Mali Müşavirlik Staja Giriş Sınavı (SGS) Maliyet Muhasebesi Konu Anlatımı

Maliyet muhasebesi, üretilen mamul veya hizmetlerin hangi maliyet unsurlarından oluştuğunu, bu unsurların nerede doğduğunu ve hangi mamule ya da hizmete yükleneceğini izleyen kayıt düzenidir. Genel muhasebe daha çok dış kullanıcıların göreceği finansal tabloları üretirken, maliyet muhasebesi işletme içindeki karar, kontrol ve planlama ihtiyacına yönelir. Bu yüzden maliyet muhasebesinde amaç sadece satılan mamul maliyetini bulmak değildir; mamul stokunun değerini belirlemek, bütçelerle fiili sonuçları karşılaştırmak, sapmaları görmek ve özel yönetim kararlarına zamanında bilgi sağlamak da aynı zincirin parçalarıdır.

Maliyet muhasebesinde kavram karışıklığı en çok maliyet, gider, harcama ve zarar arasında ortaya çıkar. Harcama, bir varlık edinmek, hizmet sağlamak veya bir yükümlülüğü karşılamak için yapılan ekonomik fedakârlığı anlatır. Maliyet, belli bir amaca ulaşmak ya da ekonomik bir değer oluşturmak için katlanılan fedakârlığın parasal karşılığıdır. Gider, faaliyet döneminde yararı tükenen maliyetin hasılattan indirilen kısmıdır. Zarar ise normal faaliyet ölçülerini aşan veya işletme işlevlerinin yürütülmesi için gerekli olmayan olağandışı tüketimleri ifade eder.

İlk madde ve malzeme giderleri, üretimde kullanılan veya tüketilen malzemelerin parasal tutarını ifade eder. Bir malzemenin direkt sayılabilmesi için mamulün bünyesine girmesi, temel yapısını oluşturması ve hangi ürün için ne kadar kullanıldığının ekonomik biçimde izlenebilmesi gerekir. Ürünün bünyesine girse bile miktar veya değer bakımından izlenmesi anlamlı olmayan malzemeler endirekt malzeme kabul edilir ve genel üretim giderleri içinde değerlendirilir. Yardımcı malzemeler ile işletme malzemeleri bu ayrımın tipik sınav alanıdır.

İşçilik giderleri üretim maliyetinin ikinci ana unsurudur ve direkt işçilik ile endirekt işçilik olarak ayrılır. Direkt işçilik, temel üretim konusu olan mamul veya hizmetin ortaya çıkarılmasında kullanılan ve ürün maliyetine doğrudan yüklenebilen emektir. Endirekt işçilik ise üretimle ilgili olmakla birlikte mamule doğrudan izlenemeyen işçilikleri, yönetici ve ustabaşı ücretlerini, yardımcı gider yerlerindeki işçilikleri ve bazı ücret eklerini kapsar. Fazla mesai zammının hangi hesaba yazılacağı ise fazla çalışmanın nedenine göre değişir.

Genel üretim giderleri, üretimle ilgili olduğu hâlde direkt ilk madde ve malzeme ile direkt işçilik dışında kalan maliyetlerdir. Yardımcı malzemeler, endirekt işçilikler, üretimde kullanılan duran varlıklara ait amortismanlar, fabrika sigortası, kira, enerji ve bakım-onarım giderleri bu grupta düşünülür. Bu giderlerin ortak özelliği, mamullerle doğrudan birebir bağ kurulamamasıdır. Bu nedenle gider yerlerinde toplanır, dağıtım anahtarlarıyla esas üretim yerlerine ve oradan da mamullere yüklenir.

Birinci dağıtım, gider çeşitlerinin gider yerlerine aktarılmasıdır. Amaç, ortak nitelikte doğan bir giderin hangi esas üretim, yardımcı üretim veya yardımcı hizmet gider yerinde ne kadar kullanıldığını belirlemektir. Elektrik giderinde kilovatsaat, kira giderinde metrekare, sigorta veya bakım giderinde uygun fiziksel ölçüler dağıtım anahtarı olarak kullanılabilir. Bu aşamada mamule henüz doğrudan yükleme yapılmaz; önce giderin hangi bölümde toplandığı açıklığa kavuşturulur.

İkinci dağıtım, yardımcı üretim ve yardımcı hizmet gider yerlerinde toplanan giderlerin esas üretim gider yerlerine ve gerekirse dönem gider yerlerine aktarılmasıdır. Basit dağıtım yönteminde yardımcı yerler birbirinden pay almaz ve doğrudan esas üretim yerlerine dağıtılır. Kademeli dağıtımda dağıtıma hizmet kapsamı veya tutarı yüksek yardımcı yerden başlanır; dağıtımı yapılan yere geri dönülmez. Matematiksel dağıtım, yardımcı yerlerin birbirine verdiği hizmetleri denklem kurarak dikkate aldığı için daha duyarlı sonuç verir.

Sipariş maliyeti sistemi, birbirinden farklı mamul veya mamul gruplarının ayrı ayrı izlendiği üretimlerde kullanılır. İnşaat, gemi, makine veya özel müşteri talebine göre üretim yapan işletmelerde her sipariş için ayrı maliyet kartı açılır. Direkt ilk madde ve malzeme istek fişleriyle, direkt işçilik çalışma kartlarıyla, genel üretim giderleri ise çoğu zaman tahmini yükleme oranıyla siparişe aktarılır. Üretim tamamlandığında maliyet mamul stokuna, satış gerçekleştiğinde satılan mamul maliyetine devredilir.

Safha maliyeti sistemi, aynı cins veya birbirine çok benzeyen mamullerin sürekli ve kitle hâlinde üretildiği işletmelerde kullanılır. Sipariş maliyetinde maliyetler iş emrine göre izlenirken, safha maliyetinde maliyetler üretim safhalarında toplanır ve o safhadan geçen birimlere ortalama olarak yüklenir. Dönem sonunda yarı mamul bulunduğunda eşdeğer ürün miktarı gerekir; yarı mamuller tamamlanma derecesiyle çarpılarak tam mamul cinsinden ifade edilir. Böylece maliyetler tamamlanan mamul ile dönem sonu yarı mamul arasında daha doğru paylaştırılır.

Birleşik maliyet, aynı üretim sürecinde ayrım noktasına kadar birden fazla ürün için ortak katlanılan üretim maliyetidir. Ayrım noktasından sonra ürünler ayrı ayrı izlenebilir hâle gelir. Satış değeri yüksek olan çıktılar birleşik mamul, ana ürünlere göre satış değeri düşük olan çıktılar yan mamul olarak değerlendirilir. Birleşik maliyetlerin dağıtımında üretim miktarı, katsayı, piyasa değeri, net satış hâsılatı ve standart verim gibi yöntemler kullanılabilir. Yan mamuller çoğu kez maliyet yüklenerek değil, satış geliri etkisiyle muhasebeleştirilir.

Maliyet-hacim-kâr analizi, satış hacmi, değişken maliyet, sabit maliyet ve kâr arasındaki ilişkiyi açıklar. Başabaş noktası, işletmenin ne kâr ne de zarar ettiği üretim veya satış düzeyidir. Miktar olarak hesaplandığında toplam sabit giderler birim katkı payına bölünür; katkı payı birim satış fiyatı ile birim değişken gider arasındaki farktır. Tutar olarak hesaplandığında toplam sabit giderler katkı oranına bölünür. Katkı oranı, satışlardan değişken giderler düşüldükten sonra kalan payın satışlara oranıdır.

Standart maliyet, üretim veya satış gerçekleşmeden önce belirlenen, ulaşılması gereken maliyeti ifade eder. Bütçe toplam tutarı gösterirken, standart çoğu kez birim miktar veya birim tutar üzerinden kurulur. Fiili sonuçlar standartlarla karşılaştırıldığında ortaya çıkan fark sapmadır. Fiili fiyat veya miktar standardı aşıyorsa genellikle olumsuz sapma, fiili değer standardın altında kalıyorsa olumlu sapma söz konusudur. Direkt malzeme fiyat ve miktar farkı, direkt işçilik ücret ve süre farkı, genel üretim giderlerinde bütçe, verim ve kapasite farkı bu sistemin temel ayrımlarıdır.

Kapsamına göre maliyet yöntemleri, mamul maliyetine hangi giderlerin alınacağını belirler. Tam maliyet yönteminde direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderlerinin tamamı mamul maliyetine yüklenir. Normal maliyet yönteminde değişken genel üretim giderleri tamamen, sabit genel üretim giderleri ise kapasite kullanım oranı kadar maliyete alınır. Değişken maliyet yönteminde direkt malzeme, direkt işçilik ve değişken genel üretim giderleri dikkate alınır. Direkt ya da asal maliyet yaklaşımı ise yalnızca direkt malzeme ve direkt işçilik unsurlarına odaklanır.