Gelir Unsurları ve Beyan Esası Konu Anlatımı

Gelir vergisi sisteminde temel soru, gelirin kimin tarafından, hangi nitelikte ve ne zaman elde edildiğidir.

Gelir Vergisi Kanunu gerçek kişilerin gelirlerini vergilendirir ve geliri bir takvim yılı içinde elde edilen kazanç ve iratların safi tutarı olarak kurar.

Safi tutar, gayrisafi tutardan kanunen kabul edilen giderlerin indirilmesiyle bulunur.

Bu tanımın merkezinde gerçek kişi bulunur; kurum kazancı ise ayrı bir vergi olan kurumlar vergisinin alanına girer.

Gelirin yedi unsur halinde sınıflandırılması, vergileme tekniğinin ana haritasıdır.

Ticari kazanç, sermaye yoğun alım satım ve işletme faaliyetlerinden doğar; gerçek usul veya basit usul içinde değerlendirilebilir.

Zirai kazanç, tarım, hayvancılık, avcılık, balıkçılık gibi doğadan elde edilen faaliyet gelirlerini ifade eder.

Ücret, bir işverene tabi ve belirli bir işyerine bağlı olarak hizmet karşılığında alınan para ve ayınlardır.

Serbest meslek kazancı, sermayeden çok şahsi mesaiye, ilmi veya mesleki bilgiye dayanan ve işverene bağlı olmadan kişinin kendi nam ve hesabına yürüttüğü faaliyetten doğar.

Gayrimenkul sermaye iradı, gayrimenkul ve bazı hakların kiralanmasından; menkul sermaye iradı ise sermaye unsurunun elden çıkarılmadan gelir üretmesinden doğar.

Diğer kazanç ve iratlar, değer artış kazançları ve arızi kazançlar gibi unsurları kapsar.

Elde etme kavramı unsurlar arasında değişir.

Ticari ve zirai kazançlarda tahakkuk esası öne çıkarken, ücret, serbest meslek kazancı ve gayrimenkul sermaye iradında fiili tahsil veya tasarruf daha belirleyici olabilir.

Hukuki tasarruf gelirin talep edilebilir hale gelmesini, ekonomik tasarruf ödemenin gelirin sahibinin emrine sunulmasını, fiili tasarruf ise gelirin malvarlığına girmesini anlatır.

Bu ayrım özellikle beyan dönemini ve hangi yıl gelir yazılacağını belirler.

Mükellefiyet türü de beyan mantığını etkiler.

Türkiye'de yerleşmiş olanlar tam mükellef olarak kabul edilir ve kural olarak yurt içi ve yurt dışı gelirleri üzerinden vergilendirilir.

İkametgahı Türkiye'de bulunmayan veya bir takvim yılı içinde Türkiye'de altı aydan fazla kalmayanlar dar mükellefiyet çerçevesinde yalnız Türkiye'de elde ettikleri kazanç ve iratlar üzerinden vergilendirilir.

Ancak belli ve geçici görev, öğrenim, tedavi veya elde olmayan sebeplerle Türkiye'de bulunma gibi haller yerleşme sayılmayabilir; buna karşılık Türkiye merkezli resmi daire veya teşebbüslere bağlı olarak yabancı ülkede çalışan bazı Türk vatandaşları tam mükellefiyet kapsamında değerlendirilebilir.

Beyan esası, mükellefin vergiye tabi kazancını idareye bildirmesidir; fakat tüm gelirler aynı şekilde yıllık beyana girmez.