Mükellefin Ödevleri ve Değerleme Hükümleri Konu Anlatımı

Vergi Usul Kanunu'nun mükellefe yüklediği ödevler, vergilendirmenin günlük hayattaki kayıt ve belge düzenini oluşturur.

Mükellef, yalnızca vergi borcunu ödeyen kişi değildir; aynı zamanda işe başladığını bildiren, işini bıraktığında bunu süresinde idareye duyuran, defterlerini usulüne uygun tutan, belgelerini düzenleyen, kayıtlarını Türkçe ve Türk parası esasına göre yapan, defter ve belgelerini saklayan ve gerektiğinde ibraz eden kişidir.

Bu şekli ödevlerin amacı, vergi matrahının sonradan denetlenebilir ve ispatlanabilir olmasını sağlamaktır.

Vergilendirmede gerçek mahiyet esas olduğundan, idarenin bu gerçek mahiyete ulaşabilmesi çoğu kez mükellefin defter, kayıt ve belgelerine bağlıdır.

Bildirim ödevleri mükellefiyetin başlangıcı ve sonu açısından önemlidir.

Vergiye tabi ticaret ve sanat erbabı, serbest meslek erbabı, kurumlar vergisi mükellefleri ve bazı şirket ortakları işe başlamayı bildirmek zorundadır.

İşi bırakma da ayrıca bildirilir; mükellefin bilinen adreslerinde bulunamaması, başka adreste faaliyetine devam ettiğine dair bilgi edinilememesi veya sahte belge düzenleme amacıyla mükellefiyet tesis ettirdiğinin raporla saptanması gibi hallerde re'sen terk gündeme gelebilir.

Yoklama, bu bildirimlerin ve maddi olayların sahadaki karşılığını araştırma aracıdır.

Defter tutma ve belge düzeni, mali olayların hukuki hafızasıdır.

Bilanço esasına tabi birinci sınıf tacirler yevmiye defteri, defterikebir ve envanter defteri gibi defterler tutar; ikinci sınıf tacirler işletme hesabı defteri tutar.

Serbest meslek erbabı için serbest meslek kazanç defteri, gerçek usulde vergilendirilen çiftçiler için zirai kazanç defteri gibi özel defterler bulunur.

Fatura, gider pusulası, müstahsil makbuzu, sevk irsaliyesi, serbest meslek makbuzu, taşıma irsaliyesi ve perakende satış fişi gibi belgeler ise işlemin taraflarını, konusunu ve tutarını somutlaştırır.

Belge düzeni bozulduğunda yalnızca şekli bir eksiklik değil, matrahın doğruluğunu denetleme imkanı da zedelenir.

Değerleme hükümleri bu kayıt düzeninin dönem sonundaki tamamlayıcısıdır.

Değerleme, vergi matrahlarının hesaplanmasıyla ilgili iktisadi kıymetlerin takdir ve tespitidir.

Kanun, kıymetin niteliğine göre farklı ölçüler kullanır: maliyet bedeli iktisap bedeli ile onu artıran giderleri, borsa rayici değerleme öncesindeki borsa değerini, tasarruf değeri kıymetin sahibi için taşıdığı değeri, mukayyet değer muhasebe kayıtlarındaki tutarı, itibari değer senet ve tahvillerin üzerinde yazılı değeri, rayiç bedel normal alım satım değerini, vergi değeri ise emlak vergisi ölçüsünü ifade eder.

Emsal bedel, gerçek değerin bilinmediği veya bedelin emsalden düşük olamayacağı hallerde devreye girer; önce ortalama fiyat esası, sonra maliyet bedeli esası, bunlar uygulanamıyorsa takdir esası düşünülür.

Amortisman da değerleme mantığının bir parçasıdır: işletmede bir yıldan fazla kullanılan, yıpranma veya değer kaybına maruz iktisadi kıymetlerin bedeli VUK hükümlerine göre giderleştirilir.