dışında kalan yapma, işleme, kiralama, değerlendirme veya bir şeyi yapmamayı taahhüt etme gibi işlemleri kapsar. Vergiyi doğuran olay genellikle mal teslimi veya hizmetin yapılmasıdır; fatura önce düzenlenmişse belgede gösterilen miktarla sınırlı olarak daha erken doğabilir. İndirim mekanizması sayesinde kanuni mükellefler alışlarında yüklendikleri KDV'yi satışlarında hesapladıkları KDV'den indirir ve nihai yük çoğu kez tüketici üzerinde kalır.

Özel Tüketim Vergisi, genel tüketimi değil kanuna ekli listelerde gösterilen belirli malları vergileyen özel bir harcama vergisidir. Temel ayırt edici özellik, malın listede yer alması ve kural olarak verginin bir defaya mahsus uygulanmasıdır. Birinci listede ithalatçı veya rafineri dahil imal eden teslimi, ikinci listede kayıt ve tescile tabi malların ilk iktisabı, kayıt ve tescile tabi olmayan ikinci liste malları ile üçüncü ve dördüncü liste mallarında ithalat veya imal eden teslimi belirleyicidir. Vergiyi doğuran olay teslim, ilk iktisap, teslimden önce belge düzenlenmesi, kısım kısım teslim veya ithalat anına göre belirlenir. Mükellef de liste ve işlem türüne bağlıdır. İhracat, diplomatik teslimler ve bazı özel amaçlı teslimler istisna olabilir. En sık yanılgı, ÖTV’yi KDV gibi çok aşamalı ve genel bir vergi sanmaktır.

Damga vergisi, motorlu taşıtlar vergisi, emlak vergisi ile veraset ve intikal vergisi aynı mantıkla doğmaz; bu nedenle birlikte çalışılırken her birinin konusu ve mükellefi ayrı kurulmalıdır. Damga vergisinde odak, verginin konusuna giren kağıtları imza edenlerdir; özel olarak zamanaşımına uğramış bir kağıdın hükümlerinden sonradan yararlanılması halinde zamanaşımı yeniden gündeme gelebilir. Motorlu taşıtlar vergisi araçların sicile tesciliyle ilişkilidir ve yıllık otomatik tahakkuk özelliği nedeniyle tarh zamanaşımı bakımından ayrıca dikkat ister. Emlak vergisinde Türkiye sınırları içindeki bina, arsa ve arazi sahipliği ya da intifa hakkı; veraset ve intikal vergisinde ise malların miras veya ivazsız intikal yoluyla edinilmesi belirleyicidir. Bu başlıkta başarı, her verginin doğum olayını ve mükellefini karıştırmamaya bağlıdır.

Türk vergi sistemi, gelir, kurumlar, KDV, ÖTV, damga, emlak, MTV, veraset ve intikal gibi farklı vergileri aynı idari süreç içinde toplar. Bu sistemde beyanname uygulamaları, verginin türüne göre değişir: gelir ve kurumlar vergisi gibi kazanç vergilerinde yıllık beyan, KDV'de dönemsel beyan, ücret ve bazı ödemelerde tevkifat, tahakkuku tahsile bağlı bazı işlemlerde ise ödeme anında vergileme öne çıkar. Beyanname verildiğinde tahakkuk fişi düzenlenir; beyana dayalı vergilerde tarh ve tahakkuk çoğu kez birlikte tamamlanır. Beyanname elden, iadeli taahhütlü posta, adi posta veya elektronik ortamda gönderilebilir; verilme tarihi gönderim yoluna göre farklı sonuç doğurur. Vadesinde ödenmeyen kamu alacaklarında 6183 sayılı tahsil hukuku devreye girer ve ödeme emri, mal bildirimi, haciz, tecil gibi araçlar kullanılır.