Mali Müşavirlik Hukuk (Ticaret, Borçlar, İş ve Sosyal Güvenlik ve Meslek Hukuku) Konu Anlatımı

Ticari işletme, esnaf işletmesi sınırını aşan düzeyde gelir sağlamayı hedefleyen faaliyetlerin devamlı ve bağımsız biçimde yürütüldüğü işletmedir. Bu işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişi tacirdir. İşletmeyi açtığını ilan eden veya sicile tescil ettirip ilan eden kişi fiilen başlamasa da tacir sayılır; ticari işletme açmış gibi işlem yapan kişi ise iyiniyetli üçüncü kişilere karşı tacir gibi sorumlu olur. Küçük ve kısıtlılara ait işletmelerde tacir sıfatı temsil edilene aittir. Ticaret şirketleri kural olarak tacirdir; bazı kamu tüzel kişileri ve kamu yararına çalışan yapılar ise işletmeyle bağlantılı olsalar bile kendileri tacir sayılmaz. Tacir iflasa tabi olur, ticaret unvanı seçer, işletmesini ve unvanını sicile tescil ettirir, defter tutar ve basiretli davranır. Ticaret sicili tescil, ilan ve açıklık düzeniyle ticari hayatın güvenilirliğini sağlar.

Ticaret unvanı, tacirin ticari işletmesine ilişkin işlemleri yaparken ve işletmesiyle ilgili belgeleri imzalarken kullandığı hukuki addır. Her tacir işletmesi açıldıktan sonra işletmesini ve seçtiği unvanı merkezinin bulunduğu yer ticaret siciline tescil ve ilan ettirir; şubeler de kendi sicil çevresinde kayda bağlanır. Gerçek kişi tacirin unvanı kısaltılmadan adı ve soyadından oluşur; kollektif ve komandit şirketlerde ortak adları ve şirket türü önem taşır. Haksız rekabet hükümleri, bütün katılanların menfaatine dürüst ve bozulmamış rekabeti korur; aldatıcı, yanıltıcı ve dürüstlük kuralına aykırı ticari uygulamalar hukuka aykırıdır. Ticari defterler ise tacirin işlemlerini, mali durumunu, borç ve alacak ilişkilerini izlenebilir kılar. Bu ayrım Ticaret Unvanı, Haksız Rekabet ve Ticari Defterler sorularında görev ve sonuç eşleştirmesini güvenli kurmayı sağlar.

Kollektif şirket, ticari bir işletmeyi ticaret unvanı altında işletmek amacıyla yalnız gerçek kişiler arasında kurulan ve ortaklarından hiçbirinin şirket alacaklılarına karşı sorumluluğu sınırlandırılmamış olan şirkettir. Sözleşme yazılı yapılır, imzalar noter veya ticaret sicili müdürlüğü huzurunda tamamlanır, zorunlu kayıtlar sözleşmeye konur ve tescil istenir. Tescille tüzel kişilik kazanılır; tescilden önce şirket adına işlere başlanırsa ortaklar üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumludur. Komandit şirket aynı ticari işletme ve unvan amacını taşır, fakat ortakları komandite ve komanditer olarak ayrılır. Komandite sınırsız sorumludur ve gerçek kişi olmalıdır; komanditer sermayesiyle sınırlı sorumludur, tüzel kişi olabilir, yönetim ve temsil bakımından daha dar konumdadır. Sınavda özellikle kuruluş usulü, ortak türü, sorumluluk, temsil, denetim ve yönetim ayrımı birlikte karşılaştırılır.

Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş, borçlarından dolayı yalnız kendi malvarlığıyla sorumlu olan sermaye şirketidir. Pay sahipleri şirket borçlarını kişisel olarak üstlenmez; kural olarak yalnız taahhüt ettikleri sermaye payını şirkete karşı yerine getirir. Bu yapı anonim şirketi şahıs şirketlerinden ayırır ve sınavda ilk aranacak ölçüt sermayenin paylara bölünmesi ile sınırlı sorumluluktur. Kuruluş esas sözleşme, kurucuların pay taahhüdü, tescil ve ilan süreciyle tamamlanır; tüzel kişilik ticaret siciline tescille doğar. Organ düzeninde yönetim kurulu yönetim ve temsil merkezidir, genel kurul ise pay sahiplerinin karar organıdır. Pay devri, rüçhan hakkı, kâr payı, finansal tablolar, denetim ve sermayenin korunması ilkesi anonim şirket sorularında birlikte değerlendirilmelidir. En sık tuzak, şirket alacaklısının doğrudan pay sahibine başvurabileceğini veya pay sahibinin şirkete karşı sermaye borcu ile şirket borçlarından sorumluluğun aynı şey olduğunu sanmaktır.

Limited şirket, bir veya daha çok gerçek ya da tüzel kişi tarafından ticaret unvanı altında kurulan, esas sermayesi belirli ve bu sermayesi esas sermaye paylarından oluşan sermaye şirketidir. Ortaklar şirket borçlarından kişisel olarak sorumlu değildir; ancak taahhüt ettikleri esas sermaye payını ödemek ve şirket sözleşmesinde öngörülmüşse ek ödeme ile yan edim yükümlülüklerini yerine getirmek zorundadır. Ortak sayısı elliyi aşamaz, tek ortaklı limited şirket mümkündür ve bu durumun tescil ilan yükümlülükleri vardır. Yönetim ve temsil müdür ya da müdürler eliyle yürür; en az bir ortağın yönetim ve temsil yetkisine sahip olması gerekir. Esas sermaye payının devri yazılı şekil, noter onayı ve kural olarak genel kurul onayıyla geçerlilik kazanır. Sınav tuzakları, limited şirketi anonim şirket gibi serbest pay devrine sahip sanmak veya ortağın şirket borcundan sorumsuzluğunu sermaye borcu bulunmadığı şeklinde okumaktır.

Kooperatifler, Türk Ticaret Kanununda ticaret şirketleri arasında sayıldığı için ticaret hukukunun dışındaki sıradan dernek veya adi ortaklık gibi düşünülmez. Kanun kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketleri ticaret şirketi üst başlığına yerleştirir; ayrıca birleşme, bölünme ve tür değiştirme hükümlerinde kooperatiflere özel kombinasyonlar tanır. Buna karşılık kooperatifin ekonomik mantığı, anonim veya limited şirketteki sermaye kazancı hedefinden farklıdır; ortakların belirli ekonomik menfaatlerini karşılıklı yardım ve dayanışma üzerinden geliştirme fikri öne çıkar. TTK, kooperatiflerin finansal tabloları ve bazı kuruluş hükümleri bakımından özel kanun hükümlerini saklı tutar. Sınavda en önemli tuzak, kooperatifi ticaret şirketi saymamak veya onu tamamen anonim şirket gibi değerlendirmektir. Doğru yaklaşım, kooperatifin ticaret şirketi olduğunu, fakat özel kanun ve ortak yararı amacıyla kendine özgü bir tür oluşturduğunu birlikte görmektir.

Kıymetli evrakta temel düşünce, senette yer alan hakkın senetten ayrı ileri sürülememesi ve devredilememesidir. Bu nedenle hak, kâğıt veya güvenli elektronik sistemdeki kayıtla sıkı bağ içindedir; borçlu çoğu durumda senedin ibrazı ve teslimi karşılığında ödeme yaparak korunur. Poliçe, bono ve çek kambiyo senetleridir, fakat aynı yapıda değildir. Poliçe, düzenleyenin muhataba belirli bedeli lehtara ödeme yönündeki kayıtsız şartsız havalesine dayanır ve kabul kurumu burada anlam kazanır. Bono, düzenleyenin doğrudan ödeme vaadidir; düzenleyen poliçeyi kabul eden gibi sorumlu olur. Çek ise banka üzerine çekilen ödeme aracıdır; Türkiye’de ödenecek çekte muhatap ancak banka olabilir ve çek hakkında kabul işlemi yapılamaz. Ciro, aval, ibraz, protesto, başvuru hakkı ve zamanaşımı kuralları kambiyo güvenliğini sağlar. Sınavda ilk adım senedin türünü, sonra zorunlu unsurları ve tarafları belirlemektir.

Borç ilişkisinin kaynakları, bir kişinin başka bir kişiden hangi hukuki nedenle edim isteyebileceğini açıklar. Türk Borçlar Kanununda temel kaynaklar sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme olarak öğrenilir. Sözleşme, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur; irade açık veya örtülü olabilir. Esaslı noktalarda uyuşma varsa ikinci derecedeki eksiklikler kural olarak sözleşmenin kurulmasını engellemez, ancak şekle ilişkin hükümler saklıdır. Haksız fiilde kusurlu ve hukuka aykırı fiille başkasına zarar veren kişi bu zararı gidermekle yükümlüdür; zarar gören zararını ve kusuru ispat eder, tazminatın kapsamı hâkim tarafından olayın gereğine göre belirlenir. Sebepsiz zenginleşmede haklı sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişi geri verme borcu altına girer. Sınavda ayırıcı ölçüt şudur: borç irade uyuşmasından mı, zarar veren fiilden mi, yoksa haklı sebebi olmayan malvarlığı kaymasından mı doğmuştur?

Borçlar hukukunda ifa, borç ilişkisinin hedeflenen sonucudur; borçlu edimi borcun içeriğine uygun biçimde yerine getirir, alacaklı da haklı neden yoksa usulüne uygun önerilen edimi kabul eder. İfa kişisel olmak zorunda değildir; ancak edimin niteliği veya alacaklının özel menfaati bizzat borçlunun davranışını gerekli kılabilir. İfa yeri, zamanı, kısmi ödeme, faiz, para borcu, makbuz ve alacaklı temerrüdü kuralları borcun doğru şekilde kapanıp kapanmadığını belirler. Borç ifa dışında ibra, yenileme, birleşme, kusursuz imkansızlık veya takasla da sona erebilir. Zamanaşımı ise borcu kendiliğinden yok eden bir kurum değildir; borçlu tarafından ileri sürüldüğünde alacağın dava ve takip yoluyla zorlanmasını engeller. Bu nedenle ifa ve sona erme maddi borç ilişkisini bitirirken, zamanaşımı daha çok talep edilebilirliği zayıflatan bir savunma niteliği taşır.

Sözleşme, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur; bu açıklama açık olabileceği gibi davranıştan da anlaşılabilir. Kuruluşta temel ayrım öneri ve kabuldür. Süreli öneride öneren süre sonuna kadar bağlı kalır, hazır kişiler arasında süresiz öneri hemen kabul edilmezse etkisini kaybeder, hazır olmayanlar arasında ise makul cevap süresi korunur. Şekil serbestisi kuraldır; fakat kanun geçerlilik şekli aradığında şekle uyulmayan işlem sonuç doğurmaz. Genel işlem koşulları, irade serbestisinin tek taraflı metinlerle zayıflatılmasını engelleyen özel denetime tabidir. Temsilde yetkili kişi başkası adına işlem yaptığında sonuç temsil olunana geçer; yetkisiz temsil ise onama olmadıkça temsil olunanı bağlamaz. Alacaklıya halefiyet, üçüncü kişi yararına sözleşme, üçüncü kişinin fiilini üstlenme ve irade bozuklukları borç ilişkisinin özel sınav alanlarıdır.

İş sözleşmesi, işçinin işverenin düzeni içinde bağımlı çalışmayı, işverenin de bunun karşılığında ücret ödemeyi kabul ettiği iş hukuku ilişkisidir. Kuruluşta iş görme, ücret ve bağımlılık unsurları birlikte aranır; bağımlılık unsuru bu sözleşmeyi eser ve vekalet gibi ilişkilerden ayırır. Kanunda özel bir şekil öngörülmedikçe sözleşme serbestçe kurulabilir, fakat süresi en az bir yıl olan iş sözleşmeleri yazılı yapılmalıdır. Yazılı metin bulunmadığında işveren çalışma koşulları, süre, ücret, ödeme dönemi ve fesih hükümleri hakkında işçiye yazılı bilgi vermekle yükümlüdür. Sözleşmeler belirli veya belirsiz süreli, tam veya kısmi süreli, deneme kayıtlı, çağrı üzerine, uzaktan çalışma ya da takım sözleşmesi biçiminde kurulabilir. Her türde objektif neden, yazılılık, eşit işlem, ücretin orantılı ödenmesi ve işçiyi koruyan emredici sınırlar birlikte değerlendirilir.

İş sözleşmesi belirli sürenin bitmesi, kararlaştırılan işin tamamlanması, tarafların anlaşması, ölüm veya deneme süresinde serbest fesih gibi yollarla sona erebilir; ancak uygulamada ana konu fesih kurallarıdır. Belirsiz süreli sözleşmede süreli fesih için karşı tarafa bildirim yapılır ve kıdeme göre iki, dört, altı veya sekiz haftalık süre beklenir. Süreye uyulmazsa ihbar tazminatı doğar; işveren süre ücretini peşin ödeyebilir ama iş güvencesi hükümlerinden kaçamaz. İş güvencesi kapsamındaki fesih geçerli sebep, yazılı bildirim, açık neden ve davranış ya da verim hallerinde savunma şartına bağlıdır. İşçi ve işveren sağlık, ahlak, iyi niyet, zorlayıcı sebep ve kanundaki özel devamsızlık hallerinde derhal fesih hakkını kullanabilir. Ahlak ve iyi niyet nedenlerinde altı iş günü ve kural olarak bir yıllık hak düşürücü süre unutulmamalıdır.

Kıdem ve ihbar tazminatı iş sözleşmesinin sona ermesinde farklı amaçlara hizmet eder. İhbar tazminatı, belirsiz süreli iş sözleşmesinde kanuni bildirim sürelerine uyulmamasının parasal sonucudur; işçinin kıdemine göre iki, dört, altı veya sekiz haftalık süre esas alınır ve bu sürelerin ücreti tazminat olarak ödenir. İşveren bildirim süresine ait ücreti peşin ödeyerek fesih yapabilir, ancak bu durum geçerli sebep ve işe iade hükümlerini ortadan kaldırmaz. Kıdem tazminatı ise işçinin hizmet süresine bağlı bir sona erme hakkıdır; mevcut kanun, 1475 sayılı Kanunun kıdem tazminatına ilişkin hükmünü saklı tutar ve fon kuruluncaya kadar bu rejimin devam edeceğini belirtir. Kamu alt işveren işçileri ve bazı maden işletmeleri için ödeme usulü ayrıca düzenlenmiştir. Kıdem, ihbar ve kötüniyet tazminatlarında beş yıllık zamanaşımı önemlidir.

5510 sayılı Kanun, sosyal sigortalar ile genel sağlık sigortasını birlikte düzenleyen temel çerçevedir. Kanunda sigortalılık yalnız çalışan kişinin adıyla değil, çalışma statüsü, uygulanacak sigorta kolu, tescil zamanı, prim ödeme yükümlüsü ve sağlık yardımı ilişkisiyle birlikte değerlendirilir. Hizmet akdiyle çalışanlar, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar ve kamu idarelerinde çalışanlar kısa ve uzun vadeli sigorta kollarının ana gruplarıdır. Bazı kişiler ise staj, çıraklık, ceza infaz kurumu çalışması veya Türkiye İş Kurumu programı gibi özel nedenlerle yalnız sınırlı sigorta kollarına tabi tutulur. Genel sağlık sigortası ayrı bir kapsama sahiptir ve bakmakla yükümlü olunan kişi ayrımı tescil sonuçlarını etkileyebilir. Sigortalılık zorunludur; hakları azaltan sözleşmeler geçersizdir. Primler, bildirge, tahsil ve haczedilemezlik hükümleriyle sistemin mali omurgasını oluşturur.

Meslek hukuku, serbest muhasebeci mali müşavirlik ve yeminli mali müşavirlik mesleklerinin kimler tarafından, hangi unvanla ve hangi kurumsal düzen içinde yürütüleceğini belirler. 3568 sayılı Kanun mesleğin amacını işletme faaliyetlerinin güvenilir biçimde işleyişi, sonuçların mevzuata uygun denetlenmesi ve yüksek mesleki standartların sağlanması olarak kurar. SMMM için genel şartlar yanında eğitim, staj, sınav ve ruhsat koşulları aranır; YMM için daha uzun mesleki deneyim, sınav ve ruhsat düzeni vardır. Odalar ve TÜRMOB kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşlarıdır. Meslek sırrı, yasak işler, asgari ücret tarifesi ve disiplin cezaları mesleğin güven ve etik düzenini korur.