Mali Müşavirlik Mali Tablolar (Finansal Tablolar) Analizi Konu Anlatımı

Mali tablolar, işletmeyle ilişkisi olan bilgi kullanıcılarının karar alırken ihtiyaç duyduğu finansal bilgileri ortak amaçlı bir rapor diliyle sunar. Her kullanıcıya ayrı rapor hazırlamak pratik olmadığı için bilanço, gelir tablosu ve diğer tablolar işletmenin varlıklarını, kaynaklarını, faaliyet sonuçlarını ve nakit akış beklentisini anlaşılır hale getirir. Bu tabloların düzenlenme amacı yalnızca geçmişi kaydetmek değildir; ilgililere karar almada yararlı bilgi sağlamak, gelecekteki nakit akımlarını değerlendirmeye yardım etmek ve varlıklar ile kaynaklardaki değişimi göstermek de aynı çerçevenin içindedir.

Mali analiz ise bu tabloların kapanmış dönemlere ait verilerini gelecek yönlü finansal kararlarda kullanılabilir bilgiye dönüştürür. Bu yüzden analizde sadece rakam okunmaz; rakamın neyi gösterdiği, hangi kalemle ilişkili olduğu ve işletmenin mali durumu ya da faaliyet sonucu hakkında nasıl bir yorum ürettiği aranır.

Mali tablolar temel ve ek tablolar olarak düşünülür. Temel mali tablolar bilanço ile gelir tablosudur. Bilanço işletmenin belirli bir andaki finansal durumunu, yani varlıklarını ve bu varlıkların hangi kaynaklarla finanse edildiğini gösterir. Gelir tablosu ise belirli bir dönemde elde edilen gelirleri, katlanılan maliyet ve giderleri, bunların sonucunda oluşan dönem net kârını veya zararını açıklar. Bu ayrım önemlidir; bilanço anlık bir durum fotoğrafı verirken gelir tablosu dönem içindeki faaliyet sonucunu anlatır.

Ek mali tablolar fon akım tablosu, nakit akım tablosu, net işletme sermayesi değişim tablosu, kâr dağıtım tablosu, özkaynak değişim tablosu ve satışların maliyeti tablosu gibi tamamlayıcı raporlardır. Bu tablolar temel tabloları destekler; finansman, nakit, özkaynak, maliyet ve dağıtım hareketlerini daha ayrıntılı görünür kılar.

Mali analiz türleri üç eksende sınıflandırılır: yapılma amacına göre yönetim, kredi ve yatırım analizleri; kapsamına göre statik ve dinamik analizler; analizi yapanın niteliğine göre iç ve dış analizler. Yönetim analizi işletme içi kararları destekler, kredi analizi borç ödeme gücünü ölçer, yatırım analizi ise kazanma gücünün devamlılığını, yatırımın güvenliğini ve kârlılığı araştırır. Statik analiz tek döneme ait tablo kalemleri arasındaki ilişkileri incelerken dinamik analiz birden fazla dönemdeki eğilimleri izler.

Teknikler ise bu amaçları uygulamaya çevirir. Karşılaştırmalı tablolar analizi yatay analizdir; yüzde yöntemi dikey analizdir; eğilim yüzdeleri trend analizidir; oran yöntemi ise rasyo analizidir. Her teknik aynı tabloya farklı bir soru sorar ve bu nedenle birbirinin yerine değil, birbirini tamamlayacak şekilde düşünülmelidir.

Karşılaştırmalı tablolar analizi, bir işletmenin birbirini izleyen ve aynı uzunluktaki dönemlere ait finansal tablolarındaki kalemlerde meydana gelen değişmeleri belirleme ve yorumlama tekniğidir. Her kalemin yıllar itibarıyla artış veya azalışı incelendiği için bu yöntem yatay analiz olarak adlandırılır. Amaç, işletmenin finansal durum ve faaliyet sonuçları bakımından geçmişten bugüne nasıl geliştiğini görmektir.

Bu teknikte mutlak değişim ikinci yılın değerinden birinci yılın değerinin çıkarılmasıyla, yüzde değişim ise mutlak değişimin birinci yıl değerine oranlanmasıyla bulunur. Karşılaştırma en az iki eşit süreli tablo arasında yapılmalı, muhasebe politikaları tutarlı olmalı ve paranın satın alma gücündeki önemli değişmeler yorumda dikkate alınmalıdır. Birden fazla yıl varsa temel yıl yaklaşımı veya hareketli yıl karşılaştırması kullanılabilir.

Yüzde yöntemiyle analiz, bir işletmenin bilanço veya gelir tablosu kalemlerinin kendi grupları ve genel toplam içindeki paylarını hesaplayarak yorum yapma tekniğidir. Karşılaştırmalı analiz yıllar itibarıyla değişimi izlerken, dikey analiz bir yılın tablosundaki dağılımı inceler. Bu yüzden tek dönemli bir mali durum veya faaliyet sonucu değerlendirmesinde statik analiz niteliği taşır.

Bilançoda kalemler ilgili grup toplamına veya aktif/pasif toplamına oranlanır. Gelir tablosunda ise net satışlar yüz kabul edilir ve her kalemin net satışlara oranı hesaplanır. Böylece satışların maliyeti, brüt satış kârı, faaliyet giderleri, faaliyet kârı ve dönem kârı gibi kalemlerin hasılat içindeki ağırlığı görülebilir. Dikey analizde önemli olan yüzdeyi bulmak kadar, bu payın işletmenin finansal yapısı ve kârlılığı açısından ne anlattığını yorumlamaktır.

Eğilim yüzdeleri, finansal tablo kalemlerinin birden fazla dönem boyunca hangi yönde hareket ettiğini görmeye yarayan analiz yaklaşımıdır. Karşılaştırmalı analiz iki dönem arasındaki artış veya azalışı gösterirken, trend analizi seçilen temel yıl üzerinden sonraki dönemlerin eğilimini izler. Bu nedenle işletmenin zaman içindeki gelişim yönünü okumak için kullanılır.

Trend analizinde temel yıl değeri yüz kabul edilir ve sonraki yıllardaki aynı kalem bu değere oranlanır. Böylece satışlar, stoklar, alacaklar, borçlar, özkaynaklar veya kâr kalemleri farklı büyüklüklerde olsalar bile ortak bir yüzde diliyle karşılaştırılabilir. Yorum yapılırken tek bir kalemin yükselmesi yeterli görülmez; ilişkili kalemlerin birlikte hareket edip etmediği aranır. Satışlar artarken alacakların çok daha hızlı artması tahsilat sorununa, varlıklar büyürken kârlılığın zayıf kalması verimlilik sorununa işaret edebilir.

Likidite oranları, işletmenin kısa vadeli borç ödeme gücünü ve işletme sermayesinin yeterliliğini ölçmek için dönen varlıklar ile kısa vadeli yabancı kaynaklar arasındaki ilişkiyi inceler. Likidite, varlıkların değer kaybetmeden paraya dönüşme hızını ifade eder; bu nedenle analiz dönen varlıkların yapısına ve net işletme sermayesine odaklanır. Çok düşük likidite ödeme güçlüğü yaratabilir, aşırı likidite ise atıl fon nedeniyle kârlılığı olumsuz etkileyebilir.

Cari oran, dönen varlıkların kısa vadeli yabancı kaynaklara oranıdır. Asit test oranı stoklar dışındaki dönen varlıklarla kısa vadeli borçları karşılama gücünü gösterir ve satışların durması ihtimaline karşı daha sıkı bir ölçüdür. Nakit oranı ise hazır değerler ve benzeri para kalemleriyle kısa vadeli borç ödeme gücünü en duyarlı biçimde ölçer.

Mali yapı oranları, işletmenin kaynak yapısını, yabancı kaynaklardan yararlanma derecesini, özkaynak yeterliliğini ve borç-özkaynak dengesini ölçer. Finansal kaldıraç oranı varlıkların ne ölçüde yabancı kaynakla finanse edildiğini gösterir; kaynak metinde bu oranın yüzde elli civarında isteneceği, bunun üzerine çıkmanın borç baskısını artıracağı belirtilir. Özkaynak oranı varlıkların ne kadarının özkaynaklarla karşılandığını gösterir ve en az 0,50 olması beklenir.

Finansman oranı özkaynakların yabancı kaynaklara bölünmesiyle bulunur ve yabancı kaynakların ne kadarının özkaynaklarla karşılanabileceğini anlatır; en az 1 olması güçlü sermaye yapısını ifade eder. Sermaye çarpanı ise aktif toplamının özkaynakların kaç katı olduğunu göstererek varlıkların özkaynakla finanse edilme derecesini ters yönden okutur.

Faaliyet oranları, işletmenin faaliyetlerinde kullandığı varlıkları ne kadar etkili kullandığını ölçer. Bu nedenle verimlilik oranları veya devir hızı oranları olarak da anılır. Stok devir hızı, satışların maliyetinin ortalama stoka oranlanmasıyla stokların yılda kaç kez yenilendiğini gösterir. Ortalama stokta kalma süresi ise 360'ın stok devir hızına bölünmesiyle stokların kaç günde bir yenilendiğini açıklar.

Alacak devir hızı, kredili satışların veya net satışların ticari alacaklara oranlanmasıyla alacakların yılda kaç kez tahsil edildiğini gösterir. Ortalama tahsilat süresi alacakların kaç günde bir tahsil edildiğini, ortalama etkinlik süresi ise stokta kalma süresi ile tahsilat süresinin toplamını anlatır. Bu oranlarda amaç, satış, stok ve alacak döngüsünün işletmenin faaliyet hızını nasıl etkilediğini görmektir.

Kârlılık oranları, işletmenin faaliyetleri sonucunda elde ettiği kârın satışlara, varlıklara veya özkaynaklara göre yeterliliğini değerlendirir. Gelir tablosu bu oranların ana zeminidir; brüt satış kârı, faaliyet kârı, olağan kâr, dönem kârı ve dönem net kârı birbirini izleyen sonuç aşamalarıdır. Brüt satış kârı ana faaliyetin maliyet sonrası sonucunu, faaliyet kârı satışların maliyeti dışında kalan faaliyet giderlerinden sonraki sonucu, olağan kâr ise diğer olağan gelir-giderler ve finansman giderleri sonrasındaki sonucu gösterir.

Kârlılık yorumunda bir kâr kaleminin kendisinden sonra gelen gider ve zararları karşılayıp dönem kârına katkı bırakması beklenir. Olağan kârlılık oranı olağan kârın net satışlara bölünmesiyle bulunur ve işletmenin süreklilik gösteren olağan faaliyetlerinden elde ettiği kârın net satışlar içindeki düzeyini gösterir.

Fon akım tablosu, gelir tablosu, bilanço ve dipnotlara dayanarak işletmenin belli bir dönemde sağladığı fonları ve bunların nerelerde kullanıldığını gösterir. Fon tüm finansal araçlar anlamında alınırsa fon akım tablosu, net işletme sermayesi anlamında alınırsa net işletme sermayesi değişim tablosu, para ve para benzerleri anlamında alınırsa nakit akım tablosu düzenlenir. Genel mantık kaynak ve kullanım eşitliğidir: aktif azalışları ve pasif artışları fon kaynağı, aktif artışları ve pasif azalışları fon kullanımı yaratır.

Nakit akım tablosu bir faaliyet dönemindeki nakit giriş ve çıkışlarını kaynakları ve kullanım yerleri itibarıyla gösterir. Diğer finansal tablolar tahakkuk esasına dayanırken nakit akım tablosu nakit esasına göre düzenlenir; bu nedenle nakit yaratma ve nakit kullanma gücünü ayrıca görünür kılar.