Mali Müşavirlik Maliye (Kamu Maliyesi) Konu Anlatımı

Maliye bilimi, devletin ve diğer kamu idarelerinin toplumsal ihtiyaçları karşılamak için gelir toplaması, harcama yapması, borçlanması ve bütçe kurmasıyla ilgilenir. Kamu ekonomisi bu faaliyetlerin özel piyasa ekonomisinden ayrılan yönünü açıklar. Piyasada kararlar çoğu zaman fiyat, kar ve bireysel fayda üzerinden oluşurken kamu kesiminde kararlar siyasal tercih, hukuki yetki, toplumsal yarar ve kaynak kısıtı birlikte değerlendirilerek alınır. Bu nedenle maliye sorularında adayın yalnızca kavram adı ezberlemesi yeterli değildir; kamu faaliyetinin hangi ihtiyacı karşıladığı, hangi finansman aracına dayandığı ve ekonomik sonuçlarının kime yansıdığı da görülmelidir. Kamu hizmetleri için yapılan harcamalar, bu harcamaları finanse eden vergiler ve bütçe aracılığıyla kurulan izin-denetim düzeni aynı sistemin parçalarıdır.

Kamu harcamaları, kamu idarelerinin üstlendiği hizmetleri yerine getirmek için yaptığı mali çıkışları ifade eder. Bu harcamalar yalnızca kasadan çıkan para olarak değil, kamu ekonomisinin hangi alanlarda kaynak kullandığını gösteren bir tercih olarak değerlendirilir. Bütçenin klasik işlevlerinden biri, kamu hizmetlerinin en az maliyetle ve belirlenen amaçlara uygun yürütülmesini sağlamaktır. Çağdaş bütçe anlayışında harcamalar ayrıca planlama, yönetim, ekonomik istikrar, gelir dağılımı ve kaynak tahsisi bakımından anlam kazanır. Bu nedenle kamu gideri sorularında harcamanın konusu kadar etkisi de önemlidir. Bir harcama cari hizmetlerin yürütülmesine, yatırıma, transfer ödemesine, borç faizine veya sosyal amaca yönelebilir; her durumda aday harcamanın bütçe izni, kamu hizmeti ve mali denetim ilişkisini birlikte düşünmelidir.

Vergileme ilkeleri bu kapsamda süre, vergiyi doğuran olay ve alacağın işlem basamakları üzerinden anlaşılmalıdır. Sürelerde başlangıç günü, sürenin gün, hafta, ay veya belli bir gün olarak belirlenmesine göre farklı sonuç verir; resmi tatiller süreye dahil olsa da son gün tatile rastlarsa bitiş ilk iş gününe kayar. Vergi alacağı, vergi kanununun bağladığı olay gerçekleştiğinde veya hukuki durum tamamlandığında doğar ve mükellef açısından vergi borcu olur. Tarh, bu alacağın matrah ve nispetler üzerinden vergi dairesince miktar olarak tespitidir. Tebliğ, hüküm ifade eden vergilendirme hususlarının muhataba yazıyla bildirilmesidir. Tahakkuk, tarh ve tebliğ edilen verginin ödenmesi gereken safhaya gelmesidir; tahsil ise kanuna uygun ödemedir. Tahakkuku tahsile bağlı vergilerde ödeme, tahakkuk sonucunu da içinde taşır.

Verginin tarhı, tahakkuku ve tahsili bir sırayı anlatır: vergi alacağı önce vergiyi doğuran olayla ortaya çıkar, sonra tarh işlemiyle matrah ve nispetler üzerinden miktar olarak tespit edilir. Tebliğ, hüküm ifade eden vergilendirme hususlarının mükellefe veya ceza sorumlusuna yazıyla bildirilmesidir. Tahakkuk, tarh ve tebliğ edilen verginin ödenmesi gereken safhaya gelmesi; tahsil ise kanuna uygun ödenmesidir. Beyan üzerinden alınan vergiler tahakkuk fişiyle tarh ve tahakkuk ettirilir; fişin mükellefçe alınmaması tahakkuka engel olmaz. Elektronik beyannamede tahakkuk fişinin elektronik ortamda iletilmesi tebliğ yerine geçer. İkmalen tarh daha önce tarh edilmiş vergiye ait matrah farkına, re'sen tarh matrahın güvenilir biçimde belirlenememesine, idarece tarh ise belirli yükümlülüklerin yerine getirilmemesine dayanır. Bu ayrımlar işlem sırasını ve tarh sebebini birlikte düşündürür.

VUK'ta vergiyi doğuran olay vergi alacağını doğurur; tarh alacağı matrah ve oranlar üzerinden tutar olarak belirler, tebliğ hüküm ifade eden hususu muhataba bildirir, tahakkuk vergiyi ödenmesi gereken aşamaya getirir, tahsil ise kanuna uygun ödemedir. Mahiyeti gereği tahakkuku tahsile bağlı vergilerde tahsil, tahakkuku da içerir. İkmalen tarh önceki tarha ilişkin sonradan bulunan matrah farkını; re'sen tarh matrahın defter, kayıt veya kanuni ölçülerle belirlenememesini; idarece tarh ise bu iki yol dışında, yükümlülüklerin yerine getirilmemesi yüzünden zamanında yapılamayan tarhı karşılar. Tahakkuktan vazgeçme, VUK m. 115'teki tutar ve gider koşullarına bağlı idari bir imkândır. Vergi hataları ise hesap ve vergilendirme hataları olarak düzeltme rejimine tabidir.

Devlet bütçesi, kamu gelir ve giderlerinin belirli bir dönem için planlanması ve yürütmeye harcama yetkisi verilmesi anlamına gelir. Bütçe yalnızca teknik bir hesap cetveli değildir; ekonomik, siyasal, hukuki ve denetim işlevleri olan temel kamu maliyesi aracıdır. Klasik bütçe anlayışında kamu hizmetlerinin mümkün olan en düşük maliyetle yürütülmesi, temsil organının yürütmeyi yetkilendirmesi ve harcamaların denetlenmesi öne çıkar. Çağdaş anlayışta bütçe ayrıca planlama, yönetim, ekonomik istikrar, gelir dağılımı ve kaynak tahsisi işlevleriyle değerlendirilir. Bütçe ilkeleri bu işlevlerin düzenli uygulanmasını sağlar. Genellik, birlik, yıllık olma, açıklık, doğruluk ve önceden izin gibi ilkeler adayın bütçe sorularında kullanacağı temel ayrım noktalarıdır.

5018 sayılı düzenleme, kamu mali yönetimini bütçe hazırlama ve uygulama işlemlerinden ibaret görmez; kaynakların etkili, ekonomik ve verimli kullanılması, hesap verebilirlik ve mali saydamlık ilkeleriyle birlikte ele alır. Kanunun kapsamı merkezi yönetim, sosyal güvenlik kurumları ve mahalli idareler üzerinden genel yönetim çerçevesini kurar. Kamu maliyesi, gelirlerin toplanması, harcamaların yapılması, açıkların finansmanı ve kamu varlıklarıyla borçlarının yönetilmesini içerir. Bütçe süreci bu sistem içinde stratejik plan, performans esaslı program bütçe, bütçe türleri, gelir ve giderlerin kanuni dayanağı, faaliyet raporları, kesin hesap ve dış denetim aşamalarıyla işler. Aday için ana ayrım, bütçenin sadece izin belgesi değil, aynı zamanda saydamlık, hesap verme ve performans yönetimi aracı olmasıdır.

Kamu borçlanması, vergi gibi karşılıksız bir gelir değil, geri ödeme ve finansman maliyeti doğuran bir kamu finansmanı işlemidir. 5018 sayılı Kanun kamu maliyesine açığın finansmanını ve kamu yükümlülüklerinin yönetimini dâhil eder; borç yönetiminin asıl yetki, limit, garanti, muhasebe ve raporlama rejimi ise 4749 sayılı Kanundadır. Kanuni iç-dış ayrımı alacaklının uyruğuna indirgenmez: Devlet iç borcu, yurt içinde ihraç edilen Devlet iç borçlanma senetlerini, yurt içi piyasalardaki geçici nakit borçlanmalarını ve üstlenilen ilgili yükümlülükleri; Devlet dış borcu ise dış finansman kaynağından belirli itfa planıyla sağlanan imkânları ve kanunda sayılan üstlenimleri kapsar. Yıllık net borç kullanımı başlangıç ödenekleri ile tahmini gelirler arasındaki fark esaslı kanuni limite tabidir; sınırlı artışlar ayrıca düzenlenir. Bütçe hesabında anapara ile faiz aynı değildir: 4749, borçlanma ve anapara akımlarının bütçe dışı özel hesaplarda izlenmesine izin verirken faiz, iskonto ve genel giderlerin bütçe ödeneklerinden karşılanmasını öngörür. Sağlıklı değerlendirme; maliyet, vade, faiz, döviz, yeniden finansman ve garanti risklerini, borcun kullanım amacını ve sürdürülebilirliği birlikte inceler.

Maliye politikası, devletin kamu harcamaları, kamu gelirleri, borçlanma ve bütçe dengesi yoluyla ekonomik ve sosyal amaçlara ulaşmaya çalışmasıdır. Bütçenin çağdaş işlevleri içinde ekonomik istikrar, gelir dağılımı ve kaynak tahsisi özellikle maliye politikasını açıklar. Ekonomide durgunluk olduğunda harcamaların artırılması veya vergilerin azaltılması toplam talebi destekleyebilir. Enflasyon baskısı olduğunda harcama kısıntısı veya vergi artışı talebi daraltabilir. Gelir dağılımı amacıyla vergi yapısı ve transfer harcamaları kullanılabilir. Kaynak tahsisi amacıyla kamu yatırımları, teşvikler veya belirli harcama tercihleri öne çıkabilir. Adayın sorularda araması gereken nokta, kullanılan aracın hangi makroekonomik veya sosyal hedefe yöneldiğidir.

Mahalli idare maliyesi, yerel hizmetlerin kanunla verilen görevler, gelirler ve bütçe içinde finanse edilmesini; mali denetim ise bu kaynakların hesap verebilir biçimde kullanılıp kullanılmadığının incelenmesini kapsar. Yerel mali özerklik sınırsız bir harcama serbestisi değildir: öz gelirler, genel bütçe vergi gelirlerinden ayrılan paylar, yardımlar ve borçlanma gibi kaynaklar ancak kanuni yetki ve bütçe ilkeleri içinde kullanılır. Bütçe; gelir tahmini, ödenek, harcama yetkisi, uygulama, kesin hesap ve faaliyet raporu halkalarından oluşan bir hesap verme zinciridir. 5018 sayılı Kanun iç kontrol, ön mali kontrol ve iç denetimi idarenin yönetim sorumluluğu içinde kurar. 6085 sayılı Kanun uyarınca Sayıştayın dış denetimi düzenlilik ve performans denetimini içerir. Denetim raporlarının TBMM'ye sunulması ile sorumluların hesap ve işlemlerinin yargılanması farklı işlevlerdir.